Nghiên cứu hiệu quả kỹ thuật và năng suất nhân tố tổng hợp của ngành công nghiệp chế biến thủy sản việt nam

Nghiên cứu về hiệu quả kỹ thuật và năng suất nhân tố tổng hợp của ngành công nghiệp chế biến thủy sản Việt Nam. Phân tích, đánh giá và giải pháp nâng cao.

• Tác giả: Trần Đức Thuận
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Ngọc Khánh
• Trường học: Trường Đại học Mỏ - Địa Chất
• Chuyên ngành: Quản lý kinh tế
• Đề tài: Nghiên cứu Hiệu quả Kỹ thuật và Năng suất Nhân tố Tổng hợp của Ngành Công nghiệp Chế biến Thủy sản Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ HIỆU QUẢ KỸ THUẬT VÀ NĂNG SUẤT NHÂN TỐ TỔNG HỢP
• 1.1. Tổng quan nghiên cứu về hiệu quả kỹ thuật và năng suất nhân tố tổng hợp
• 1.2. Các nghiên cứu nước ngoài
• 1.3. Các nghiên cứu trong nước
• 1.4. Tổng quan nghiên cứu về các nhân tố ảnh hưởng đến hiệu quả kỹ thuật và năng suất nhân tố tổng hợp
• 1.5. Các nhân tố thuộc đặc điểm của doanh nghiệp
• 1.6. Các nhân tố thuộc môi trường sản xuất, kinh doanh
• 1.7. Kết quả đạt được, khoảng trống nghiên cứu và khung phân tích của luận án
• 1.7.1. Kết quả đạt được
• 1.7.2. Khoảng trống nghiên cứu và khung nghiên cứu của luận án
• 1.8. TIỂU KẾT CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU VỀ TE VÀ TFP CỦA NGÀNH CÔNG NGHIỆP CHẾ BIẾN THỦY SẢN VIỆT NAM
• 2.1. Khái niệm về hiệu quả kỹ thuật và năng suất nhân tố tổng hợp
• 2.1.1. Khái niệm về hiệu quả kỹ thuật
• 2.1.2. Khái niệm năng suất nhân tố tổng hợp
• 2.2. Phân rã tăng trưởng năng suất nhân tố tổng hợp
• 2.3. Phương pháp ước lượng TE và TFP cho ngành công nghiệp chế biến thủy sản Việt Nam
• 2.3.1. Phương pháp ước lượng hiệu quả kỹ thuật
• 2.3.2. Phương pháp ước lượng đóng góp của năng suất nhân tố tổng hợp vào sản lượng
• 2.3.3. Phương pháp phân rã tăng trưởng năng suất nhân tố tổng hợp
• 2.3.4. Phương pháp phân tích tác động của các nhân tố đến hiệu quả kỹ thuật và năng suất nhân tố tổng hợp
• 2.3.4.1. Mô hình hồi quy Tobit
• 2.3.4.2. Mô hình POLS, FEM, REM
• 2.4. Nguồn dữ liệu, biến nghiên cứu, mẫu nghiên cứu và thống kê mô tả các biến trong mẫu nghiên cứu
• 2.4.1. Nguồn dữ liệu
• 2.4.2. Các biến trong các mô hình
• 2.4.3. Mẫu nghiên cứu và thống kê mô tả của các biến trong mẫu nghiên cứu
• 2.5. TIỂU KẾT CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG HIỆU QUẢ KỸ THUẬT VÀ NĂNG SUẤT NHÂN TỐ TỔNG HỢP CỦA NGÀNH CÔNG NGHIỆP CHẾ BIẾN THỦY SẢN VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 2015 - 2020
• 3.1. Thực trạng hoạt động sản xuất, kinh doanh của ngành công nghiệp chế biến thủy sản Việt Nam giai đoạn 2015 - 2020
• 3.2. Số lượng và cơ cấu của các doanh nghiệp trong ngành
• 3.3. Thực trạng hoạt động và kết quả sản xuất, kinh doanh
• 3.4. Thực trạng hiệu quả kỹ thuật của ngành công nghiệp chế biến thủy sản Việt Nam
• 3.5. Thực trạng năng suất nhân tố tổng hợp ngành công nghiệp chế biến thủy sản Việt Nam giai đoạn 2015-2020
• 3.6. Thực trạng năng suất bộ phận của ngành công nghiệp chế biến thủy sản Việt Nam giai đoạn 2015-2020
• 3.7. Phân tích thực trạng năng suất nhân tố tổng hợp của ngành công nghiệp chế biến thủy sản Việt Nam giai đoạn 2015-2020
• 3.8. TIỂU KẾT CHƯƠNG 3
• 4. CHƯƠNG 4: PHÂN TÍCH TÁC ĐỘNG CỦA CÁC NHÂN TỐ ĐẾN HIỆU QUẢ KỸ THUẬT, NĂNG SUẤT NHÂN TỐ TỔNG HỢP CỦA NGÀNH CÔNG NGHIỆP CHẾ BIẾN THỦY SẢN VIỆT NAM
• 4.1. Mô hình nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu
• 4.2. Xây dựng mô hình
• 4.3. Kết quả ước lượng
• 4.4. Thống kê mô tả các biến
• 4.5. Kiểm định về sự phù hợp và lựa chọn phương pháp ước lượng của các mô hình
• 4.6. TIỂU KẾT CHƯƠNG 4
• 5. CHƯƠNG 5: MỘT SỐ GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ KỸ THUẬT VÀ NĂNG SUẤT NHÂN TỐ TỔNG HỢP CỦA NGÀNH CÔNG NGHIỆP CHẾ BIẾN THỦY SẢN VIỆT NAM
• 5.1. Định hướng, mục tiêu và yêu cầu đặt ra đối với ngành công nghiệp chế biến thủy sản Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045
• 5.2. Những vấn đề đặt ra đối với ngành công nghiệp chế biến thủy sản Việt Nam
• 5.3. Mục tiêu của ngành công nghiệp chế biến thủy sản đến năm 2030 tầm nhìn đến 2045
• 5.4. Một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả kỹ thuật và năng suất nhân tố tổng hợp ngành công nghiệp chế biến thủy sản Việt Nam
• 5.4.1. Giải pháp đối với các doanh nghiệp ngành công nghiệp chế biến thủy sản Việt Nam
• 5.4.2. Giải pháp đối với Hiệp hội chế biến và xuất khẩu thủy sản Việt Nam
• 5.4.3. Khuyến nghị đối với các cơ quan quản lý nhà nước
• 5.5. TIỂU KẾT CHƯƠNG 5
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan Nghiên cứu Hiệu quả Kỹ thuật Chế biến Thủy sản

Nghiên cứu hiệu quả kỹ thuật và năng suất nhân tố tổng hợp (TFP) đóng vai trò then chốt trong tăng trưởng kinh tế, được Solow (1957), Lucas (1988) và Romer (1994) nhấn mạnh. Hiệu quả kỹ thuật đo lường khả năng tối thiểu hóa đầu vào hoặc tối đa hóa đầu ra, là thước đo quan trọng trong kinh tế. Năng suất, mối quan hệ giữa đầu ra và đầu vào, phản ánh hiệu quả, chất lượng sản xuất và cuộc sống. Năng suất bộ phận xem xét từng yếu tố, ví dụ như năng suất lao động hoặc năng suất vốn. TFP, phần tăng thêm nhờ nâng cao hiệu quả sử dụng vốn và lao động, là yếu tố then chốt. Nâng cao hiệu quả kỹ thuật chế biến thủy sản và năng suất ngành chế biến thủy sản đặc biệt quan trọng đối với doanh nghiệp và toàn bộ nền kinh tế.

