Nghiên Cứu Hệ Thống Chỉ Tiêu Phát Triển Bền Vững Về Sinh Thái Và Tài Nguyên Sinh Vật Tại Việt Nam

Luận án tiến sĩ nghiên cứu hệ thống chỉ tiêu phát triển bền vững về sinh thái và tài nguyên sinh vật tại Việt Nam, góp phần bảo vệ môi trường.

• Tác giả: Lê Văn Hữu
• Người hướng dẫn: TS. Lê Xuân Cảnh
• Trường học: Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam
• Chuyên ngành: Sinh thái và Tài nguyên sinh vật
• Đề tài: Nghiên Cứu Hệ Thống Chỉ Tiêu Phát Triển Bền Vững Về Sinh Thái Và Tài Nguyên Sinh Vật Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sỹ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• CÁC TỪ VIẾT TẮT VÀ KÝ HIỆU SỬ DỤNG TRONG LUẬN ÁN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Một số khái niệm, quan điểm liên quan đến phát triển bền vững và hệ thống chỉ tiêu phát triển bền vững
• 1.1.1. Khái niệm phát triển bền vững
• 1.1.2. Quan điểm về con đường phát triển bền vững hiện thực
• 1.1.3. Bối cảnh thực tiễn phát triển bền vững trên thế giới
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG, PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Nội dung nghiên cứu
• 2.3. Phương pháp nghiên cứu
• 2.3.1. Phương pháp thu thập, phân tích các tài liệu và số liệu đã có liên quan đến PTBV ở Việt Nam
• 2.3.2. Phương pháp thu thập, phân tích các tài liệu và số liệu thực địa tại tỉnh Bình Thuận
• 2.3.3. Phương pháp lựa chọn các chỉ tiêu PTBV về sinh thái và tài nguyên sinh vật
• 2.3.4. Phương pháp tính toán các chỉ tiêu PTBV về sinh thái và tài nguyên sinh vật
• 2.3.5. Phương pháp chuyên gia
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đặc điểm tự nhiên, kinh tế xã hội của Việt Nam và tỉnh Bình Thuận
• 3.1.1. Đặc điểm tự nhiên và kinh tế xã hội của Việt Nam
• 3.1.1.1. Đặc điểm kiện tự nhiên
• 3.1.1.2. Đặc điểm kinh tế - xã hội của Việt Nam
• 3.1.2. Đặc điểm tự nhiên và kinh tế xã hội tỉnh Bình Thuận
• 3.1.2.1. Đặc điểm tự nhiên
• 3.1.2.2. Đặc điểm kinh tế
• 3.1.2.3. Đặc điểm văn hóa - xã hội
• 3.2. Xây dựng hệ thống chỉ tiêu phát triển bền vững về sinh thái và tài nguyên sinh vật ở Việt Nam
• 3.2.1. Xây dựng các nguyên tắc đánh giá về phát triển bền vững sinh thái và tài nguyên sinh vật
• 3.2.2. Đề xuất hệ thống chỉ tiêu phát triển bền vững về sinh thái và tài nguyên sinh vật ở Việt Nam
• 3.2.3. Phương pháp tính toán các chỉ tiêu, chỉ số phát triển bền vững về sinh thái và tài nguyên sinh vật ở Việt Nam
• 3.2.4. Xây dựng phương pháp tính toán các chỉ số đánh giá tính bền vững về sinh thái và tài nguyên sinh vật (ISDEBR)
• 3.2.5. Ứng dụng phương pháp xử lý thống kê hiện đại để tính toán chỉ tiêu và chỉ số phát triển bền vững
• 3.2.6. So sánh các ưu và nhược điểm giữa phương pháp xử lý thống kê cổ điển và phương pháp xử lý thống kê hiện đại trong việc tính toán chỉ tiêu, chỉ số đánh giá tính bền vững về sinh thái và tài nguyên sinh vật
• 3.3. Kết quả thử nghiệm hệ thống chỉ tiêu phát triển bền vững về sinh thái và tài nguyên sinh vật tại tỉnh Bình Thuận
• 3.4. Kết quả nghiên cứu và đề xuất giải pháp thực hiện phát triển bền vững về sinh thái và tài nguyên sinh vật ở Việt Nam
• 3.4.1. Hoàn thiện hệ thống chính sách, pháp luật về tài nguyên và môi trường
• 3.4.2. Tăng cường đầu tư nguồn lực
• 3.4.3. Hợp tác quốc tế
• 3.4.4. Tăng cường sự tham gia của cộng đồng vào việc đưa ra quyết định, quản lý và cung cấp tài chính
• 3.4.5. Giải pháp thực hiện có hiệu quả phát triển bền vững về sinh thái và tài nguyên sinh vật
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về hệ thống chỉ tiêu phát triển bền vững tại Việt Nam

Hệ thống chỉ tiêu phát triển bền vững về sinh thái và tài nguyên sinh vật tại Việt Nam đang trở thành một vấn đề cấp thiết. Đất nước này đang đối mặt với nhiều thách thức trong việc bảo tồn tài nguyên và phát triển bền vững. Việc xây dựng một hệ thống chỉ tiêu rõ ràng sẽ giúp đánh giá hiệu quả quản lý tài nguyên và bảo vệ môi trường. Hệ thống này không chỉ phục vụ cho việc quản lý nhà nước mà còn hỗ trợ cho các nghiên cứu khoa học và thực tiễn phát triển.

