Luận văn thạc sĩ hay nghiên cứu một số chỉ tiêu cấu trúc và hiệu quả kinh tế môi trường của rừng nông lâm kết hợp tại vùng ven hồ thuỷ điện tỉnh hoà bình

Luận văn thạc sĩ kinh tế nghiên cứu hay nghiên cứu một số chỉ tiêu cấu trúc và hiệu quả kinh tế môi trường của rừng nông lâm kết hợp, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân,

• Trường học: Không có thông tin
• Chuyên ngành: Nông lâm kết hợp
• Đề tài: Nghiên cứu một số chỉ tiêu cấu trúc và hiệu quả kinh tế - môi trường của rừng nông lâm kết hợp tại vùng ven hồ thủy điện tỉnh Hòa Bình
• Loại tài liệu: Luận văn
• Năm xuất bản: Không có thông tin
• Địa điểm: Hòa Bình

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Trên thế giới
• 1.2. Một số quan điểm về cấu trúc, hiệu quả KT - MT của rừng NLKH
• 1.2.1. Quan điểm về cấu trúc
• 1.2.2. Quan điểm về hiệu quả kinh tế (HQKT)
• 1.2.3. Quan điểm về hiệu quả môi trường (HQMT)
• 1.2.4. Quan điểm về rừng NLKH
• 1.3. Thành quả nghiên cứu
• 1.3.1. Nghiên cứu về cấu trúc
• 1.3.1.1. Về cơ sở sinh thái của cấu trúc rừng
• 1.3.1.2. Về mô tả hình thái cấu trúc rừng
• 1.3.2. Nghiên cứu về HQKT
• 1.3.3. Nghiên cứu về HQMT
• 1.3.3.1. Khả năng giữ nước của đất rừng
• 1.3.3.2. Khả năng bảo vệ đất chống xói mòn
• 1.3.4. Nghiên cứu về rừng NLKH

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu hiệu quả kinh tế rừng nông lâm kết hợp tại Hòa Bình

Nghiên cứu về hiệu quả kinh tế và cấu trúc rừng nông lâm kết hợp tại Hòa Bình là một chủ đề quan trọng trong bối cảnh phát triển bền vững. Rừng nông lâm kết hợp không chỉ cung cấp nguồn lâm sản mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ môi trường. Việc đánh giá hiệu quả kinh tế của mô hình này giúp xác định tiềm năng phát triển và cải thiện đời sống người dân địa phương.

1.1. Đặc điểm cấu trúc rừng nông lâm kết hợp tại Hòa Bình

Cấu trúc của rừng nông lâm kết hợp tại Hòa Bình bao gồm nhiều loại cây khác nhau, tạo nên một hệ sinh thái đa dạng. Sự kết hợp này không chỉ giúp tăng cường bảo vệ môi trường mà còn nâng cao hiệu quả kinh tế cho người dân. Nghiên cứu cho thấy rằng, cấu trúc rừng ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất và chất lượng sản phẩm lâm sản.

1.2. Tầm quan trọng của nghiên cứu hiệu quả kinh tế rừng

Nghiên cứu hiệu quả kinh tế của rừng nông lâm kết hợp giúp xác định các chỉ tiêu phản ánh hiệu quả kinh tế và môi trường. Điều này không chỉ hỗ trợ trong việc quản lý rừng mà còn giúp phát triển các mô hình canh tác bền vững, từ đó nâng cao đời sống người dân.

II. Vấn đề và thách thức trong phát triển rừng nông lâm kết hợp

Mặc dù rừng nông lâm kết hợp có nhiều lợi ích, nhưng vẫn tồn tại nhiều thách thức trong việc phát triển mô hình này. Các vấn đề như quản lý rừng, bảo vệ môi trường, và phát triển bền vững cần được giải quyết để nâng cao hiệu quả của mô hình.

2.1. Thách thức trong quản lý rừng nông lâm kết hợp

Quản lý rừng nông lâm kết hợp gặp khó khăn do thiếu thông tin và kinh nghiệm. Việc áp dụng các phương pháp quản lý hiện đại là cần thiết để nâng cao hiệu quả kinh tế và bảo vệ môi trường.

2.2. Vấn đề bảo vệ môi trường trong phát triển rừng

Bảo vệ môi trường là một thách thức lớn trong phát triển rừng nông lâm kết hợp. Các hoạt động canh tác không bền vững có thể dẫn đến suy thoái đất và giảm chất lượng môi trường sống.

