Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. MỘT SỐ HIỂU BIẾT CHUNG VỀ HỘI CHỨNG TIÊU CHẢY Ở LỢN CON 1. Một số nguyên nhân gây tiêu chảy ở lợn con Nguyên nhân gây tiêu chảy ở lợn kết hợp với sự tác động của điều kiện ngoại cảnh bất lợi, gây stress cho cơ thể lợn con, tạo điều kiện thuận lợi cho sự xâm nhập và phát triển của các vi sinh vật gây bệnh vào vật chủ, đặc biệt là các vi sinh vật gây bệnh đường tiêu hoá dẫn tới sự nhiễm và loạn khuẩn đường ruột. 1995) [44] Tiêu chảy ở gia súc là một hiện tượng bệnh lý phức tạp gây ra bởi sự tác động của nhiều yếu tố.
Có yếu tố là nguyên nhân nguyên phát, có yếu tố là nguyên nhân thứ phát, do vậy việc phân biệt rõ các nguyên nhân gây tiêu chảy là rất khó khăn (Lê Minh Chí 1995 [2]; Phạm Ngọc Thạch 1996 [33]). Có 3 nhóm nguyên nhân chính gây tiêu chảy ở lợn gồm: i) do thức ăn, nước uống,; ii) do môi trường ngoại cảnh; iii) do các nguyên nhân truyền nhiễm là vi sinh vật. Theo Phạm Sĩ Lăng (1997) [16], tiêu chảy ở lợn là biểu hiện lâm sàng của nhiều tác nhân gây bệnh khác nhau như virus, vi khuẩn, ký sinh trùng, thời tiết, môi trường ngoại cảnh, độc tố… 1. Tiêu chảy do môi trường ngoại cảnh bất lợi Môi trường ngoại cảnh bao gồm các yếu tố: nhiệt độ, ẩm độ, các điều kiện về chăm sóc nuôi dưỡng, vệ sinh chuồng trại, sự di chuyển, thức ăn, nước uống… Thời tiết, khí hậu là một trong những yếu tố thường xuyên tác động lên cơ thể động vật.
Sự tác động của bức xạ mặt trời và những biến đổi về nhiệt độ, ẩm độ gây nên stress cho cơ thể (Radostits O. Khi n 4 gia súc bị nhiễm lạnh kéo dài sẽ làm giảm phản ứng miễn dịch, giảm tác dụng thực bào và dễ bị nhiễm khuẩn gây bệnh (Hồ Văn Nam và cs. Như vậy, nguyên nhân môi trường ngoại cảnh gây bệnh tiêu chảy không mang tính đặc hiệu mà mang tính tổng hợp. Lạnh và ẩm gây rối loạn hệ thống điều hoà trao đổi nhiệt của cơ thể lợn, dẫn đến rối loạn quá trình trao đổi chất, làm giảm sức đề kháng của cơ thể, từ đó các mầm bệnh trong đường tiêu hoá có thời cơ tăng cường độc lực và gây bệnh.
Tiêu chảy do thức ăn, nước uống không đảm bảo Các yếu tố gây bệnh có thể xâm nhập vào cơ thể động vật bằng nhiều đường khác nhau như qua da, niêm mạc, vết thương, hô hấp, tiêu hoá. Trong hội chứng tiêu chảy, mầm bệnh nhiễm vào thức ăn, nước uống và trực tiếp vào đường tiêu hóa của gia súc, khi gặp các điều kiện thuận lợi sẽ tăng số lượng và độc lực để gây bệnh. Trong thức ăn thiếu một số nguyên tố đa, vi lượng như sắt, đồng, kẽm, v. cũng có thể gây ra những rối loạn tiêu hoá, gây tiêu chảy ở thể cấp hoặc mãn tính, kèm theo sự thay đổi màu sắc da và thiếu máu cho gia súc.
Thức ăn bị lẫn các chất độc hoá học như asen, chì, thuỷ ngân, các muối nitrat… thường gây ra những rối loạn tiêu hoá kết hợp với các triệu chứng về thần kinh (Tsolis R. Ở các vùng đông dân cư, những nơi tập trung nhiều cơ sở công nghiệp chế biến, trang trại chăn nuôi… nguồn nước sẽ bị ô nhiễm do các chất thải làm thay đổi tính chất cũng như chất lượng nước. Khi nước bị ô nhiễm kèm theo hàm lượng oxy hoà tan giảm, quá trình oxy hoá các hợp chất hữu cơ bị trở ngại. Các nguồn nước bị ô nhiễm các hợp chất vô, hữu cơ là môi trường thuận lợi cho các vi sinh vật tồn tại và phát triển, trong đó có các vi sinh vật gây bệnh (Trần Thị Hạnh, Đặng Xuân Bình, 2002) [9].