1.1. Khái niệm và vai trò của hệ thống chỉ tiêu phát triển bền vững

Hệ thống chỉ tiêu phát triển bền vững là tập hợp các chỉ số giúp đánh giá mức độ phát triển bền vững của một quốc gia. Nó đóng vai trò quan trọng trong việc định hướng chính sách và chiến lược phát triển, đồng thời giúp theo dõi và đánh giá tiến độ thực hiện các mục tiêu phát triển bền vững.

1.2. Tình hình hiện tại của hệ thống chỉ tiêu tại Việt Nam

Hiện nay, Việt Nam đã có những bước tiến trong việc xây dựng hệ thống chỉ tiêu phát triển bền vững. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều hạn chế trong việc áp dụng và thực hiện các chỉ tiêu này. Cần có sự đồng bộ giữa các bộ ngành và địa phương để nâng cao hiệu quả quản lý tài nguyên.

II. Vấn đề và thách thức trong phát triển bền vững tại Việt Nam

Việt Nam đang phải đối mặt với nhiều thách thức trong việc phát triển bền vững, đặc biệt là trong lĩnh vực sinh thái và tài nguyên sinh vật. Sự biến đổi khí hậu, ô nhiễm môi trường và khai thác tài nguyên quá mức là những vấn đề nghiêm trọng. Những thách thức này không chỉ ảnh hưởng đến môi trường mà còn tác động đến đời sống của người dân.

2.1. Biến đổi khí hậu và tác động đến tài nguyên sinh vật

Biến đổi khí hậu đang gây ra những tác động tiêu cực đến hệ sinh thái và tài nguyên sinh vật tại Việt Nam. Nhiệt độ tăng cao, mực nước biển dâng và các hiện tượng thời tiết cực đoan đang đe dọa đến sự tồn tại của nhiều loài sinh vật và hệ sinh thái.

2.2. Ô nhiễm môi trường và ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng

Ô nhiễm môi trường do hoạt động sản xuất và sinh hoạt đang gia tăng, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe cộng đồng. Các chất thải độc hại từ công nghiệp và nông nghiệp đang làm suy giảm chất lượng môi trường sống.

III. Phương pháp xây dựng hệ thống chỉ tiêu phát triển bền vững

Việc xây dựng hệ thống chỉ tiêu phát triển bền vững cần phải dựa trên các phương pháp khoa học và thực tiễn. Các phương pháp này bao gồm phân tích định tính và định lượng, khảo sát thực địa và tham vấn chuyên gia. Sự kết hợp giữa lý thuyết và thực tiễn sẽ giúp tạo ra một hệ thống chỉ tiêu hiệu quả.

3.1. Phân tích định tính và định lượng trong xây dựng chỉ tiêu

Phân tích định tính giúp hiểu rõ các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển bền vững, trong khi phân tích định lượng cung cấp các số liệu cụ thể để đánh giá. Sự kết hợp này sẽ tạo ra một cái nhìn toàn diện về tình hình phát triển.

3.2. Khảo sát thực địa và tham vấn chuyên gia

Khảo sát thực địa giúp thu thập thông tin thực tế về tình hình tài nguyên và môi trường. Tham vấn chuyên gia sẽ cung cấp những góc nhìn sâu sắc và kinh nghiệm quý báu trong việc xây dựng hệ thống chỉ tiêu.

IV. Ứng dụng thực tiễn của hệ thống chỉ tiêu phát triển bền vững

Hệ thống chỉ tiêu phát triển bền vững không chỉ là công cụ đánh giá mà còn là cơ sở để xây dựng các chính sách và chiến lược phát triển. Việc áp dụng hệ thống này sẽ giúp các cơ quan quản lý nhà nước đưa ra các quyết định đúng đắn và hiệu quả hơn trong việc bảo vệ tài nguyên và môi trường.

4.1. Đánh giá hiệu quả quản lý tài nguyên

Hệ thống chỉ tiêu sẽ giúp đánh giá hiệu quả quản lý tài nguyên sinh vật và môi trường. Qua đó, các cơ quan chức năng có thể điều chỉnh các chính sách và biện pháp quản lý cho phù hợp.