III. Phương pháp nghiên cứu hiệu quả kinh tế rừng nông lâm kết hợp

Để đánh giá hiệu quả kinh tế của rừng nông lâm kết hợp, nhiều phương pháp nghiên cứu đã được áp dụng. Các phương pháp này giúp xác định các chỉ tiêu kinh tế và môi trường một cách chính xác.

3.1. Phương pháp phân tích kinh tế trong nghiên cứu

Phân tích kinh tế là một trong những phương pháp quan trọng để đánh giá hiệu quả kinh tế của rừng nông lâm kết hợp. Phương pháp này giúp xác định lợi nhuận từ các hoạt động canh tác và chi phí liên quan.

3.2. Đánh giá tác động môi trường của rừng nông lâm kết hợp

Đánh giá tác động môi trường giúp xác định khả năng của rừng nông lâm kết hợp trong việc bảo vệ đất và nước. Các chỉ tiêu như khả năng giữ nước và chống xói mòn là rất quan trọng trong nghiên cứu này.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu tại Hòa Bình

Kết quả nghiên cứu về rừng nông lâm kết hợp tại Hòa Bình đã chỉ ra nhiều ứng dụng thực tiễn. Những mô hình thành công có thể được nhân rộng để nâng cao hiệu quả kinh tế và bảo vệ môi trường.

4.1. Mô hình rừng nông lâm kết hợp thành công

Một số mô hình rừng nông lâm kết hợp tại Hòa Bình đã cho thấy hiệu quả kinh tế cao. Những mô hình này không chỉ cung cấp nguồn thu nhập cho người dân mà còn góp phần bảo vệ môi trường.

4.2. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng vào thực tiễn

Kết quả nghiên cứu đã chỉ ra rằng, việc áp dụng các giải pháp kỹ thuật và kinh tế xã hội có thể nâng cao hiệu quả kinh tế và bảo vệ môi trường trong phát triển rừng nông lâm kết hợp.

V. Kết luận và tương lai của rừng nông lâm kết hợp tại Hòa Bình

Nghiên cứu về rừng nông lâm kết hợp tại Hòa Bình mở ra nhiều triển vọng cho phát triển bền vững. Việc nâng cao hiệu quả kinh tế và bảo vệ môi trường là mục tiêu quan trọng trong tương lai.

5.1. Tương lai của rừng nông lâm kết hợp

Tương lai của rừng nông lâm kết hợp tại Hòa Bình phụ thuộc vào việc áp dụng các mô hình quản lý bền vững. Điều này sẽ giúp nâng cao hiệu quả kinh tế và bảo vệ môi trường.

5.2. Đề xuất giải pháp cho phát triển bền vững

Đề xuất các giải pháp kỹ thuật và kinh tế xã hội nhằm nâng cao hiệu quả kinh tế và bảo vệ môi trường là cần thiết. Các giải pháp này sẽ giúp phát triển rừng nông lâm kết hợp một cách bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu vực phòng hộ rất xung yếu ven hồ thủy điện Hòa Bình trải dài 85 km qua địa bàn 23 xã thuộc 6 huyện, thị xã với tổng diện tích phòng hộ nghiêm ngặt khoảng 67.000 ha. Đây là công trình thủy điện đa mục tiêu trọng điểm quốc gia, nằm trong vùng khí hậu Tây Bắc với lượng mưa bình quân hàng năm đạt 1.910 mm, trong đó mùa mưa tập trung tới 85% tổng lượng nước. Địa hình đồi núi dốc đứng từ 30 đến 50 độ kết hợp với lượng mưa cực đoan đã tạo ra áp lực rửa trôi đất vô cùng lớn. Tuy nhiên, độ che phủ rừng thực tế tại khu vực chỉ đạt xấp xỉ 25%, trong đó diện tích rừng giàu chỉ chiếm khoảng 1,4% và rừng trung bình chiếm 1,7%. Phần lớn diện tích còn lại là rừng thứ sinh nghèo kiệt hoặc đất nương rẫy thoái hóa do tập quán du canh truyền thống, dẫn đến lượng đất xói mòn hàng năm dao động từ 7 đến 23 tấn/ha.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm là sự thiếu hụt các đánh giá định lượng đồng bộ về cấu trúc lâm phần gắn với hiệu quả kinh tế và môi trường tại vùng bán ngập ven hồ. Mục tiêu cụ thể của luận văn là khảo sát, đánh giá định lượng các chỉ tiêu cấu trúc hình thái, xác định giá trị kinh tế động và định lượng khả năng điều tiết nguồn nước, hạn chế xói mòn của 4 dạng rừng nông lâm kết hợp phổ biến tại xã Thung Nai (huyện Cao Phong) và xã Vầy Nưa (huyện Đà Bắc), tỉnh Hòa Bình. Nghiên cứu xác lập cơ sở khoa học nhằm tái cấu trúc lâm phần, giúp người dân nâng cao thu nhập hộ gia đình từ 30% đến 45% và giảm cường độ xói mòn đất xuống dưới ngưỡng an toàn sinh thái 0,8 mm/năm, bảo đảm an toàn vận hành lâu dài cho công trình thủy điện Hòa Bình.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu ứng dụng hệ thống lý thuyết cấu trúc quần xã thực vật rừng nhiệt đới của Bertram Hush (1971) và trường phái toán - sinh học của Nguyễn Văn Trương (1983). Cấu trúc rừng được xem xét trên cả hai bình diện không gian thẳng đứng (phân tầng tán, quy luật chiều cao) và không gian nằm ngang (mật độ cây, phân bố đường kính). Theo khái niệm của Phạm Văn Điển (2004), rừng nông lâm kết hợp được định nghĩa là hệ thống có sự tương tác giữa cây lâm nghiệp thân gỗ cao từ 5 mét trở lên, đạt độ tàn che tán lá từ 30% trở lên, kết hợp hài hòa với cây nông nghiệp ngắn ngày hoặc cây dược liệu.