1.1. Tầm quan trọng của Hiệu quả Kỹ thuật và Năng suất TFP

Nghiên cứu đồng thời về hiệu quả kỹ thuật và TFP mang lại nhiều thông tin về hiệu suất, giúp xác định cách sử dụng nguồn lực tối ưu, cải thiện công nghệ chế biến thủy sản, và đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế. Phân rã tăng trưởng TFP cung cấp thông tin về các yếu tố thúc đẩy hoặc kìm hãm năng suất, giúp đánh giá toàn diện quá trình sản xuất. Kết hợp thông tin từ hiệu quả kỹ thuật chế biến thủy sản và TFP giúp xây dựng chiến lược kinh doanh và phát triển bền vững. Việc đo lường và phân tích hiệu quả kỹ thuật và TFP một cách chính xác là vô cùng quan trọng để đưa ra các quyết định và chính sách hiệu quả.

1.2. Vai trò của Ngành Chế biến Thủy sản Việt Nam

Ngành chế biến thủy sản phát triển thành ngành kinh tế mũi nhọn, đi đầu trong hội nhập kinh tế quốc tế. Xuất khẩu thủy sản mang lại giá trị lớn. Theo VASEP, năm 2022, kim ngạch xuất khẩu đạt khoảng 11 tỷ USD, đưa Việt Nam trở thành quốc gia đứng thứ 3 trên thế giới về sản xuất, chế biến và xuất khẩu thủy sản. Ngành giải quyết việc làm cho hàng triệu lao động, tạo động lực cho nghề khai thác và nuôi trồng. Tuy nhiên, ngành còn nhiều hạn chế, bất cập, đặc biệt về công nghệ và hiệu quả kỹ thuật.

II. Thực trạng và Thách thức Năng suất Ngành Thủy sản Việt Nam

Trong giai đoạn 2015-2020, Việt Nam có trung bình khoảng trên một ngàn doanh nghiệp chế biến thủy sản hoạt động mỗi năm. Phần lớn doanh nghiệp là siêu nhỏ, nhỏ và vừa, gặp nhiều khó khăn về vốn, lao động và công nghệ sản xuất. Trình độ công nghệ chế biến thủy sản chưa cao, chủ yếu là chế biến thô, hiệu quả kỹ thuật và năng suất ngành chế biến thủy sản còn thấp, đặc biệt là TE và TFP chưa đáp ứng tiềm năng. Giả định tất cả doanh nghiệp có cùng công nghệ sản xuất có thể dẫn đến ước lượng không chính xác về TE và TFP.

2.1. Hạn chế trong Đánh giá Hiệu quả và Năng suất

Các phân tích về hiệu quả kỹ thuật và năng suất ngành chế biến thủy sản hiện nay thường giả định tất cả doanh nghiệp có cùng công nghệ sản xuất, dẫn đến ước lượng không chính xác về TE và TFP. Ngoài ra, việc đánh giá tác động của các nhân tố mới chỉ tập trung vào đặc điểm của doanh nghiệp mà chưa đề cập đến cơ sở hạ tầng và môi trường kinh doanh. Việc thiếu đầy đủ các yếu tố sẽ dẫn đến các giải pháp toàn diện trong việc nâng cao hiệu quả kỹ thuật và năng suất ngành chế biến thủy sản.

2.2. Sự cần thiết của Nghiên cứu Toàn diện

Nghiên cứu sinh chọn đề tài “Nghiên cứu hiệu quả kỹ thuật và năng suất nhân tố tổng hợp ngành công nghiệp chế biến thủy sản Việt Nam” nhằm phân tích TE và TFP, đồng thời phân tích tác động của các nhân tố. Nghiên cứu đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao hiệu quả và năng suất, giúp doanh nghiệp sản xuất kinh doanh tốt hơn. Mục đích là xây dựng căn cứ khoa học cho các giải pháp nâng cao hiệu quả kỹ thuật và năng suất nhân tố tổng hợp ngành công nghiệp chế biến thủy sản Việt Nam. Nghiên cứu tập trung trả lời các câu hỏi: TE, TFP là gì? Cách tiếp cận đo lường, phân tích? Thực trạng về TE, TFP của ngành? Nhân tố nào tác động đến TE, TFP? Giải pháp, kiến nghị cần thực hiện?

2.3. Phạm vi và Đối tượng Nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu là hiệu quả và năng suất, xem xét ở hai khía cạnh là TE và TFP. Phạm vi nghiên cứu là các doanh nghiệp ngành công nghiệp chế biến thủy sản Việt Nam thuộc mã ngành cấp 3 là 102 trong danh mục các ngành kinh tế theo Quyết định 27/2018/QĐ-TTg của Thủ tướng chính phủ. Việt Nam có lợi thế với đường bờ biển dài, diện tích mặt nước lớn, có tiềm năng lớn để phát triển nuôi trồng thuỷ sản cả nước lợ và nước ngọt, góp phần vào sản lượng tôm và cá tra thế giới.

III. Cách Đo lường Năng suất và Hiệu quả Kỹ thuật Chế biến

Các học thuyết kinh tế chỉ ra nguồn gốc của tăng trưởng kinh tế là tăng trưởng các yếu tố sản xuất và nâng cao hiệu quả kỹ thuật và năng suất nhân tố tổng hợp. Hiệu quả kỹ thuật đề cập đến mối quan hệ giữa đầu ra và đầu vào. Các thước đo hiệu quả thường được sử dụng là hiệu quả kỹ thuật, hiệu quả quy mô, hiệu quả phân bổ, và hiệu quả kinh tế. Trong đó, hiệu quả kỹ thuật là khả năng cực tiểu hóa đầu vào hoặc cực đại hóa đầu ra. Năng suất ngành chế biến thủy sản được hiểu là quan hệ tỷ lệ giữa khối lượng đầu ra với khối lượng đầu vào được sử dụng.

3.1. Khái niệm và Phân loại Hiệu quả

Hiệu quả kỹ thuật là khả năng cực tiểu hóa lượng đầu vào để sản xuất một đầu ra cho trước, hoặc khả năng thu được đầu ra cực đại từ một lượng đầu vào cho trước (Farrell, 1957). Còn năng suất ngành chế biến thủy sản được hiểu là quan hệ tỷ lệ giữa khối lượng đầu ra với khối lượng đầu vào được sử dụng. Qua các giai đoạn phát triển, khái niệm năng suất có những nhận thức mới, nó phản ánh đồng thời tính hiệu quả và chất lượng sản xuất cũng như chất lượng cuộc sống ở các cấp độ khác nhau.

3.2. Năng suất Bộ phận và Năng suất Nhân tố Tổng hợp TFP

Khi đo lường năng suất, người ta có thể xem xét năng suất của từng yếu tố hoặc toàn bộ các yếu tố tham gia vào quá trình sản xuất. Khi xem xét năng suất của từng yếu tố người ta gọi đó là năng suất bộ phận, chẳng hạn như năng suất lao động hoặc năng suất vốn. Tuy nhiên các nhà kinh tế học đã cho thấy, trong sự tăng trưởng của kết quả sản xuất, ngoài các yếu tố như vốn và lao động thì vẫn còn một phần đáng kể được tăng thêm nhờ các yếu tố khác.

IV. Các Giải pháp Nâng cao Hiệu quả Ngành Chế biến Thủy sản

Ngày nay, việc nâng cao hiệu quả kỹ thuật và TFP là vấn đề có vai trò đặc biệt quan trọng với các doanh nghiệp, các ngành sản xuất, và toàn bộ nền kinh tế. Nghiên cứu đồng thời về TE và TFP trong các ngành sản xuất nói chung và ngành công nghiệp chế biến thủy sản nói riêng là quan trọng vì nó mang lại nhiều thông tin về hiệu suất và cơ hội cải tiến. TE cho biết mức độ tối ưu trong việc kết hợp các yếu tố đầu vào với công nghệ chế biến thủy sản hiện có.