4.2. Hỗ trợ xây dựng chính sách phát triển bền vững

Hệ thống chỉ tiêu cung cấp thông tin cần thiết để xây dựng các chính sách phát triển bền vững. Điều này sẽ giúp đảm bảo sự phát triển hài hòa giữa kinh tế, xã hội và môi trường.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của phát triển bền vững tại Việt Nam

Việc xây dựng hệ thống chỉ tiêu phát triển bền vững về sinh thái và tài nguyên sinh vật tại Việt Nam là một bước đi quan trọng. Điều này không chỉ giúp đánh giá tình hình phát triển mà còn tạo ra cơ sở cho các chính sách và chiến lược phát triển bền vững trong tương lai. Cần có sự hợp tác chặt chẽ giữa các bên liên quan để đạt được mục tiêu này.

5.1. Tầm quan trọng của sự hợp tác trong phát triển bền vững

Sự hợp tác giữa các cơ quan nhà nước, tổ chức phi chính phủ và cộng đồng là rất cần thiết để thực hiện các mục tiêu phát triển bền vững. Chỉ có sự đồng lòng mới có thể vượt qua các thách thức hiện tại.

5.2. Triển vọng phát triển bền vững trong tương lai

Triển vọng phát triển bền vững tại Việt Nam phụ thuộc vào việc thực hiện hiệu quả các hệ thống chỉ tiêu và chính sách. Nếu được thực hiện đúng đắn, Việt Nam có thể trở thành một mô hình phát triển bền vững trong khu vực.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình nghiên cứu luận án tiến sĩ chuyên ngành Sinh thái học (mã số: 62.20) do nghiên cứu sinh Lê Văn Hữu thực hiện tại Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật thuộc Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam. Luận án được hoàn thành dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Lê Xuân Cảnh (Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật) và TS. Nguyễn Danh Sơn (Viện Phát triển bền vững vùng Bắc Bộ, Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam), bảo vệ vào năm 2013 tại Hà Nội.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Tăng trưởng kinh tế toàn cầu gắn liền với sự khai thác tài nguyên thiên nhiên và phát triển công nghiệp nặng, dẫn đến tình trạng khan hiếm tài nguyên, suy giảm đa dạng sinh học và suy thoái môi trường sinh thái trên diện rộng. Các hiện tượng thiên tai như động đất, sóng thần, bão, lũ lụt, hạn hán diễn biến phức tạp. Để lượng hóa và đánh giá sự phát triển bền vững (PTBV), nhiều quốc gia và tổ chức quốc tế (UNCEP, IUCN, WWF, UNEP...) đã xây dựng các bộ chỉ tiêu phát triển bền vững trên các lĩnh vực kinh tế, xã hội, môi trường.

Tại Việt Nam, với đặc thù vị trí địa lý nằm trong vành đai nội chí tuyến gió mùa ẩm, địa hình đa dạng tạo nên nguồn tài nguyên sinh vật phong phú nhưng cũng chịu nhiều tác động tiêu cực từ hoạt động phát triển kinh tế và biến đổi khí hậu. Việc đánh giá phát triển bền vững đối với từng vùng và toàn bộ lãnh thổ đối mặt với nhiều khó khăn. Tại thời điểm nghiên cứu, ở Việt Nam cũng như trong khu vực chưa có công trình khoa học nào đi sâu nghiên cứu, thiết lập một hệ thống chỉ tiêu chuyên biệt và toàn diện phục vụ việc đánh giá phát triển bền vững riêng cho lĩnh vực sinh thái và tài nguyên sinh vật. Xuất phát từ nhu cầu thực tiễn trong công tác quản lý nhà nước về tài nguyên và môi trường, đề tài "Xây dựng hệ thống chỉ tiêu phát triển bền vững về sinh thái và tài nguyên sinh vật ở Việt Nam" đã được xác định và thực hiện.

Mục tiêu nghiên cứu

Luận án xác định hai mục tiêu chính:

1. Xây dựng mới hệ thống chỉ tiêu phát triển bền vững về sinh thái và tài nguyên sinh vật ở Việt Nam.
2. Đề xuất các giải pháp tổ chức thực hiện phát triển bền vững về sinh thái và tài nguyên sinh vật ở Việt Nam.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Sinh vật và môi trường sống của chúng ở Việt Nam; phương pháp tính toán các chỉ tiêu, chỉ số phát triển bền vững về sinh thái và tài nguyên sinh vật; hệ thống văn bản quy phạm pháp luật liên quan đến công tác quản lý nhà nước, xây dựng chỉ tiêu, chỉ số phát triển bền vững về sinh thái và tài nguyên sinh vật.
• Phạm vi không gian: Toàn lãnh thổ Việt Nam, trong đó lựa chọn tỉnh Bình Thuận làm địa bàn khảo sát, thu thập số liệu thực địa và thử nghiệm hệ thống chỉ tiêu.
• Phạm vi thời gian: Dữ liệu nghiên cứu, số liệu thống kê kinh tế - xã hội và tài nguyên môi trường được thu thập, phân tích chủ yếu từ giai đoạn trước năm 2000 đến các năm 2008, 2009, 2010 và các mốc thời gian định hướng đến năm 2013.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu quốc tế