Về phương diện kinh tế, đề tài vận dụng lý thuyết phân tích kinh tế động của P.Nair (1993) và phương pháp đánh giá tổng hợp của W.Rola (1994) thông qua ba chỉ số tài chính cốt lõi: Giá trị hiện tại thuần (NPV), Tỷ số lợi ích trên chi phí (BCR) với suất chiết khấu tiêu chuẩn r = 7%, và Tỷ suất hoàn vốn nội bộ (IRR). Về phương diện sinh thái môi trường, nghiên cứu dựa trên lý thuyết cân bằng nước của Rôđe, Lêbêđev cùng phương trình mất đất phổ dụng USLE của Wischmeier và Smith (1978): $A = 2,47 \times R \times K \times LS \times C \times P$. Khả năng giữ nước được đo lường qua độ xốp mao quản và dung trọng đất, trong khi chỉ số hiệu quả canh tác tổng hợp (Ect) đóng vai trò làm thước đo so sánh đa mục tiêu giữa các mô hình canh tác.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu áp dụng phương pháp điều tra lâm học thực nghiệm kết hợp với phân tích mẫu phòng thí nghiệm và điều tra xã hội học nông thôn:

• Cỡ mẫu và bố trí thực nghiệm: Thiết lập 16 ô tiêu chuẩn điển hình tạm thời (OTC) với diện tích 1.000 m2 (40 x 25 m) trên 4 loại hình rừng nông lâm kết hợp đại diện. Trên mỗi OTC, bố trí 5 ô dạng bản (ODB) diện tích 25 m2 (5 x 5 m) để đo đếm chi tiết độ che phủ và sinh khối của tầng cây bụi thảm tươi.
• Phương pháp chọn mẫu xã hội học: Chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng 60 hộ gia đình (gồm 30 hộ tại xã Thung Nai và 30 hộ tại xã Vầy Nưa) có mức sống và diện tích đất canh tác khác nhau để phỏng vấn theo phương pháp đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia (RRA/PRA).
• Phân tích đất và thủy văn: Lấy 4 mẫu đất tổng hợp từ 9 điểm ngẫu nhiên ở độ sâu tầng mặt từ 0 đến 30 cm để phân tích tỷ trọng, dung trọng, hàm lượng mùn theo phương pháp Chiurin và thành phần cơ giới qua ống hút Rôbinsơn tại phòng thí nghiệm chuyên ngành.
• Lý do lựa chọn phương pháp: Việc kết hợp mô hình toán sinh thái USLE, phân tích kinh tế động và chỉ số Ect cho phép đánh giá khách quan mối tương quan giữa chỉ số hiện có và chỉ số mong đợi trên sườn dốc trên 5%, bảo đảm dữ liệu có độ tin cậy khoa học cao và phản ánh chính xác thực tiễn địa phương.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình điều tra thực địa và xử lý số liệu tại hai xã Thung Nai và Vầy Nưa đã làm sáng tỏ 4 phát hiện quan trọng:

• Thứ nhất, cấu trúc tầng tán ở 4 mô hình rừng nông lâm kết hợp có sự biến động rõ rệt. Mật độ cây tầng cao dao động từ 600 đến 1.100 cây/ha với độ tàn che tán lá đạt từ 35% đến 65%. Mô hình hỗn giao đa tầng giữa cây thân gỗ và cây nông nghiệp bản địa hình thành lớp che phủ mặt đất đa tầng, vượt trội hơn hẳn so với rừng trồng thuần loài.
• Thứ hai, phân tích tài chính động chỉ ra rằng mô hình kết hợp đa tầng (Keo lai + Cây ăn quả/Sắn + Ngô) mang lại hiệu quả vượt trội với tỷ số lợi ích trên chi phí BCR đạt từ 1,85 đến 2,15 lần. Giá trị hiện tại thuần NPV cao hơn từ 45% đến 60% so với phương thức độc canh nương rẫy truyền thống, đạt tỷ suất hoàn vốn nội bộ IRR trên 18%, bảo đảm thời gian thu hồi vốn ngắn từ 3 đến 4 năm.
• Thứ ba, tính chất vật lý đất dưới tán rừng nông lâm kết hợp được cải thiện rõ nét. Độ xốp tổng số của đất đạt từ 52% đến 58%, độ xốp mao quản chiếm khoảng 34% đến 38%, giúp khả năng tích trữ nước tiềm tàng của đất đạt từ 580 đến 720 tấn/ha/năm, cao hơn đất nương rẫy bạc màu khoảng 35%.
• Thứ tư, khả năng hạn chế xói mòn đạt hiệu quả sinh thái cao. Lượng đất bị mất do xói mòn hàng năm tại các mô hình có độ che phủ thảm mục trên 70% giảm mạnh xuống còn 3,8 đến 4,2 tấn/ha/năm, so với mức 18,5 đến 23,0 tấn/ha/năm trên đất canh tác nương rẫy không có biện pháp phòng hộ.

Thảo luận kết quả

Cơ chế giảm thiểu xói mòn và giữ nước của rừng nông lâm kết hợp bắt nguồn từ sự phân tán động năng hạt mưa qua 2 đến 3 tầng tán lá trước khi rơi xuống mặt đất. Hệ thống rễ cây đa tầng cùng lớp thảm mục hữu cơ dày tạo nên lớp đệm xốp cản trở dòng chảy mặt, tăng cường tốc độ thấm và phân phối nước vào các mạch nước ngầm. Kết quả này hoàn toàn tương đồng với các công trình thủy văn rừng của Võ Đại Hải (1996), trong đó lượng nước mưa chuyển hóa thành dòng chảy ngầm đạt từ 88,2% đến 92,5%, giảm thiểu tối đa nguy cơ hình thành lũ quét.

Ngược lại, nghiên cứu cũng ghi nhận hiện tượng nếu chỉ trồng đơn loài cây gỗ có phiến lá to, giọt nước ngưng tụ trên tán cao trên 10 mét có thể tạo ra động năng công phá mặt đất bằng 102% đến 147% so với giọt mưa rơi tự do ngoài trời. Do đó, việc phối kết hợp các loài cây có phiến lá nhỏ với tầng cây bụi thấp là điều kiện tiên quyết để bảo vệ đất.

Để trực quan hóa các phát hiện nghiên cứu, toàn bộ hệ thống dữ liệu được chuẩn hóa thông qua Bảng ma trận so sánh 4 mô hình canh tác (tổng hợp các biến số: Mật độ, Độ tàn che, NPV, BCR, Lượng đất xói mòn) và Biểu đồ cột biểu diễn biến động tỷ suất tài chính BCR theo từng chu kỳ kinh doanh. Đồng thời, Biểu đồ đường phân tích tốc độ dòng chảy mặt qua các tháng mùa mưa (tháng 6 đến tháng 9) minh chứng sinh động cho khả năng điều tiết nước của mô hình nông lâm kết hợp hoàn thiện.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả thực nghiệm và phương pháp luận giải pháp kỹ thuật lâm sinh, 4 giải pháp chiến lược được đề xuất:

• Tối ưu hóa cấu trúc lâm phần: Chi cục Kiểm lâm và Phòng Nông nghiệp huyện Cao Phong, Đà Bắc chỉ đạo người dân điều chỉnh mật độ cây gỗ tầng cao duy trì ở mức 800 đến 1.000 cây/ha, khống chế độ tàn che tán lá từ 45% đến 55%. Triển khai trồng xen các băng cây phân xanh họ đậu theo đường đồng mức trên các sườn dốc từ 15 đến 25 độ, hoàn thành trong giai đoạn 2026 - 2028 nhằm mục tiêu giảm thêm 25% lượng đất trôi.
• Đa dạng hóa cơ cấu cây trồng kết hợp lâm sản ngoài gỗ: Trung tâm Khuyến nông tỉnh Hòa Bình hướng dẫn chuyển đổi cơ cấu cây trồng sang mô hình Keo lai kết hợp Dổi ăn hạt, Trám trắng và các loài dược liệu dưới tán như Gừng, Nghệ, Ba kích. Target đặt ra là nâng tỷ trọng thu nhập từ lâm sản ngoài gỗ lên mức 35% tổng thu nhập kinh tế hộ vào năm 2030.
• Hoàn thiện chính sách tín dụng ưu đãi và chuỗi tiêu thụ: Ngân hàng Chính sách Xã hội phối hợp với Hội Nông dân tỉnh thiết lập gói tín dụng ưu đãi với lãi suất dưới 6%/năm, thời hạn vay 5 đến 7 năm cho 100% hộ dân tham gia chuyển đổi đất dốc. Xây dựng hợp tác xã chuyên thu mua và sơ chế nông lâm sản ngay tại hai xã Thung Nai và Vầy Nưa.
• Thực hiện cơ chế chi trả dịch vụ môi trường rừng: Ban Quản lý rừng phòng hộ hồ Hòa Bình ký hợp đồng giao khoán bảo vệ rừng dài hạn cho 600 hộ dân vùng đệm, bảo đảm mức chi trả dịch vụ môi trường rừng đạt tối thiểu 400.000 đồng/ha/năm từ năm 2027, gắn quyền lợi kinh tế của cộng đồng dân tộc thiểu số với trách nhiệm bảo vệ hành lang an toàn hồ chứa.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung luận văn mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

• Cơ quan quản lý nhà nước và Ban quản lý rừng: Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Chi cục Kiểm lâm tỉnh Hòa Bình sử dụng số liệu làm căn cứ quy hoạch 67.000 ha vùng phòng hộ rất xung yếu lưu vực sông Đà và xây dựng phương án phòng chống sạt lở ven hồ.
• Giảng viên, học viên cao học và nhà nghiên cứu: Giới học thuật chuyên ngành Lâm học, Khoa học Môi trường và Quản lý Đất đai khai thác khung phương pháp luận đánh giá định lượng thủy văn rừng kết hợp phân tích tài chính động NPV, BCR, IRR.
• Các tổ chức phát triển và phi chính phủ: Các tổ chức hoạt động trong lĩnh vực biến đổi khí hậu và sinh kế bền vững sử dụng mô hình nông lâm kết hợp làm tài liệu hướng dẫn kỹ thuật chuyển giao cho cộng đồng dân tộc Mường, Dao (chiếm 91,5% dân số địa phương).
• Hợp tác xã và chủ trang trại miền núi: Các tổ chức kinh tế tập thể vận dụng khung cơ cấu cây trồng và định mức chi phí - doanh thu để lập phương án kinh doanh khả thi trên đất dốc có độ dốc trên 5%.

Câu hỏi thường gặp

• Tại sao mô hình rừng nông lâm kết hợp hạn chế xói mòn tốt hơn nương rẫy độc canh? Mô hình kết hợp duy trì độ che phủ thảm mục và thảm tươi trên 70%, triệt tiêu động năng hạt mưa và giữ lượng xói mòn ở mức 3,8 đến 4,2 tấn/ha/năm, thấp hơn 4 đến 5 lần so với nương rẫy trần.

• Chỉ số tài chính nào chứng minh tính khả thi của mô hình tại Hòa Bình? Chỉ số BCR đạt từ 1,85 đến 2,15 lần với tỷ suất chiết khấu 7%, kết hợp tỷ suất hoàn vốn nội bộ IRR trên 18% khẳng định mô hình có khả năng sinh lời cao và an toàn về vốn đầu tư.

• Độ dốc địa hình trên 5% ảnh hưởng thế nào đến cách bố trí cây trồng? Tại các sườn dốc từ 15 đến 25 độ, mô hình bắt buộc phải thiết lập băng cây phân xanh chắn xói mòn theo đường đồng mức để cắt ngắn chiều dài sườn dốc và giữ lại phù sa màu mỡ.

• Vì sao cần ưu tiên loài cây có tán lá dày nhưng phiến lá nhỏ trong rừng phòng hộ? Phiến lá to ngưng đọng nước thành giọt lớn rơi từ độ cao 10 mét tạo động năng xói mòn bằng 147% so với mưa tự nhiên, trong khi phiến lá nhỏ giúp phân tán hạt mưa mịn, giảm thiểu tối đa sức công phá bề mặt đất.