4.1. Giải pháp Cải thiện Tổ chức và Sử dụng Nguồn lực

Điều này sẽ giúp ngành công nghiệp chế biến thủy sản xác định cách tổ chức sử dụng nguồn lực như lao động, vật liệu, và công nghệ để tối ưu hóa quá trình sản xuất. Trong khi, TFP cho biết mức độ đóng góp của các yếu tố khác do nâng cao hiệu quả sử dụng vốn và lao động vào sản lượng. Hơn nữa phân rã tăng trưởng TFP còn cung cấp các thông tin về những thành tố (thay đổi hiệu quả kỹ thuật, tiến bộ công nghệ, và thay đổi hiệu quả quy mô) thúc đẩy hay kìm hãm năng suất.

4.2. Chiến lược Kinh doanh và Phát triển Bền vững

Điều này giúp ngành công nghiệp chế biến thủy sản Việt Nam đánh giá toàn diện mức độ hiệu quả của toàn bộ quá trình sản xuất. Từ đó, có thể chỉ ra những cơ hội cải thiện hiệu quả kỹ thuật hoặc cải tiến công nghệ hoặc mở rộng (thu hẹp) quy mô, giúp nâng cao chất lượng sản phẩm và hiệu quả sản xuất của ngành công nghiệp chế biến thủy sản Việt Nam. Hơn nữa, kết hợp thông tin từ TE và TFP sẽ giúp ngành công nghiệp chế biến thủy sản đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế và nhu cầu người tiêu dùng, cũng như xây dựng chiến lược kinh doanh và phát triển bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ kinh tế với đề tài "Nghiên cứu hiệu quả kỹ thuật và năng suất nhân tố tổng hợp của ngành công nghiệp chế biến thủy sản Việt Nam" được thực hiện bởi nghiên cứu sinh Trần Đức Thuận, thuộc chuyên ngành Quản lý kinh tế (mã số: 9310110) tại Trường Đại học Mỏ - Địa chất, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Nguyễn Ngọc Khánh và TS. Phạm Kim Thư (năm 2024).

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Theo các lý thuyết tăng trưởng kinh tế (Solow, 1957; Lucas, 1988; Romer, 1994), nguồn gốc chính của tăng trưởng kinh tế bao gồm sự gia tăng các yếu tố đầu vào và việc cải thiện hiệu quả, năng suất. Trong nền kinh tế Việt Nam, ngành chế biến thủy sản giữ vai trò ngành kinh tế mũi nhọn trong lĩnh vực chế biến, chế tạo và hội nhập quốc tế. Theo số liệu của Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), kim ngạch xuất khẩu thủy sản năm 2022 đạt khoảng 11 tỷ USD, đưa Việt Nam thành quốc gia đứng thứ 3 thế giới về sản xuất, chế biến và xuất khẩu thủy sản (đóng góp khoảng 1 triệu tấn tôm nuôi trên tổng số 6 triệu tấn của thế giới, cùng sản lượng lớn cá tra).

Tuy nhiên, trong giai đoạn 2015–2020, toàn ngành có trung bình trên 1.000 doanh nghiệp hoạt động mỗi năm, trong đó hơn 75% là doanh nghiệp siêu nhỏ, nhỏ và vừa. Phần lớn doanh nghiệp đối mặt với khó khăn về vốn, lao động, công nghệ sản xuất chưa cao, chủ yếu chế biến thô nên hiệu quả kỹ thuật (TE) và năng suất nhân tố tổng hợp (TFP) chưa tương xứng với tiềm năng.

Khoảng trống nghiên cứu được tác giả xác định gồm ba vấn đề chính:

1. Các nghiên cứu năng suất tại Việt Nam chủ yếu tiếp cận theo các chỉ tiêu bộ phận (năng suất vốn, năng suất lao động), ít công trình nghiên cứu đồng thời TE và TFP cho ngành chế biến thủy sản.
2. Các ước lượng TFP trước đây thường dựa vào hạch toán tăng trưởng hoặc phương pháp hai bước của Levinsohn & Petrin (2003) với giả định đồng nhất công nghệ giữa các nhóm doanh nghiệp, ít áp dụng phương pháp bán tham số của Wooldridge (2009) và chưa phân rã đầy đủ các thành phần như hiệu quả quy mô (SEC) hay khoảng cách công nghệ (TGC) qua mô hình đường biên sản xuất chung.
3. Các nghiên cứu thực nghiệm về yếu tố tác động chủ yếu tập trung vào đặc điểm nội tại của doanh nghiệp, thiếu sự tích hợp có hệ thống các yếu tố môi trường kinh doanh và hạ tầng sản xuất.

Mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu

• Mục tiêu nghiên cứu: Nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn về TE và TFP của ngành công nghiệp chế biến thủy sản Việt Nam, qua đó xây dựng căn cứ khoa học cho các giải pháp nâng cao TE và TFP của ngành.
• Nhiệm vụ nghiên cứu:
  1. Tổng quan cơ sở lý thuyết về TE và TFP ở cấp độ doanh nghiệp.
  2. Lựa chọn mô hình thích hợp để ước lượng TE và TFP cho ngành chế biến thủy sản Việt Nam.
  3. Phân tích thực trạng hoạt động, ước lượng mức TE và mức đóng góp của TFP vào sản lượng giai đoạn 2015–2020.
  4. Phân rã các thành phần tăng trưởng TFP (thay đổi hiệu quả kỹ thuật, tiến bộ công nghệ, thay đổi hiệu quả quy mô, thay đổi khoảng cách công nghệ).
  5. Xây dựng mô hình kinh tế lượng đánh giá tác động của các nhân tố thuộc đặc điểm doanh nghiệp và môi trường kinh doanh đến TE và TFP, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp.
• Câu hỏi nghiên cứu (được đánh số theo văn bản):
  • (1) TE, TFP là gì?
  • (2) Có những cách tiếp cận nào trong đo lường, phân tích TE, TFP?
  • (3) Thực trạng về TE, TFP của ngành công nghiệp chế biến thủy sản Việt Nam giai đoạn vừa qua như thế nào?
  • (4) Những nhân tố nào tác động đến TE, TFP của ngành công nghiệp chế biến thủy sản Việt Nam?
  • (5) Những vấn đề đặt ra và các giải pháp, kiến nghị cần thực hiện nhằm nâng cao TE, TFP của ngành công nghiệp chế biến thủy sản Việt Nam là gì?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Hiệu quả kỹ thuật (TE) và năng suất nhân tố tổng hợp (TFP) của các doanh nghiệp ngành công nghiệp chế biến thủy sản.
• Phạm vi không gian: Các doanh nghiệp thuộc ngành kinh tế cấp 3 mã 102 (chế biến, bảo quản thủy sản và các sản phẩm từ thủy sản) theo Hệ thống ngành kinh tế Việt Nam (VSIC 2018 ban hành kèm Quyết định 27/2018/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ).
• Phạm vi thời gian: Giai đoạn 6 năm từ năm 2015 đến năm 2020.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu lý thuyết và thực nghiệm quốc tế

Tác giả hệ thống hóa các nghiên cứu quốc tế theo các nhóm phương pháp đo lường và nhóm nhân tố tác động:

• Phương pháp đo lường TE và TFP:
  • Phương pháp phi tham số: Farrell (1957) đặt nền móng cho việc đo lường TE dựa trên hàm khoảng cách. Charnes, Cooper và Rhodes (1978) phát triển mô hình Phân tích bao dữ liệu (DEA) định hướng đầu vào với giả định hiệu suất không đổi theo quy mô (CRS), sau đó Banker, Charnes và Cooper (1984) mở rộng cho trường hợp hiệu suất thay đổi theo quy mô (VRS). Caves và cộng sự (1982) cùng Färe và cộng sự (1994) xây dựng mô hình chỉ số Malmquist TFP để phân rã TFP thành thay đổi hiệu quả kỹ thuật (TEC) và tiến bộ công nghệ (TC). Kỹ thuật Bootstrap được Simar và Wilson (1998, 1999) đề xuất nhằm xử lý nhiễu thống kê và quan sát ngoại lai trong DEA.
  • Phương pháp hàm sản xuất gộp và bán tham số: Olley và Pakes (1996) dùng biến đầu tư để kiểm soát nội sinh và sốc năng suất; Levinsohn và Petrin (2003) thay thế biến đầu tư bằng chi phí đầu vào trung gian. Wooldridge (2009) phát triển phương pháp bán tham số sử dụng hệ thống GMM/IV nhằm khắc phục vấn đề nhận dạng đa cộng tuyến trong thủ tục hai bước của Levinsohn & Petrin và Bond & Söderbom (2005).
  • Phương pháp biên ngẫu nhiên (SFA) và Meta-frontier: Aigner, Lovell và Schmidt (1977), Meeusen và van den Broeck (1977) giới thiệu SFA tách biệt sai số thành nhiễu ngẫu nhiên và phi hiệu quả. Kỹ thuật đường biên sản xuất chung (meta-frontier) được Battese và cộng sự (2002, 2004), O'Donnell và cộng sự (2008) thiết lập và Oh và Lee (2010) mở rộng thành mô hình chỉ số Malmquist toàn cục (Global Malmquist Index), giúp loại bỏ sự chệch do giả định các nhóm doanh nghiệp có chung công nghệ.
• Các nhân tố ảnh hưởng đến TE và TFP:
  • Đặc điểm doanh nghiệp: Hoạt động xuất khẩu được chứng minh thúc đẩy năng suất thông qua cơ chế học hỏi (Helpman, 1987; Grossman & Helpman, 1991; Bernard & Jensen, 1999; Wagner, 2007), tuy nhiên một số nghiên cứu ghi nhận tác động hạn chế hoặc ngược chiều (Richards, 2001; Konya, 2004; Reppas & Christopoulos, 2005). Quy mô và tuổi doanh nghiệp có tác động tích cực đến hiệu quả nhờ tích lũy kinh nghiệm và tiếp cận nguồn lực (Pitt & Lee, 1981; Admassie & Matambalya, 2002; Chu & Kalirajan, 2011), nhưng cũng có thể giảm hiệu quả nếu phát sinh chi phí quản lý hoặc công nghệ lạc hậu (Nikaido, 2004; Harris & Moffat, 2015). Đòn bẩy tài chính và quyền sở hữu cũng được phân tích bởi Aghion và cộng sự (2010), Bloom và cộng sự (2010a, 2010b), Barbera và Moores (2013).
  • Môi trường kinh doanh và thể chế: Hạ tầng khu công nghiệp, khu chế xuất hỗ trợ giảm chi phí vận hành và lan tỏa công nghệ (Zheng và cộng sự, 2017). Thể chế kinh tế minh bạch, bảo vệ quyền tài sản và thực thi hợp đồng giảm chi phí phi chính thức và khuyến khích đầu tư dài hạn (Baumol, 1990; Aron, 2000; Acemoglu và cộng sự, 2005; LiPuma và cộng sự, 2011).

Các nghiên cứu trong nước

Tại Việt Nam, các nghiên cứu vĩ mô như Lê Xuân Bá và Nguyễn Thị Tuệ Anh (2006) chỉ ra hơn 90% tăng trưởng giai đoạn 1990–2004 dựa vào tích lũy vốn và lao động; Nguyễn Thị Cành (2009) ước lượng hàm Cobb-Douglas. Ứng dụng SFA và DEA truyền thống được thực hiện bởi Nguyễn Khắc Minh và cộng sự (2006) trên 1.492 doanh nghiệp nhỏ và vừa giai đoạn 2000–2003 (TE trung bình 49,9%), Hưng và cộng sự (2010) đối với ngành chế tạo (TE trung bình 62%), và Duong (2016) đối với doanh nghiệp FDI (TE đạt 60%). Phương pháp meta-frontier được Bao (2012), Tung (2014), Viet và cộng sự (2018), Nguyễn Văn và cộng sự (2019), Minh và cộng sự (2019) bước đầu áp dụng cho dữ liệu doanh nghiệp công nghiệp.

Vị trí và giải quyết khoảng trống của luận án

Luận án kết hợp đồng thời phương pháp phi tham số DEA định hướng đầu vào VRS, chỉ số Malmquist toàn cục (Global Malmquist), phương pháp bán tham số Wooldridge (2009) và hệ thống hồi quy dữ liệu mảng (Tobit, POLS, FEM, REM, FGLS) để lượng hóa toàn diện TE, TFP và phân tích đa chiều các nhân tố ảnh hưởng (nội tại doanh nghiệp và môi trường cấp tỉnh PCI) cho ngành chế biến thủy sản Việt Nam giai đoạn 2015–2020.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và khái niệm

• Hiệu quả kỹ thuật (Technical Efficiency - TE): Khả năng tối thiểu hóa các yếu tố đầu vào để sản xuất một mức đầu ra cho trước (định hướng đầu vào), hoặc khả năng đạt mức đầu ra tối đa từ một lượng đầu vào xác định (định hướng đầu ra). Giá trị TE nằm trong khoảng $(0, 1]$; khi $\text{TE} = 1$, doanh nghiệp đạt hiệu quả kỹ thuật tối đa và nằm trên đường biên sản xuất.
• Năng suất nhân tố tổng hợp (Total Factor Productivity - TFP): Thước đo phản ánh phần sản lượng gia tăng không giải thích được bởi sự gia tăng đơn thuần của các yếu tố đầu vào truyền thống (vốn, lao động), phát sinh từ đổi mới công nghệ, hợp lý hóa sản xuất, cải tiến quản lý và nâng cao kỹ năng lao động.
• Phân rã tăng trưởng TFP: Biến động TFP (TFPC) được phân rã thành thay đổi hiệu quả kỹ thuật (TEC) và tiến bộ công nghệ (TC). Trong mô hình Malmquist toàn cục (Global Malmquist), TEC tiếp tục được phân tách thành thay đổi hiệu quả kỹ thuật thuần (PEC) và thay đổi hiệu quả quy mô (SEC); đồng thời phản ánh thay đổi khoảng cách hoạt động tối ưu (BPC) và thay đổi khoảng cách công nghệ (TGC).

Phương pháp nghiên cứu định lượng

1. Ước lượng TE: Sử dụng mô hình DEA định hướng đầu vào với giả định hiệu suất thay đổi theo quy mô (VRS - Variable Returns to Scale) nhằm phản ánh đúng điều kiện hoạt động của các doanh nghiệp có quy mô khác nhau.
2. Ước lượng đóng góp của TFP vào sản lượng: Sử dụng phương pháp bán tham số của Wooldridge (2009), giải quyết khiếm khuyết nội sinh và đồng thời của hàm sản xuất dạng hàm Cobb-Douglas/Translog thông qua các công cụ biến trễ và đầu vào trung gian.
3. Phân rã biến động TFP: Áp dụng mô hình chỉ số Malmquist truyền thống và mô hình chỉ số Malmquist toàn cục (Global Malmquist Index của Oh & Lee, 2010).
4. Mô hình kinh tế lượng phân tích các nhân tố tác động:
   • Mô hình hồi quy Tobit: Dùng để phân tích các yếu tố tác động đến TE, do biến phụ thuộc TE là biến bị chặn hai đầu trong đoạn $[0, 1]$.
   • Mô hình hồi quy dữ liệu mảng: Sử dụng các phương pháp POLS, Mô hình tác động cố định (FEM), Mô hình tác động ngẫu nhiên (REM), và Mô hình bình phương tối thiểu tổng quát khả thi (FGLS) để ước lượng tác động của các nhân tố đến TFP, kết hợp kiểm định Hausman để lựa chọn mô hình phù hợp.