Luận án tổng kết quá trình hình thành các khung đánh giá phát triển bền vững trên thế giới từ Tuyên bố Rio de Janeiro năm 1992 (Hội nghị Thượng đỉnh Trái đất Rio-92), Chương trình Nghị sự 21 (Agenda 21) cho đến Hội nghị Thượng đỉnh Rio+20 năm 2012:

• Ủy ban Phát triển Bền vững Liên Hợp Quốc (CSD/UN): Giai đoạn 1995–2001 tập trung thiết kế Bộ Khung khởi đầu gồm 4 chỉ số tổng hợp, 15 chỉ tiêu tổng hợp, 38 chỉ tiêu khung và 58 chỉ tiêu cơ sở. Giai đoạn sau năm 2001, CSD/UN chuyển đổi sang hệ thống lồng ghép thống nhất, tiêu biểu là Chỉ số Bền vững Môi trường (ESI 2002, ESI 2005 gồm 1 chỉ số tổng hợp, 5 chỉ tiêu tổng hợp, 21 chỉ tiêu khung và 76 chỉ tiêu cơ sở) và Chỉ số Hiệu quả Môi trường thử nghiệm (EPI 2006 rút gọn gồm 1 chỉ số tổng hợp, 2 chỉ tiêu tổng hợp, 6 chỉ tiêu khung và 16 chỉ tiêu cơ sở).
• Vương quốc Anh (1999): Chiến lược phát triển bền vững dựa trên bộ 16 chỉ tiêu thuộc 3 lĩnh vực (kinh tế, xã hội, môi trường), trong đó có 3 chỉ tiêu liên quan đến sinh thái và tài nguyên sinh vật (số ngày không khí bị ô nhiễm trung bình và nặng; tỷ lệ độ dài của sông có chất lượng tốt; sự thay đổi số lượng chim hoang dã).
• Thụy Điển (2001): Ban hành bộ 30 chỉ tiêu thuộc 4 lĩnh vực (hiệu quả, bình đẳng/tham gia, thích nghi, giá trị và tài nguyên đối với thế hệ mai sau), trong đó có 5 chỉ tiêu về sinh thái và tài nguyên sinh vật (hóa chất nguy hiểm, diện tích bảo vệ, khai thác cá trích biển Baltic, loài quý hiếm có nguy cơ tuyệt chủng, phát thải $CO_2$).
• Hoa Kỳ (1997): Xây dựng bộ 32 chỉ tiêu, có 11 chỉ tiêu liên quan đến sinh thái và tài nguyên sinh vật (chất ô nhiễm trong đất/cửa sông/biển, tỷ lệ đánh bắt/sinh trưởng của cá, chỉ số đáp ứng khí hậu nhà kính, sinh vật ngoại lai, sử dụng đất đô thị, loài bị đe dọa, tỷ lệ khai thác/sinh trưởng của gỗ, diện tích đất nhiễm độc, tỷ lệ tiêu thụ/tái tạo nước, chỉ số chất lượng nước).
• Các nước trong khu vực Đông Nam Á và châu Á:
  • Indonesia (1999): Gustavson và cộng sự đề xuất khung chỉ tiêu hạt nhân; Indonesia lựa chọn 21 chỉ tiêu, trong đó 3 chỉ tiêu thuộc lĩnh vực sinh thái và tài nguyên sinh vật (năng suất cây lương thực, phát thải $CO_2$, tỷ lệ diện tích rừng).
  • Philippines: Áp dụng bộ 43/58 chỉ tiêu khuyến nghị của CSD/UN kết hợp các chỉ tiêu thay đổi toàn cầu (mật độ và tăng trưởng dân số vùng núi/ven biển, tiêu thụ năng lượng hóa thạch trong giao thông, tiêu thụ chất phá hủy tầng ozone ODS, nhập khẩu hàng hóa cảnh báo môi trường).
  • Thái Lan: Ban hành 16 chỉ tiêu trong Kế hoạch kinh tế - xã hội lần thứ 9 (chủ yếu phản ánh phúc lợi xã hội/Well-being), không có chỉ tiêu chuyên biệt về sinh thái và tài nguyên sinh vật.
  • Trung Quốc: Áp dụng cách tiếp cận "tiết kiệm khôn ngoan" (từ Ngân hàng Thế giới), xây dựng bộ chỉ tiêu ban đầu gồm 80 chỉ tiêu thuộc 6 lĩnh vực, trong đó có 27 chỉ tiêu về sinh thái và tài nguyên sinh vật (ô nhiễm sông hồ đô thị, xả nước thải công nghiệp, sa mạc hóa, đất nhiễm mặn, đất ngập nước, đất xói mòn, độ che phủ rừng, tỷ lệ khai thác/trữ lượng gỗ và cá, diện tích đồng cỏ...).