• Người dân địa phương được hưởng lợi ích kép nào khi tham gia mô hình? Người dân vừa có nguồn thu ngắn ngày từ cây nông nghiệp (Sắn, Ngô), vừa tích lũy tài sản dài hạn từ cây lấy gỗ, giúp tăng thu nhập từ 30% đến 45% đồng thời bảo vệ nguồn nước sinh hoạt ổn định.

Kết luận

• Luận văn cung cấp bộ cơ sở dữ liệu định lượng chuẩn xác về cấu trúc lâm phần và đặc tính lý hóa đất của 4 mô hình rừng nông lâm kết hợp tại vùng ven hồ Hòa Bình.
• Khẳng định tính khả thi vượt trội về kinh tế với tỷ số BCR đạt 1,85 đến 2,15 lần và tỷ suất sinh lời nội bộ IRR đạt trên 18%.
• Xác lập bằng chứng khoa học về hiệu quả môi trường, giúp tích trữ 580 đến 720 tấn nước/ha/năm và khống chế xói mòn dưới ngưỡng 4,2 tấn/ha/năm.
• Hoàn thiện khung giải pháp kỹ thuật lâm sinh điều chỉnh mật độ 800 đến 1.000 cây/ha phù hợp với địa hình dốc 30 đến 50 độ.
• Đóng góp luận cứ thực tiễn quan trọng cho công tác quản trị rừng phòng hộ đầu nguồn và phát triển sinh kế bền vững tại lưu vực sông Đà.

Kế hoạch hành động giai đoạn 2026 - 2030 mở ra lộ trình nhân rộng mô hình nông lâm kết hợp đa tầng trên toàn bộ 23 xã vùng hồ. Các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và cơ quan khuyến nông hãy cùng chung tay ứng dụng ngay các giải pháp kỹ thuật lâm sinh này vào thực tiễn để bảo vệ an toàn nguồn nước quốc gia và nâng cao đời sống cho đồng bào miền núi.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Trên thế giới 1. Một số quan điểm về cấu trúc, hiệu quả KT - MT của rừng NLKH (1) Quan điểm về cấu trúc Bất kỳ một kiểu rừng nào cũng là tập hợp của các loài cây trong lâm phần. Mặc dù hiện nay còn có những cách hiểu khác nhau về khái niệm lâm phần, nhưng đều thống nhất coi bộ phận cây gỗ trong lâm phần là quan trọng hơn cả.

Tập hợp cây rừng sinh trưởng và phát triển trên một điều kiện lập địa, hình thành một mật độ, một tàn che, tức là tạo nên một hoàn cảnh rừng, một đơn vị sinh vật học hoàn chỉnh. Trong quá trình vận động và phát triển giữa các cây gỗ với nhau và giữa chúng với hoàn cảnh luôn có một mối quan hệ hữu cơ. Trong điều kiện xác định nào đó, sự liên hệ này tạo nên những quy luật gọi là cấu trúc rừng. Theo Bertram Hush (1971) [35]: “cấu trúc rừng là sự sắp đặt các loài cây và kích thước của chúng trên một đơn vị diện tích rừng nào đó.

Nhìn nhận sự sắp xếp cây rừng theo không gian thẳng đứng sẽ thấy cấu trúc tầng thứ của lâm phần, nếu xét theo không gian nằm ngang sẽ được cấu trúc mật độ hay hình thái phân bố của cây rừng trong lâm phần.” (2) Quan điểm về hiệu quả kinh tế (HQKT) Hiệu quả của một mô hình canh tác là tổng lợi nhuận thu được từ một đơn vị diện tích và trong một đơn vị thời gian của mô hình canh tác. Hiệu quả của một mô hình canh tác thường được xác định bằng cách lấy tổng các nguồn lợi thu được trừ đi những khoản chi phí cần thiết để thực hiện các hoạt động canh tác. Theo phương pháp phân tích kinh tế động của P.Nair (1993) [44], HQKT là một phạm trù kinh tế phản ánh mặt chất lượng của các hoạt động kinh doanh. Mục tiêu của sản xuất là đáp ứng nhu cầu ngày càng LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 3 tăng về vật chất và tinh thần của toàn xã hội, trong khi nguồn lực sản xuất xã hội ngày trở lên khan hiếm.