Nguồn dữ liệu và hệ thống biến nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu: Dữ liệu điều tra doanh nghiệp thường niên của Tổng cục Thống kê (GSO) giai đoạn 2015–2020 đối với các doanh nghiệp mã ngành VSIC 102 và Chỉ số năng lực cạnh tranh cấp tỉnh (PCI) do Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) công bố.
• Các biến đầu vào và đầu ra trong ước lượng TE và TFP:
  • Đầu ra ($Y$): Doanh thu thuần hoặc Giá trị gia tăng của doanh nghiệp.
  • Đầu vào: Vốn ($K$ - tổng tài sản/tài sản cố định), Lao động ($L$ - số lượng lao động bình quân), Đầu vào trung gian ($M$ - chi phí nguyên vật liệu, dịch vụ mua ngoài).
• Các biến độc lập trong mô hình tác động:
  • Nhóm đặc điểm doanh nghiệp: Hoạt động xuất khẩu (biến giả), Quy mô doanh nghiệp (logarit tổng tài sản/lao động), Số năm hoạt động (tuổi doanh nghiệp), Tỷ lệ đòn bẩy tài chính (dư nợ trên vốn chủ sở hữu), Loại hình sở hữu (doanh nghiệp nhà nước, ngoài nhà nước, FDI).
  • Nhóm môi trường sản xuất kinh doanh: Hoạt động trong khu công nghiệp/khu chế xuất (biến giả), Chất lượng thể chế kinh tế địa phương (chỉ số PCI của tỉnh/thành phố nơi doanh nghiệp đặt trụ sở).

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan nghiên cứu về hiệu quả kỹ thuật và năng suất nhân tố tổng hợp

Chương 1 hệ thống hóa cơ sở lý luận và các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước về TE và TFP. Nội dung tập trung phân loại các phương pháp đo lường (phi tham số DEA, chỉ số Malmquist; tham số SFA, hàm sản xuất gộp; bán tham số Olley-Pakes, Levinsohn-Petrin, Wooldridge) và các nhóm nhân tố ảnh hưởng. Tác giả xác định ba khoảng trống nghiên cứu chính tại Việt Nam và thiết lập khung phân tích của luận án kết nối giữa ước lượng hiệu quả kỹ thuật, phân rã năng suất nhân tố tổng hợp và kiểm định tác động của các yếu tố nội tại cùng môi trường thể chế.

Chương 2: Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu về TE và TFP của ngành công nghiệp chế biến thủy sản Việt Nam

Chương 2 trình bày chi tiết cơ sở toán học và kinh tế lượng của các phương pháp được sử dụng:

• Thiết lập hàm khoảng cách đầu vào, công thức tính toán chỉ số TE theo mô hình DEA-VRS.
• Thiết lập quy trình ước lượng hàm sản xuất bằng phương pháp bán tham số Wooldridge (2009) để rút ra chỉ số TFP cấp doanh nghiệp.
• Xây dựng thuật toán phân rã TFP theo chỉ số Malmquist truyền thống thành $\text{TEC} \times \text{TC}$ và chỉ số Malmquist toàn cục thành các thành phần $\text{PEC}$, $\text{SEC}$, $\text{BPC}$, $\text{TGC}$.
• Trình bày dạng hàm mô hình Tobit đối với biến phụ thuộc TE và hệ thống mô hình POLS/FEM/REM/FGLS đối với biến phụ thuộc TFP; quy trình xử lý dữ liệu điều tra doanh nghiệp GSO mã ngành VSIC 102 và ghép nối chỉ số PCI giai đoạn 2015–2020.

Chương 3: Thực trạng hiệu quả kỹ thuật và năng suất nhân tố tổng hợp của ngành công nghiệp chế biến thủy sản Việt Nam giai đoạn 2015 - 2020

Chương 3 trình bày các kết quả thực nghiệm về thực trạng sản xuất kinh doanh, điểm TE, năng suất bộ phận, mức đóng góp của TFP và phân rã tăng trưởng TFP của ngành trong giai đoạn 6 năm:

• Cơ cấu ngành: Doanh nghiệp siêu nhỏ, nhỏ và vừa chiếm tỷ trọng trên 75% tổng số doanh nghiệp chế biến thủy sản.
• Thực trạng hiệu quả kỹ thuật (TE): Mức TE trung bình của toàn ngành giai đoạn 2015–2020 đạt 73,3%. Kết quả hàm ý ngành có thể cắt giảm 26,7% lượng đầu vào sử dụng mà vẫn bảo đảm mức sản lượng đầu ra hiện tại. Phân tích theo hình thức sở hữu và quy mô chỉ ra doanh nghiệp nhà nước và doanh nghiệp quy mô nhỏ có điểm TE thấp nhất.
• Mức đóng góp của TFP: Đóng góp trung bình của TFP vào sản lượng của ngành đạt hệ số 2,124 (tức sản lượng tăng trung bình 2,124 lần nhờ các yếu tố ngoài tăng vốn và lao động đơn thuần).
• Phân rã tăng trưởng TFP theo chỉ số Malmquist truyền thống: Tốc độ tăng TFP bình quân đạt 2,0%/năm, trong đó thay đổi hiệu quả kỹ thuật (TEC) đóng góp 1,0% và tiến bộ công nghệ (TC) đóng góp 1,0%.
• Phân rã tăng trưởng TFP theo chỉ số Malmquist toàn cục: Tốc độ tăng TFP bình quân đạt 2,9%/năm, được đóng góp chính bởi thay đổi khoảng cách công nghệ (TGC) đạt 2,5% và thay đổi hiệu quả kỹ thuật (TEC) đạt 1,3%. Tuy nhiên, chỉ số thay đổi khoảng cách hoạt động tối ưu (BPC) suy giảm trung bình -0,9%, phản ánh tốc độ đổi mới và cải tiến công nghệ tại đường biên tốt nhất còn hạn chế, đóng vai trò là yếu tố kìm hãm tăng trưởng TFP chung của ngành.

Chỉ tiêu phân rã TFP	Mô hình Malmquist truyền thống	Mô hình Malmquist toàn cục
Tốc độ tăng trưởng TFP bình quân (TFPC)	2,0%/năm	2,9%/năm
Thay đổi hiệu quả kỹ thuật (TEC)	1,0%/năm	1,3%/năm
Tiến bộ công nghệ (TC)	1,0%/năm	—
Thay đổi khoảng cách công nghệ (TGC)	—	2,5%/năm
Thay đổi khoảng cách hoạt động tối ưu (BPC)	—	-0,9%/năm

Chương 4: Phân tích tác động của các nhân tố đến hiệu quả kỹ thuật, năng suất nhân tố tổng hợp của ngành công nghiệp chế biến thủy sản Việt Nam

Chương 4 thực hiện kiểm định giả thuyết và ước lượng mô hình hồi quy kinh tế lượng đối với các yếu tố ảnh hưởng:

• Kiểm định mô hình: Thực hiện kiểm định đa cộng tuyến (VIF), ma trận tương quan và kiểm định Hausman để chọn phương pháp ước lượng tối ưu (mô hình Tobit cho TE; mô hình FGLS/FEM khắc phục phương sai thay đổi và tự tương quan cho TFP).
• Kết quả ước lượng các nhân tố tác động:
  • Hoạt động xuất khẩu: Tác động thuận chiều, có ý nghĩa thống kê đến cả TE và TFP, xác nhận giả thuyết về hiệu ứng học hỏi từ xuất khẩu.
  • Số năm hoạt động (tuổi doanh nghiệp): Tác động tích cực đến cả TE và TFP, phản ánh lợi thế tích lũy kinh nghiệm quản lý và kỹ năng vận hành.
  • Tỷ lệ dư nợ trên vốn chủ sở hữu (đòn bẩy tài chính): Tác động tiêu cực đến cả TE và TFP, cho thấy gánh nặng chi phí lãi vay và rủi ro tài chính làm giảm hiệu quả hoạt động.
  • Loại hình sở hữu nhà nước: Tác động tiêu cực đến cả TE và TFP so với các loại hình sở hữu khác.
  • Quy mô doanh nghiệp: Tác động thuận chiều đối với TE (doanh nghiệp lớn tận dụng hiệu quả kỹ thuật tốt hơn), nhưng tác động ngược chiều đối với TFP (tốc độ đổi mới sáng tạo và linh hoạt quản trị ở quy mô lớn chưa tương xứng).
  • Môi trường kinh doanh (KCN/KCX và chỉ số PCI): Doanh nghiệp đặt tại khu công nghiệp/khu chế xuất và tại các địa phương có chỉ số PCI cao đạt mức TE và TFP cao hơn rõ rệt.

Nhân tố tác động	Chiều tác động đến TE (Mô hình Tobit)	Chiều tác động đến TFP (Mô hình FGLS/FEM)
Hoạt động xuất khẩu	Dương (+)	Dương (+)
Số năm hoạt động của doanh nghiệp	Dương (+)	Dương (+)
Tỷ lệ dư nợ trên vốn chủ sở hữu	Âm (-)	Âm (-)
Loại hình sở hữu nhà nước	Âm (-)	Âm (-)
Quy mô doanh nghiệp	Dương (+)	Âm (-)
Vị trí trong KCN / KCX	Dương (+)	Dương (+)
Chất lượng thể chế cấp tỉnh (PCI)	Dương (+)	Dương (+)

Chương 5: Một số giải pháp nâng cao hiệu quả kỹ thuật và năng suất nhân tố tổng hợp của ngành công nghiệp chế biến thủy sản Việt Nam

Dựa trên mục tiêu phát triển ngành thủy sản đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045, chương 5 đề xuất hệ thống giải pháp chia theo ba nhóm chủ thể:

1. Đối với các doanh nghiệp chế biến thủy sản: Tối ưu hóa việc sử dụng các yếu tố đầu vào để khắc phục mức lãng phí 26,7%; cơ cấu lại đòn bẩy tài chính; đẩy mạnh chế biến sâu các mặt hàng giá trị gia tăng (tôm, cá tra); tăng cường tham gia chuỗi cung ứng xuất khẩu; đổi mới công nghệ để cải thiện chỉ số BPC.
2. Đối với Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP): Phát huy vai trò cầu nối thông tin thị trường quốc tế, hỗ trợ đào tạo nghiệp vụ quản trị, xúc tiến thương mại tận dụng các FTA (CPTPP, EVFTA, RCEP), và hỗ trợ kết nối doanh nghiệp nhỏ tham gia chuỗi liên kết.
3. Khuyến nghị đối với cơ quan quản lý nhà nước: Cải thiện môi trường kinh doanh cấp tỉnh (nâng cao chỉ số PCI), minh bạch thủ tục hành chính; hoàn thiện quy hoạch hạ tầng các khu công nghiệp, khu chế xuất chuyên ngành thủy sản; tiếp tục đẩy mạnh tái cơ cấu, cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước; có chính sách tín dụng ưu đãi cho đổi mới công nghệ chế biến sâu.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt học thuật và phương pháp luận

• Luận án xây dựng khung nghiên cứu tích hợp phương pháp phi tham số DEA-VRS, chỉ số Malmquist toàn cục (Global Malmquist), và phương pháp bán tham số Wooldridge (2009) để đo lường TE và TFP ở cấp độ doanh nghiệp ngành chế biến thủy sản.
• Khắc phục hạn chế của các nghiên cứu trước đây vốn giả định đồng nhất công nghệ giữa các nhóm doanh nghiệp, bằng cách phân rã chi tiết các thành phần TGC và BPC qua mô hình đường biên sản xuất chung.
• Bổ sung vào hệ thống mô hình thực nghiệm các biến số đại diện cho môi trường kinh doanh bên ngoài (chỉ số thể chế kinh tế cấp tỉnh PCI và vị trí KCN/KCX) song song với các biến đặc điểm nội tại của doanh nghiệp.

Đóng góp mới về mặt thực tiễn

• Cung cấp bức tranh định lượng chi tiết giai đoạn 2015–2020: Mức TE trung bình của ngành đạt 73,3%; mức đóng góp của TFP vào sản lượng đạt hệ số 2,124; tăng trưởng TFP bình quân đạt 2,0%/năm (Malmquist truyền thống) và 2,9%/năm (Malmquist toàn cục).
• Nhận diện các điểm nghẽn của ngành: Tốc độ cải tiến công nghệ tối ưu (BPC) sụt giảm (-0,9%/năm); khu vực doanh nghiệp nhỏ và doanh nghiệp thuộc sở hữu nhà nước có mức hiệu quả kỹ thuật và năng suất thấp nhất.
• Xác lập bằng chứng thực nghiệm về tác động thúc đẩy của xuất khẩu, tuổi doanh nghiệp, hạ tầng KCN và chất lượng thể chế PCI; đồng thời chỉ ra rào cản từ tỷ lệ nợ vay cao và cơ chế quản trị trong doanh nghiệp nhà nước.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Dữ liệu nghiên cứu dừng lại ở giai đoạn 2015–2020 dựa trên điều tra doanh nghiệp của Tổng cục Thống kê, chưa phản ánh các biến động kinh tế sau năm 2020 (giai đoạn phục hồi sau dịch bệnh Covid-19 và các biến động chuỗi cung ứng toàn cầu gần đây).
• Hướng nghiên cứu tiếp: Cập nhật chuỗi dữ liệu mảng sang các giai đoạn tiếp theo; mở rộng phân tích chuyên sâu theo từng phân ngành sản phẩm cụ thể (chế biến tôm, chế biến cá tra, chế biến nhuyễn thể) và tích hợp thêm các biến số về tiêu chuẩn xanh, chứng chỉ bền vững quốc tế (ASC, MSC) trong các mô hình năng suất.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với nghiên cứu sinh, giảng viên và chuyên gia kinh tế: Luận án cung cấp tài liệu tham khảo về quy trình kết hợp mô hình DEA, chỉ số Malmquist toàn cục, phương pháp bán tham số Wooldridge và mô hình hồi quy Tobit/FGLS trên bộ dữ liệu mảng vi mô.
• Đối với cơ quan quản lý nhà nước và chính quyền địa phương: Cung cấp căn cứ thực chứng về vai trò của cải cách thể chế (PCI) và hạ tầng khu công nghiệp đối với năng suất doanh nghiệp, phục vụ việc xây dựng quy hoạch ngành thủy sản đến năm 2030, tầm nhìn 2045.
• Đối với Hiệp hội VASEP và các nhà quản trị doanh nghiệp chế biến thủy sản: Cung cấp số liệu định chuẩn về hiệu quả sử dụng đầu vào, gợi ý tái cấu trúc vốn vay và định hướng chiến lược chuyển dịch từ chế biến thô sang chế biến sâu có giá trị gia tăng cao.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Điểm hiệu quả kỹ thuật (TE) trung bình của ngành chế biến thủy sản Việt Nam giai đoạn 2015–2020 là bao nhiêu và có ý nghĩa gì?