Quốc gia / Tổ chức	Tổng số chỉ tiêu	Số chỉ tiêu về sinh thái & tài nguyên sinh vật	Đặc điểm cấu trúc chỉ tiêu
CSD/UN (giai đoạn 1995–2001)	58 chỉ tiêu cơ sở	Phân tán trong các nhóm lĩnh vực	Rời rạc, độc lập theo từng lĩnh vực, thiếu tính kết nối
CSD/UN (sau năm 2001, ESI 2005)	76 chỉ tiêu cơ sở	Tích hợp trong 21 chỉ tiêu khung	Lồng ghép thống nhất vào hệ thống môi trường
Vương quốc Anh (1999)	16 chỉ tiêu	3 chỉ tiêu	Phân bổ theo 3 trụ cột (kinh tế, xã hội, môi trường)
Thụy Điển (2001)	30 chỉ tiêu	5 chỉ tiêu	Tiếp cận theo chuỗi nhân quả và bảo tồn tài nguyên thế hệ sau
Hoa Kỳ (1997)	32 chỉ tiêu	11 chỉ tiêu	Tập trung giám sát chất lượng môi trường, đất, nước và loài
Indonesia (1999)	21 chỉ tiêu	3 chỉ tiêu	Chỉ tiêu hạt nhân rút gọn, tập trung năng suất và rừng
Philippines	43 chỉ tiêu	Lồng ghép theo nhóm	Kết hợp chỉ tiêu CSD/UN và các vấn đề thay đổi toàn cầu
Thái Lan	16 chỉ tiêu	0 chỉ tiêu	Phục vụ giám sát Kế hoạch KT-XH số 9, hướng tới Well-being
Trung Quốc	80 chỉ tiêu	27 chỉ tiêu	Đa dạng theo 6 lĩnh vực, sử dụng tiếp cận "tiết kiệm khôn ngoan"

Các nghiên cứu tại Việt Nam

• Năm 1998, Cục Môi trường thử nghiệm bộ 80 chỉ tiêu tập trung vào chất lượng môi trường và quản lý chất thải (môi trường đất, nước mặt lục địa, nước biển, không khí, đa dạng sinh học, sự cố môi trường).
• Năm 2001, Dự án hỗ trợ xây dựng Chương trình Nghị sự 21 tại Bộ Kế hoạch và Đầu tư đề xuất 30 chỉ tiêu, trong đó 11 chỉ tiêu liên quan môi trường (bụi khí, $SO_2, NO_2, CO_x$, ô nhiễm nơi làm việc, độ che phủ rừng, nước thải chưa xử lý, rác thải, ô nhiễm nước ngầm bởi chất hữu cơ, diện tích hệ sinh thái lựa chọn, ô nhiễm công nghiệp).
• Năm 2003, Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam (VUSTA) đề xuất bộ 25 chỉ tiêu (10 chỉ tiêu về tài nguyên và môi trường).
• Năm 2009, công trình của Phùng Khánh Chuyên (Tạp chí Khoa học và Công nghệ, Đại học Đà Nẵng) sử dụng phương pháp kiến tạo chỉ số BSI và LSI đánh giá mức độ bền vững ở phường Thọ Quang, quận Sơn Trà nhưng không có chỉ tiêu trực tiếp về sinh thái và tài nguyên sinh vật.

Khoảng trống nghiên cứu luận án giải quyết

Các công trình trước đây tại Việt Nam chủ yếu tiếp cận vấn đề bảo vệ môi trường chung, quản lý phát thải hoặc chỉ tích hợp phân tán một số chỉ số lâm nghiệp/hệ sinh thái đơn lẻ. Chưa có một hệ thống chỉ tiêu độc lập, hoàn chỉnh, có phương pháp luận tính toán định lượng hiện đại và công thức tổng hợp chỉ số phát triển bền vững riêng biệt cho lĩnh vực sinh thái và tài nguyên sinh vật. Luận án thực hiện việc chuẩn hóa khái niệm, thiết lập hệ thống chỉ tiêu và kiểm chứng thực tế tại địa phương.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