Tiêu chảy do vi sinh vật * Tiêu chảy do vi khuẩn Trong đường ruột của gia súc nói chung và của lợn nói riêng, có rất n 5 nhiều loài vi khuẩn sinh sống. Chúng tồn tại dưới dạng cân bằng và có lợi cho cơ thể của vật chủ. Tuy nhiên, dưới tác động của một số yếu tố bất lợi, trạng thái cân bằng của hệ vi sinh vật đường ruột bị phá vỡ, tất cả hoặc chỉ một vài loài nào đó sinh sản quá nhiều sẽ gây ra hiện tượng loạn khuẩn, hấp thu ở ruột bị rối loạn và hậu quả là lợn con bị tiêu chảy. Như đã trình bày ở trên, hầu hết các công trình nghiên cứu đều đã thống nhất về một số loại vi khuẩn đường ruột thường gây rối loạn tiêu hóa, gây tiêu chảy ở lợn như: E.
coli, Salmonella spp. perfringens,…(Morin và cs, 1983 [59]; Holland, 1990 [53]; Tùy thuộc vào lứa tuổi mà các nguyên nhân gây tiêu chảy cũng khác nhau. * Vai trò của vi khuẩn E. coli Nhiều công trình trong và ngoài nước đều đã khẳng định vai trò quan trọng của vi khuẩn E.
coli trong hội chứng tiêu chảy của lợn. Đào Trọng Đạt và cs (1996) [7] cho biết chiếm tỷ lệ cao nhất trong số các vi khuẩn đường ruột gây tiêu chảy là E. colithường xuất hiện rất sớm trong đường ruột ở người và động vật, ngay sau khi đẻ 2 giờ và tồn tại đến khi con vật chết. Chúng thường ở phần sau của ruột, ít khi ở dạ dày hay ruột non.
Để xác định vai trò của một chủng E. coli gây bệnh, cần phải kiểm tra độc lực và các yếu tố gây bệnh mà chủng E. Do vậy, kết quả những nghiên cứu về độc lực, yếu tố gây bệnh của E. coli chính là chỉ tiêu đánh giá khả năng gây bệnh của nó (Lê Văn Tạo, 1997) [29].
Lý Thị Liên Khai (2001) [13] phân lập E. coli từ phân lợn con bị tiêuchảy và phân lợn con khỏe mạnh cho biết các chủng E. coli mang kháng nguyên K88, K99 và 987P là nguyên nhân chính gây tiêu chảy cho lợn con từ 1 – 2 tuần tuổi. coli thường xuyên cư trú trong ruột lợn và chúng chỉ gây bệnh khi gặp điều kiện thuận lợi như tác động stress làm giảm sức đề kháng của lợn, làm tăng số lượng vi khuẩn và sinh độc tố.
n 6 Nguyễn Như Pho (2003) [22] khả năng gây bệnh của các loài vi khuẩn đối với lứa tuổi lợn là khác nhau. Ở lợn sau cai sữa hoặc giai đoạn đầu nuôi thịt thì tỷ lệ mắc tiêu chảy do Salmonella spp. cao hơn; giai đoạn từ lúc sơ sinh đến sau khi cai sữa thường do E. coli ; lứa tuổi 6 – 12 tuần thì thường do xoắn khuẩn Treponema hyodysenteriae; còn vi khuẩn yếm khí C.
perfringens thường gây bệnh nặng cho lợn con theo mẹ trong khoảng 1 tuần tuổi đến cai sữa. Cù Hữu Phú và cs (2004) [24] đã cho thấy vi khuẩn E. coli là nguyên nhân chính gây tiêu chảy ở lợn con theo mẹ; các chủng E. coli có thể mang tổ hợp các yếu tố gây bệnh như LT+STa+stb+K88+Hly+(20.29%); LT+STa+STb+Hly- (8.