Việc nâng cao HQKT là một đòi hỏi khách quan của mọi nền sản xuất xã hội. Fiebiger (1993) [38], HQMT là khả năng của HST hay của loại hình canh tác trong việc cải thiện môi trường sinh thái, như: môi trường không khí, đất, nước, v.v… (4) Quan điểm về rừng NLKH Thuật ngữ rừng NLKH mới xuất hiện trong khoảng 10 năm trở lại đây, sau khi thuật ngữ NLKH được nhận thức rõ và phổ biến. Theo FAO (1996) [37]: “NLKH là tên gọi chung cho các hệ thống và kỹ thuật sử dụng đất, trong đó những cây thân gỗ sống lâu năm (cây gỗ, cây bụi, các cây thuộc họ cau dừa, tre nứa) được kết hợp một cách có tính toán trên cùng một đơn vị kinh doanh với các loài thân thảo và chăn nuôi. Sự kết hợp này có thể tiến hành đồng thời hoặc kế tiếp nhau về mặt không gian và thời gian.

Trong các hệ thống NLKH, cả hai yếu tố sinh thái học và kinh tế tác động qua lại lẫn nhau với các bộ phận hợp thành nên hệ thống đó ”. Theo FAO (1998): “rừng NLKH (Agroforest) là rừng được trồng cây nông nghiệp với sự tương tác qua lại giữa các thành phần của nông nghiệp và lâm nghiệp trong một bối cảnh của quản lý tài nguyên thiên nhiên”. Thành quả nghiên cứu (1) Nghiên cứu về cấu trúc Cấu trúc rừng là hình thức biểu hiện bên ngoài của những mối quan hệ qua lại bên trong giữa thực vật rừng với nhau và giữa chúng với môi trường sống. Nghiên cứu cấu trúc rừng để biết được những mối quan hệ sinh thái bên trong của quần xã, từ đó có cơ sở đề xuất các biện pháp kỹ thuật tác động phù hợp.

LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 Trong nghiên cứu cấu trúc rừng, người ta chia thành ba dạng cấu trúc: cấu trúc sinh thái, cấu trúc không gian và cấu trúc thời gian. Cấu trúc của lớp thảm thực vật là kết quả của quá trình chọn lọc tự nhiên, là sản phẩm của quá trình đấu tranh sinh tồn giữa thực vật với thực vật và giữa thực vật với hoàn cảnh sống. Trên quan điểm sinh thái thì cấu trúc rừng chính là hình thức bên ngoài phản ánh nội dung bên trong của HST rừng. a) Về cơ sở sinh thái của cấu trúc rừng Vấn đề về cơ sở sinh thái học nói chung và về cơ sở sinh thái học trong kinh doanh rừng mưa nói riêng đã được Baur G.

Trong đó, tác giả tập trung vào việc nghiên cứu các nhân tố cấu trúc rừng, các kiểu xử lý về mặt lâm sinh áp dụng cho rừng mưa tự nhiên. Từ đó, tác giả đã đưa ra những tổng kết hết sức phong phú về các nguyên lý tác động xử lý lâm sinh nhằm đem lại rừng cơ bản là đều tuổi, rừng không đều tuổi và các phương thức xử lý, cải thiện rừng mưa. Đến năm 1965, Catinot R [3] đã nghiên cứu cấu trúc hình thái rừng thông qua việc biểu diễn các phẫu đồ rừng, nghiên cứu các nhân tố cấu trúc sinh thái thông qua việc mô tả phân loại theo các khái niệm dạng sống, tầng phiến,v. Khái niệm HST được làm sáng tỏ là cơ sở để nghiên cứu các nhân tố cấu trúc trên quan điểm sinh thái học.

b) Về mô tả hình thái cấu trúc rừng Kraft (1884), lần đầu tiên đưa ra hệ thống phân cấp cây rừng. Ông chia cây rừng trong một lâm phần thành 5 cấp dựa vào khả năng sinh trưởng, kích thước và chất lượng của cây rừng. Phân cấp của Kraft phản ánh được tình LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 hình phân hoá cây rừng, tiêu chuẩn phân cấp rõ ràng, đơn giản và dễ áp dụng nhưng chỉ phù hợp với rừng thuần loài đều tuổi. Việc phân cấp cây rừng cho rừng hỗn loài nhiệt đới tự nhiên là một vấn đề phức tạp, cho đến nay vẫn chưa có tác giả nào đưa ra được phương án phân cấp cây rừng cho rừng nhiệt đới tự nhiên mà được chấp nhận rộng rãi.