• Khái niệm phát triển bền vững: Dựa trên định nghĩa của Liên Hợp Quốc: "Phát triển bền vững là sự phát triển đáp ứng được các nhu cầu hiện tại, mà không làm thương tổn đến khả năng đáp ứng các nhu cầu của các thế hệ tương lai". Luận án phân tích khái niệm này dưới góc độ triết học nhận thức con người tự sinh (the human freely autogenous ideas), xem xét các mâu thuẫn giữa nhu cầu xã hội và khả năng đáp ứng của hệ sinh thái, giữa lợi ích thể chế - kinh tế - xã hội và môi trường theo cơ chế thị trường.
• Khái niệm ngưỡng phát triển: Là điểm, mức, giá trị không gian hoặc thời điểm thời gian mà ở trên/sau đó sẽ xảy ra sự chuyển biến đột biến, còn ở dưới/trước đó thì hiện tượng chưa xuất hiện. Ngưỡng phát triển là cơ sở xác định "mức độ chấp nhận được" và định giá các giá trị phát triển trong việc duy trì khả năng chịu tải (carrying capacity) của môi trường.
• Hệ thống phân loại chỉ tiêu: Phân loại theo 4 lĩnh vực truyền thống (kinh tế, xã hội, môi trường, thể chế) và theo tính chất vận hành gồm:
  • Nhóm S (State): Chỉ tiêu trạng thái tại thời điểm cụ thể.
  • Nhóm T (Target): Chỉ tiêu mục tiêu/mục đích dự kiến trong tương lai.
  • Nhóm P (Pressure): Chỉ tiêu áp lực trực tiếp tác động lên môi trường.
  • Nhóm I (Impact): Chỉ tiêu ảnh hưởng/tác động đến sự biến đổi trạng thái.
  • Nhóm R (Response): Chỉ tiêu hưởng ứng thể hiện nỗ lực quản lý của xã hội.
• Phân định cấp độ dữ liệu: Xác lập chuỗi chuyển hóa dữ liệu: Dữ liệu thô $\rightarrow$ Số liệu thống kê $\rightarrow$ Các chỉ tiêu $\rightarrow$ Hệ thống chỉ tiêu $\rightarrow$ Chỉ số tích hợp ($ISDEBR$).

Phương pháp nghiên cứu

Luận án kết hợp đồng bộ các phương pháp định tính và định lượng:

1. Phương pháp thu thập, phân tích tài liệu và số liệu thứ cấp: Thu thập dữ liệu từ các báo cáo khoa học, chiến lược PTBV Việt Nam giai đoạn 2010–2020, văn bản pháp quy của các Bộ, ngành; dữ liệu thống kê từ Tổng cục Thống kê, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Tài nguyên và Môi trường; tổng quan kinh nghiệm quốc tế theo phiếu trích lục tài liệu khoa học.
2. Phương pháp điều tra khảo sát thực địa: Thu thập số liệu về điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội, hiện trạng sinh thái, tài nguyên sinh vật và công tác quản lý tài nguyên môi trường tại tỉnh Bình Thuận.
3. Phương pháp chuyên gia: Sử dụng phiếu phỏng vấn tham vấn ý kiến các nhà khoa học đầu ngành trong lĩnh vực sinh thái và tài nguyên sinh vật tại Việt Nam; tổ chức hội thảo khoa học để sàng lọc, loại trừ các chỉ tiêu trùng lặp và thống nhất danh mục chỉ tiêu.
4. Phương pháp thống kê toán học hiện đại: Áp dụng các thuật toán chuẩn hóa dữ liệu, xử lý thống kê hiện đại (tương tự phương pháp tính toán chỉ số bền vững môi trường ESI của Liên Hợp Quốc đang được áp dụng tại Mỹ và Anh) nhằm khắc phục nhược điểm của các phương pháp thống kê cổ điển trong việc tích hợp các chỉ tiêu thành chỉ số bền vững $ISDEBR$.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương I: Tổng quan vấn đề nghiên cứu

Chương I hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và bức tranh thực tiễn về phát triển bền vững trên phạm vi toàn cầu và tại Việt Nam.

Tác giả phân tích sự phát triển không đồng đều giữa các nước phát triển (NPT) và các nước đang phát triển (NĐPT) như một trở ngại căn bản đối với Chương trình Nghị sự 21. Các số liệu thống kê quốc tế được dẫn chứng cụ thể:

Tiêu chí so sánh	Nhóm nước phát triển (NPT) (Chiếm 25% dân số thế giới)	Nhóm nước đang phát triển (NĐPT) (Chiếm 75% dân số thế giới)
Tỷ trọng tiêu thụ năng lượng	75% tổng năng lượng toàn cầu	25% tổng năng lượng toàn cầu
Tiêu thụ chất đốt thương mại	79% toàn cầu	21% toàn cầu
Tiêu thụ sản phẩm gỗ	85% toàn cầu	15% toàn cầu
Tiêu thụ kim loại	75% toàn cầu	25% toàn cầu
Phát thải khí $CO_2$	75% tổng lượng toàn cầu	25% tổng lượng toàn cầu
Phát thải chất thải rắn	75% tổng lượng toàn cầu	25% tổng lượng toàn cầu
Tiêu thụ bình quân đầu người	Gấp 14–16 lần về giấy; gấp 6–52 lần về thịt; gấp 10–35 lần về năng lượng; xả thải gấp 10 lần	Mức tiêu thụ thấp; hơn 1 tỷ người nghèo khổ; 1,75 tỷ người mù chữ; >150 triệu trẻ em thiếu dinh dưỡng
Mức tiêu thụ năng lượng cá biệt	Hoa Kỳ: 7,96 TOE/người/năm (gấp 27 lần Ethiopia)	Ethiopia: 0,294 TOE/người/năm (chưa bằng 1/5 trung bình thế giới)
Mức tiêu thụ thịt cá biệt	New Zealand: 137 kg/người/năm	Bangladesh: 3 kg/người/năm (trung bình thế giới: 37 kg/người/năm)

Chương này cũng phân tích viện trợ phát triển chính thức (ODA) từ các nước phát triển cho các nước nghèo: giai đoạn 1985–1987 đạt 41,7 tỷ USD, giai đoạn 1995–1997 đạt 63,1 tỷ USD. Năm 2000, ODA của 22 nước thuộc OECD đạt 56,4 tỷ USD (chiếm 0,24% GDP, chưa đạt mục tiêu 0,7% của LHQ). Bốn quốc gia viện trợ lớn nhất gồm: Nhật Bản (15,3 tỷ USD, chiếm 0,35% GDP), Hoa Kỳ (9,1 tỷ USD, chiếm 0,1% GDP), Pháp và Đức (tổng 4 nước đạt 55,2 tỷ USD, trung bình 0,26% GDP). Một số quốc gia đạt và vượt mức khuyến nghị của LHQ gồm Đan Mạch (1,01% GDP), Na Uy (0,91% GDP), Hà Lan (0,79% GDP) và Thụy Điển (0,7% GDP).

Về hiệu quả sử dụng năng lượng, tác giả chỉ ra mức tiêu hao dầu quy đổi để tạo ra 100 USD GNP: Nhật Bản tiêu tốn 15 kg, Đức 29 kg, Mỹ 38 kg, Canada 54 kg. Về tổn thất kinh tế do suy thoái tài nguyên, nghiên cứu năm 1990 tại Trung Quốc cho thấy suy giảm tài nguyên gây thiệt hại 65,7 tỷ NDT, ô nhiễm môi trường gây thiệt hại 29,7 tỷ NDT, tổng cộng chiếm 8–10% GDP Trung Quốc năm 1990.

Từ các phân tích trên, chương I đúc kết 7 nguyên tắc phát triển bền vững áp dụng cho điều kiện Việt Nam, làm rõ khái niệm ngưỡng phát triển, định nghĩa hệ thống phân loại S-T-P-I-R và điểm luận các bộ chỉ tiêu của Vương quốc Anh, Thụy Điển, Hoa Kỳ, Indonesia, Philippines, Thái Lan, Trung Quốc cùng tiến trình nghiên cứu chỉ tiêu tại Việt Nam giai đoạn 1998–2009.

Chương II: Đối tượng, nội dung, phương pháp nghiên cứu

Chương II trình bày cụ thể thiết kế nghiên cứu:

• Thiết lập 4 đối tượng nghiên cứu và phân định 4 nội dung nghiên cứu lớn.
• Quy trình thu thập số liệu thứ cấp qua biểu mẫu trích lục tài liệu (ngôn ngữ, tên công trình, tác giả, năm, dạng tài liệu, tóm tắt nội dung, đánh giá).
• Quy trình khảo sát thực địa tại Bình Thuận về các chương trình, dự án quản lý môi trường, tài nguyên và kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội.
• Phương pháp lựa chọn chỉ tiêu dựa trên tính đại diện, tính khả thi và mức độ tương thích quốc tế.
• Khung phương pháp chuyên gia (phỏng vấn, hội thảo) và phương pháp toán thống kê hiện đại trong chuẩn hóa và tổng hợp dữ liệu.