Khi nghiên cứu về vai trò gây bệnh của E. coli trong hội chứng tiêu chảy ở lợn 1 – 60 ngày tuổi, Trương Quang (2005) [25] đã cho biết 100% mẫu phân của lợn bị tiêu chảy phân lập được E. coli với số lượng gấp 2,46 – 2,73 lần (ở lợn 1 – 21 ngày tuổi) và 1,88 – 2,1 lần (ở lợn 22 – 60 ngày tuổi) so với lợn không tiêu chảy. Tỷ lệ các chủng E.
coli phân lập từ lợn bị tiêu chảy có độc lực mạnh và các yếu tố gây bệnh cao hơn rất nhiều so với ở lợn không bị tiêu chảy. Cụ thể: yếu tố bám dính: 9,33% so với 33,33%; khả năng dung huyết: 53,33% so với 25,92%; độc tố không chịu nhiệt (LT): 90% - 11,11%, cả hai loại ST và LT: 73,33% so với 1,4%; độc lực mạnh (giết chết 100% chuột): 90% so với 0%. Hồ Đình Soái, Đinh Thị Bích Lân (2005) [26] khi tìm hiểu nguyên nhân chủ yếu gây tiêu chảy ở lợn con đã nhận xét: 100% mẫu phân lợn tiêu chảy phân lập được E. coli với số lượng nhiều gấp 2,37 lần (1 – 45 ngày tuổi) và gấp 2,31 lần (45 – 60 ngày tuổi) so với lợn bình thường không tiêu chảy.
Độc lực của vi khuẩn E. coli và Salmonella gây chết chuột từ 50 – 100%, thời gian gây chết 6 – 36 giờ. Độc tố gây bệnh của vi khuẩn E. coli gồm: 60% có độc tố STb, tỷ lệ LT.
STa và STb là 40%, 20% và 10%, 2 chủng sản sinh 2 loại độc tố STb và LT, 2 chủng sản sinh 3 loại độc tố Sta, STb và LT. n 7 * Vai trò của vi khuẩn Salmonella Tiêu chảy do Salmonella gây ra ở lợn con trong giai đoạn bú sữa mẹ thường ít gặp do trong máu của lợn con có tồn tại một hàm lượng kháng thể cao nhờ bú sữa đầu của lợn mẹ. Kháng thể này có tác dụng bảo hộ cho tới khi những lợn con này được cai sữa. Lợn sau khi sai sữa không còn nguồn cung cấp globulin miễn dịch, nguồn thức ăn và pH đường ruột thay đổi vì thế lợn con rất dễ bị nhiễm bệnh (Wilcock, 1978) [72].
Wilcock và Schwartz (1992) [73] cho rằng, bệnh truyền nhiễm do Salmonella gây ra cho lợn con sau cai sữa với các triệu chứng điển hình là nhiễm trùng huyết, nhiễm độc huyết và viêm ruột ỉa chảy. Vi khuẩn có thể gây bệnh cho lợn nuôi bởi nhiều serotype có trong tự nhiên, nhưng với tiêu chảy ở lợn con sau cai sữa thì chỉ phát hiện có 2 serotype chủ yếu là S. cholerae suis và S. cholerae suis được phát hiện tới > 95%, S.
typhimurium khoảng 4% và <1% thuộc về các serotype khác. Kết quả nghiên cứu của Lê Văn Tạo và cs (1993) [28] đã cho thấy trong số 50 mẫu bệnh phẩm từ lợn con tiêu chảy đã phân lập được 16 chủng Salmonella spp., trong đó 8 chủng thuộc S.tidis và 1 chủng S. Nghiên cứu lợn tiêu chảy ở các cơ sở chăn nuôi tập trung của các tỉnh miền Bắc, Cù Hữu Phú và cs (2002) [23] đã cho biết tỷ lệ phân lập được vi khuẩn Salmonella gây bệnh tới 80% số mẫu xét nghiệm. * Vai trò của vi khuẩn C.
perfringens Hội chứng tiêu chảy ở lợn con theo mẹ do vi khuẩn C. perfringens type A, type C hoặc type B có thể chẩn đoán phân biệt được. Khi chẩn đoán cần phải kết hợp giữa tuổi xuất hiện bệnh, triệu chứng và biến đổi bệnh lý. Tuy nhiên để khẳng định bệnh cần xác định chính xác nguyên nhân gây bệnh và độc tố của chúng sản sinh ra.
Độc tố β - 2 được sản sinh bởi hầu hết các chủng C. perfringens phân lập được từ lợn, cũng có thể là nguyên nhân gây bệnh lý ở các con vật mắc bệnh.