Mức TE trung bình của ngành đạt 73,3%. Con số này có ý nghĩa kinh tế là các doanh nghiệp chế biến thủy sản Việt Nam có thể cắt giảm bình quân 26,7% các nguồn lực đầu vào sử dụng (vốn, lao động, nguyên vật liệu) mà vẫn tạo ra mức sản lượng đầu ra như hiện tại nếu đạt mức thực hành tối ưu.

2. Tốc độ tăng trưởng năng suất nhân tố tổng hợp (TFP) của ngành đạt mức nào và yếu tố nào kìm hãm sự gia tăng này?

Theo mô hình Malmquist truyền thống, TFP tăng bình quân 2,0%/năm (do TEC tăng 1,0% và TC tăng 1,0%). Theo mô hình Malmquist toàn cục, TFP tăng bình quân 2,9%/năm (do TGC tăng 2,5% và TEC tăng 1,3%). Yếu tố kìm hãm chính là sự suy giảm của chỉ số thay đổi khoảng cách hoạt động tối ưu (BPC) với mức -0,9%/năm, cho thấy tốc độ đổi mới công nghệ tại biên sản xuất còn yếu.

3. Nhóm doanh nghiệp nào là điểm nghẽn lớn nhất về hiệu quả và năng suất trong ngành?

Kết quả phân tích thực nghiệm chỉ ra hai khu vực có mức TE và TFP thấp nhất là khu vực doanh nghiệp nhỏ và khu vực doanh nghiệp thuộc sở hữu nhà nước.

4. Các yếu tố môi trường kinh doanh bên ngoài có tác động như thế nào đến TE và TFP của doanh nghiệp trong ngành?

Cả hai yếu tố môi trường được đưa vào mô hình hồi quy gồm vị trí hoạt động trong khu công nghiệp/khu chế xuất và chất lượng môi trường kinh doanh cấp tỉnh (chỉ số PCI) đều có tác động tích cực, thúc đẩy sự gia tăng của cả TE và TFP.

5. Phương pháp bán tham số Wooldridge (2009) được luận án sử dụng nhằm mục đích gì?

Phương pháp bán tham số của Wooldridge (2009) được sử dụng để ước lượng hàm sản xuất và tính toán mức đóng góp của TFP vào sản lượng (đạt trung bình hệ số 2,124), giúp khắc phục vấn đề nội sinh, sốc năng suất và hiện tượng đa cộng tuyến trong thủ tục ước lượng hai bước truyền thống.

---

Kết luận

Luận án của tác giả Trần Đức Thuận đã giải quyết hệ thống câu hỏi nghiên cứu về hiệu quả kỹ thuật và năng suất nhân tố tổng hợp của ngành công nghiệp chế biến thủy sản Việt Nam giai đoạn 2015–2020. Bằng việc kết hợp các phương pháp DEA, Global Malmquist, mô hình bán tham số Wooldridge và các mô hình hồi quy dữ liệu mảng, công trình đã lượng hóa chính xác các chỉ tiêu TE, TFP, phân rã các nguồn gốc tăng trưởng năng suất và kiểm định tác động của các nhân tố vi mô lẫn thể chế vĩ mô. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn phục vụ việc hoạch định chính sách phát triển ngành chế biến thủy sản Việt Nam theo hướng nâng cao chất lượng và phát triển bền vững đến năm 2030, tầm nhìn 2045.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ HIỆU QUẢ KỸ THUẬT VÀ NĂNG SUẤT NHÂN TỐ TỔNG HỢP Trong chương này, tác giả trình bày tổng quan các nghiên cứu về đo lường, phân tích về TE và TFP ở trong và ngoài nước. Tổng quan về các nhân tố ảnh hưởng đến TE và TFP. Từ đó tác giả chỉ ra khoảng trống nghiên cứu và khung phân tích của luận án. Tổng quan nghiên cứu về hiệu quả kỹ thuật và năng suất nhân tố tổng hợp 1.

Các nghiên cứu nước ngoài Mặc dù khái niệm TE ra đời trong thời kỳ kinh tế học tân cổ điển, nhưng không quan tâm đến đo lường nó vì giả định các doanh nghiệp luôn đạt TE tối đa. Nhưng Leibenstein (1966) [68] đã chỉ ra những vấn đề tồn tại giữa giả định lý thuyết này và thực tế thực nghiệm nên việc đo lường nó là hết sức cần thiết. Cơ sở cho việc đo lường TE bắt đầu với những mô tả của công nghệ sản xuất. Các công nghệ sản xuất có thể được biểu diễn bằng các đường đồng lượng, các hàm sản xuất, các hàm chi phí hoặc các hàm lợi nhuận.

Các mô tả công nghệ khác nhau sẽ dẫn đến các công cụ khác nhau để đo lường TE. Mặc dù các phân tích dựa trên các công cụ này có những khác biệt, nhưng chúng được tiếp cận cơ bản tương đối giống nhau, đó là TE được đo lường bởi tỷ số giữa sản lượng thực tế và sản lượng tiềm năng. Trong khi đó năng suất có thể được hiểu là mối quan hệ giữa lượng đầu ra và lượng đầu vào để sản xuất ra lượng đầu ra đó. Năng suất bộ phận đơn giản được tính bằng tỷ lệ tổng lượng đầu ra trên số lượng một đầu vào cụ thể, như năng suất lao động, năng suất vốn.

Tuy nhiên các doanh nghiệp sẽ thay đổi quy mô sản xuất khi chịu tác động bởi các sốc năng suất. Khi chịu các sốc năng suất tích cực, các doanh nghiệp phản ứng bằng cách mở rộng sản xuất để tăng sản lượng do đó nhu cầu các đầu vào cũng tăng. Ngược lại, khi chịu các sốc năng suất tiêu cực thì các doanh nghiệp sẽ cắt giảm 12 sản lượng nên nhu cầu về các yếu tố đầu vào sẽ giảm. Do đó, TFP được đo bởi các kỹ thuật phức tạp hơn.

Uớc lượng chính xác TE và TFP là một vấn đề cơ bản trong kinh tế, là chủ đề được nhiều nhà kinh tế học quan tâm. Trong lý thuyết kinh tế, người ta thường sử dụng các cách tiếp cận cơ bản sau trong đo lường TE và TFP: Các phương pháp phi tham số; các phương pháp ước lượng hàm sản xuất gộp và các phương pháp biên ngẫu nhiên. Các phương pháp phi tham số thường dùng trong ước lượng TE và TFP là phương pháp chỉ số và phương pháp phân tích bao dữ liệu (DEA). Phương pháp chỉ số được đưa ra bởi Hicks (1961) [54] và Moorsteen (1961) [77] và được phát triển bởi Diewert (1992) [38].

Chỉ số TFP được xác định bằng tỷ lệ tốc độ tăng trưởng của tất cả các đầu ra trên tốc độ tăng trưởng của tất cả các đầu vào được sử dụng trong quá trình sản xuất. Do đó, cần xác định trước các chỉ số về lượng đầu ra và lượng đầu vào. Có thể tính các chỉ số này dưới một số dạng như: Laspeyres, Paasche, Fisher và Tornquyst (Diewert, 1992) [38]. Trong những năm gần đây, chỉ số Fisher và Tornquyst được sử dụng nhiều nhất.