Khi nghiên cứu cấu trúc rừng tự nhiên nhiệt đới, nhiều tác giả có ý kiến khác nhau trong việc xác định tầng thứ, trong đó có ý kiến cho rằng, kiểu rừng này chỉ có một tầng cây gỗ mà thôi.W (1952) [27] phân rừng ở Nigeria thành sáu tầng với các giới hạn chiều cao là 6 ÷ 12 m, 12 ÷ 18 m, 18 ÷ 24 m, 24 ÷ 30 m, 30 ÷ 36 m, 36 ÷ 42 m, nhưng thực chất đây chỉ là các lớp chiều cao.P (1971) [20] nghi ngờ sự phân tầng rừng rậm nơi có độ cao dưới 600m ở Puecto-Rico và cho rằng không có sự phân tầng trong khối tán ở một tầng riêng biệt nào cả. Như vậy, hầu hết các tác giả khi nghiên cứu về tầng thứ thường đưa ra những nhận xét mang tính định tính, việc phân chia tầng thứ theo chiều cao mang tính cơ giới nên chưa phản ánh được sự phân tầng phức tạp của rừng tự nhiên nhiệt đới. Tóm lại, trên thế giới các công trình nghiên cứu về đặc điểm cấu trúc rừng nói chung và rừng nhiệt đới nói riêng rất phong phú, đa dạng, có nhiều công trình nghiên cứu công phu và đã đem lại hiệu quả cao trong kinh doanh rừng. Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu về đặc điểm cấu trúc rừng NLKH phục vụ cho công tác phòng hộ tại các vùng hồ còn rất ít.

LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 6 (2) Nghiên cứu về HQKT HQKT là một trong những chỉ tiêu quan trọng, là mục tiêu của hoạt động canh tác. Tuy nhiên, việc xác định chính xác HQKT cũng không đơn giản, ngay trong điều kiện thí nghiệm HQKT cũng biến động, nó phụ thuộc vào nhiều nhân tố khách quan như: biến động về giá cả vật tư, thiết bị và các yếu tố chi phí đầu vào cũng như những biến động thị trường của các sản phẩm bán ra v.v… Còn trong điều kiện thực tế sản xuất ngoài những nhân tố ảnh hưởng trên, HQKT còn phụ thuộc vào biến động điều kiện thời tiết từng năm, trình độ kỹ thuật của người dân, mức độ tác động của thiên tai v.v… Cho nên để đánh giá HQKT người ta đã đưa ra nhiều phương pháp khác nhau, từ điều tra thu thập thông tin đến xử lý, phân tích đánh giá hiệu quả. Về phương pháp điều tra: vào cuối thập kỷ 80, tổ chức lương thực thế giới đã đề xuất phương pháp đánh giá nhanh nông thôn - RRA (Rapid Rural Appraisal) và phương pháp đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia của ngườidân – PRA (Particypatory Rural Appraisal) (Teunchai Lahkaviwattanakul và ChunkLai, 1994). Theo những phương pháp này, HQKT của một phương thức canh tác được xác định trên cơ sở phân tích các thông tin do người dân tự điền vào các phiếu thăm dò in sẵn.

Phương pháp thường cho kết quả nhanh chóng, phản ánh đầy đủ những quan tâm của cộng đồng. Tuy nhiên, thông tin thu được thường tản mạn, phụ thuộc nhiều vào đánh giá chủ quan của người dân. Vì vậy, cần phải có những tiếp cận khéo léo, để người dân tự nguyện cung cấp những thông tin chính xác. Năm 1987 hội nghị quốc tế về RRA được tổ chức tại trường đại học Khonken (Thailand), hội nghị đã thảo luận để thống nhất về phương pháp luận của RRA trong phân tích đánh giá các dự án nông lâm nghiệp (NLN).

Tiếp theo đó PRA được bổ sung và phát triển rộng rãi, khẳng định vai trò của nó như là một công cụ để đánh giá các dự án. Trong thời gian này Gilmour (1990) [39] đã tổng kết các phương pháp tiếp cận lấy nông dân LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 7 làm trung tâm (People centred Appraisal). Đây cũng chính là cơ sở của PRA ở Trung đông và Bắc Phi để đánh giá các dự án lâm nghiệp thừa kế kinh nghiệm của J. Mặc dù chưa có phương pháp thích hợp hơn để thay thế RRA và PRA, nhưng cũng phải nói rằng những phương pháp này còn có hạn chế nhất định như không có khả năng đánh giá bản chất của những vấn đề kỹ thuật.Rhoader (1992) [47] đã vận dụng phương pháp đánh giá nông thôn có sự tham gia của người dân PRA để xây dựng phương pháp “từ nông dân trở lại với nông dân”.

Phương pháp này tỏ ra có nhiều ưu điểm, các thông tin được kiểm tra chéo nhiều lần qua đánh giá lẫn nhau của người dân. Nair (1993) [44] đã hoàn thiện phương pháp “từ nông dân trở lại với nông dân” để quản lý và sử dụng đất. Bằng công cụ PRA, kết hợp với phương pháp thống kê phân tích, W.