Phương pháp chỉ số TFP khá dễ áp dụng và không cần những ước lượng phức tạp, nhưng nó lại không tách được TFP thành hai bộ phận là thay đổi công nghệ (TC) và thay đổi hiệu quả kỹ thuật (TEC). Hơn nữa, phương pháp này đòi hỏi các thông tin về giá đầu vào, đầu ra mà trong nhiều trường hợp chúng ta không quan sát được. Trong khi đó phương pháp bao dữ liệu (DEA) ước lượng đường biên sản xuất dựa trên dữ liệu nghiên cứu bằng cách sử dụng các kỹ thuật quy hoạch tuyến tính. Những kết hợp hiệu quả nhất sẽ nằm trên đường biên và TE được đo lường bởi khái niệm hàm khoảng cách so với đường biên (Fare và cộng sự, 1994; Coelli và cộng sự, 2005) [35,43].

Phương pháp này được gợi ý bởi Farrell (1957) [44] và được áp dụng lần đầu bởi Charnes và cộng sự (1978) [31] trong mô hình đo lường hiệu quả của các đơn vị ra quyết định (DMUs). Charnes và cộng sự (1978) [31] đã sử dụng khái niệm hàm khoảng cách định hướng đầu 13 vào và giả định tính kinh tế không đổi theo quy mô trong mô hình này. Một số nghiên cứu khác đã phát triển phương pháp này bằng việc bỏ đi các giả định trên (Fare và cộng sự, 1983; Banker và cộng sự, 1984) [42, 14]. Sau đó, xuất phát từ gợi ý của Caves và cộng sự (1982), Fare và cộng sự (1994) [43] đã phát triển mô hình DEA của Charnes và cộng sự (1978) [34] thành mô hình đo lường chỉ số Malquyst TFP.

Trong mô hình này, tăng trưởng TFP được phân rã thành các thành phần TEC và TC. Mô hình này không đòi hỏi thông tin của giá các đầu vào và đầu ra, cũng như không đòi hỏi dạng cụ thể của hàm sản xuất. Tuy nhiên đường biên của phương pháp DEA rất nhạy cảm với các quan sát trội vì nó được tạo nên từ những kết hợp hiệu quả nhất. Hơn nữa, phương pháp này không tính đến sự ảnh hưởng của các nhiễu thống kê.

Simar và Wilson (1998, 1999) [100,101] đã đưa ra kỹ thuật bootstrap nhằm khắc phục những hạn chế này. Kỹ thuật này phân tích các đặc điểm chọn mẫu, từ đó thực hiện các vòng lập chọn lại mẫu từ mẫu nghiên cứu ban đầu và thực hiện các ước lượng tương ứng với các mẫu để có được các khoảng tin cậy của ước lượng. Các phương pháp ước lượng hàm sản xuất gộp thường giả định doanh nghiệp đạt TE tối đa nên tất cả các kết hợp về sản lượng đều nằm trên đường giới hạn khả năng sản xuất. Chỉ có TC làm tăng trưởng TFP (Solow, 1957) [104].

Người ta thường ước lượng TC trong các phương pháp ước lượng hàm sản xuất gộp bằng cách: Thêm biến xu hướng thời gian vào hàm sản xuất gộp (Beckmann và cộng sự, 1972) [22] hoặc hạch toán tăng trưởng (Solow, 1957) [104]. Thay đổi về quy mô được tính bằng tổng ước lượng của các hệ số co giãn giữa các đầu vào với sản lượng. Ước lượng hàm sản xuất gộp được sử dụng rộng rãi trong ước lượng TFP. Tuy nhiên, phương pháp này không đem lại các thông tin về một số thành phần của TFP.

Hơn nữa kết quả ước lượng gặp một số vấn đề về kinh tế lượng như: vấn đề nội sinh; vấn đề về sự lựa chọn; vấn đề về sự thiếu hụt giá các yếu tố đầu vào, đầu ra; và khá nhạy cảm với việc lựa chọn dạng hàm. 14 Do đó, kết quả ước lượng TFP bị chệch. Để khắc phục tính nội sinh trong mô hình ước lượng hàm sản xuất gộp, Olley& Pakes (1996) [83] là những người đầu tiên đề xuất phương pháp kiểm soát hàm sản xuất bằng thủ tục ước lượng hai bước. Mức đầu tư của doanh nghiệp trong năm đại diện cho các sốc năng suất.

Tuy nhiên, phương pháp này gặp hạn chế lớn trong áp dụng thực tế, làm hạn chế phạm vi ứng dụng của nó. Điều này xuất phát từ thực tế hoạt động sản xuất công nghiệp, mức đầu tư của các doanh nghiệp thường không được quyết định tại từng thời điểm mà được tích lũy trong vài năm trước khi thực hiện nên các số liệu ở cấp độ doanh nghiệp có rất nhiều quan sát có mức đầu tư bằng không tại các thời điểm. Do đó nó vi phạm giả định về tính đơn điệu trong hàm đầu tư của Olley& Pakes (1996) [83]. Levinsohn & Petrin (2003) [69] đã khắc phục hạn chế này bằng cách đề xuất các mức đầu vào trung gian của doanh nghiệp trong năm đại diện cho các sốc năng suất.

Tuy nhiên cả phương pháp Olley& Pakes (1996) [83] và Levinsohn & Petrin (2003) [69] đều giả định các doanh nghiệp có thể điều chỉnh các mức đầu vào ngay lập tức mà không chịu tổn thất về chi phí khi chịu sự tác động của các sốc năng suất. Nhưng Bond & Soderbom (2005) [27] đã chỉ trích điều này và cho rằng hệ số của lao động có thể được ước lượng vững trong bước một nếu các biến tự do biến thiên độc lập với biến đại diện cho sốc năng suất. Ngược lại, các hệ số sẽ đa cộng tuyến hoàn hảo trong ước lượng ở bước một và do đó không thể xác định được hệ số của lao động. Cụ thể, Wooldridge (2009) [119] đã thu hẹp các momen liên quan trong các hệ số của các phương trình được thiết lập bởi Olley& Pakes (1996) [83] và Levinsohn & Petrin (2003) [69].

Các phương trình này đều có biến phụ thuộc giống nhau nhưng được đặc trưng bởi một tập các công cụ khác nhau. Cách tiếp cận như vậy giải quyết được vấn đề sản lượng 15 tiềm năng trong bước một của thủ tục hai bước và có được các sai số tiêu chuẩn tốt hơn, tính được cả cho trường hợp tự tương quan và phương sai sai số thay đổi. Tuy nhiên cách tiếp cận kiểm soát dạng hàm cũng chưa giải quyết trọn vẹn các vấn đề trong kinh tế lượng và cũng không có được thông tin về các thành phần của TFP. Một trong những phương pháp mạnh mẽ trong việc đo lường và phân tích TE và TFP là phương pháp phân tích biên ngẫu nhiên (SFA).

Phương pháp này đã được giới thiệu bởi Aigner và Chu (1968) [8]. Trong phương pháp này, sai số thống kê được phân chia thành hai phần chính: nhiễu ngẫu nhiên và phi hiệu quả kỹ thuật. Aigner và Chu đã gán dấu âm cho sai số ngẫu nhiên trong quá trình ước lượng hàm sản xuất. Điều này có nghĩa rằng đầu ra thực tế không thể vượt quá đường biên sản xuất.

Mô hình hàm sản xuất biên ngẫu nhiên là sự tổng hợp của cách tiếp cận truyền thống đối với hàm sản xuất. Trong lý thuyết sản xuất truyền thống, người ta giả định rằng có sự phân phối tối ưu trong quá trình sản xuất. Tuy nhiên những hạn chế này đã được khắc phục trong các mô hình biên ngẫu nhiên (Sickles và Zelenyuk, 2019) [98]. Một đặc điểm quan trọng của mô hình biên ngẫu nhiên so với mô hình hàm sản xuất trung bình thông thường là sự tồn tại của hai thành phần sai số không đối xứng, bao gồm nhiễu ngẫu nhiên và phi hiệu quả.