Chương III: Kết quả nghiên cứu

Nội dung chương III tập trung vào 4 nhóm kết quả chính:

1. Đặc điểm tự nhiên, kinh tế - xã hội của Việt Nam và tỉnh Bình Thuận

• Quy mô quốc gia (Việt Nam):
  • Tự nhiên: Diện tích đất liền 329.600 $km^2$, gần 700.000 $km^2$ thềm lục địa; khí hậu nhiệt đới gió mùa phân hóa 2 miền Nam - Bắc qua đèo Hải Vân; mạng lưới sông ngòi dày đặc với hai hệ thống sông lớn là sông Hồng và sông Cửu Long. Tài nguyên rừng có 12.000 loài thực vật bậc cao, 1.500 loài cây dược liệu, 1.000 loài chim, 300 loài thú, 300 loài bò sát và ếch nhái. Tài nguyên biển có 6.845 loài động vật thủy sinh (2.038 loài cá, 300 loài cua, 300 loài trai ốc, 75 loài tôm, 7 loài mực, 653 loài rong biển). Khoáng sản gồm trên 6 tỷ tấn than, 3–4 tỷ thùng dầu mỏ, 50–70 tỷ $m^3$ khí đốt, 200–300 nghìn tấn quặng Urani (hàm lượng $U_3O_8$ trung bình 0,1%). Có 125 bãi biển dọc 3.260 km bờ biển.
  • Kinh tế - xã hội: Năm 2009, GDP tăng 4,6% so với năm 2008; sản xuất nông - lâm - thủy sản tăng 2,6%; tổng vốn đầu tư toàn xã hội đạt 483,2 nghìn tỷ đồng (vốn Nhà nước chiếm 36%, ngoài Nhà nước 39,3%, FDI 24,7%). GDP bình quân đầu người năm 2010 đạt 1.168 USD/năm (bằng 25% mức trung bình các nước ASEAN là 4.684 USD). Dân số theo Tổng điều tra năm 2009 là 85,8 triệu người (thành thị 29,6%, nông thôn 70,4%, tỷ lệ giới tính 98,1 nam/100 nữ); lực lượng lao động 45,2 triệu người. Tỷ lệ hộ nghèo tập trung cao ở miền núi phía Bắc (chiếm 64% tổng số hộ nghèo).

Chỉ tiêu kinh tế - xã hội Việt Nam	Giá trị ghi nhận trong luận án
Tăng trưởng GDP năm 2009	4,6%
GDP bình quân đầu người năm 2010	1.168 USD/năm
Dân số toàn quốc (01/4/2009)	85,8 triệu người (Thành thị: 29,6%; Nông thôn: 70,4%)
Lực lượng lao động trong độ tuổi	45,2 triệu người (Chiếm 82,2% dân số trong độ tuổi)
Tổng vốn đầu tư toàn xã hội năm 2009	483,2 nghìn tỷ đồng
Tỷ lệ lao động có trình độ đại học trở lên	5,3% (Thành thị: 14,4%; Nông thôn: 1,8%)

• Địa bàn thực nghiệm (Tỉnh Bình Thuận):
  • Bờ biển dài 192 km từ mũi Đá Chẹt đến bãi bồi Bình Châu; diện tích vùng biển 52.000 $km^2$; 4 dạng địa hình (núi thấp, gò đồi, đồng bằng, đồi cát/cồn cát ven biển). Nhiệt độ trung bình 27°C, lượng mưa trung bình 1.024 mm, độ ẩm 79%, số giờ nắng 2.459 giờ/năm. Hệ thống sông ngòi dài 663 km (sông Cà Ty 76 km, sông La Ngà 74 km, sông Quao 63 km...).
  • Tiềm năng tài nguyên: Trữ lượng khai thác hải sản 240.000 tấn/năm; đặc sản sò điệp tại La Khế, Hòn Rơm, Hòn Cau, Phan Rí cho phép khai thác 25–30 nghìn tấn/năm. Đất canh tác nông nghiệp có 151.300 ha (quy hoạch mở rộng thêm 100.000 ha); diện tích cây chuyên canh gồm 10.000 ha thanh long, 30.000 ha bông vải, 20.000 ha cao su. Đất lâm nghiệp 400.000 ha với trữ lượng gỗ 25 triệu $m^3$.
  • Khoáng sản: Nước khoáng nóng khai thác trên 300 triệu lít/năm (Vĩnh Hảo, Đa Kai); cát thủy tinh trên 500 triệu $m^3$; bentonit 20 triệu tấn; quặng sa khoáng nặng titan, zircon 4 triệu tấn; các mỏ dầu đang khai thác ngoài khơi gồm Rạng Đông, Sư Tử Đen, Rubi; chuẩn bị khai thác Sư Tử Trắng và Sư Tử Vàng.

2. Xây dựng hệ thống chỉ tiêu phát triển bền vững về sinh thái và tài nguyên sinh vật

• Thiết lập hệ thống nguyên tắc đánh giá phát triển bền vững sinh thái và tài nguyên sinh vật.
• Đề xuất danh mục hệ thống chỉ tiêu phát triển bền vững về sinh thái và tài nguyên sinh vật ở Việt Nam.
• Xây dựng phương pháp tính toán và công thức tích hợp chỉ số phát triển bền vững về sinh thái và tài nguyên sinh vật ($ISDEBR$ / $ISDEBR_{VN}$).
• Ứng dụng phương pháp xử lý thống kê hiện đại và so sánh đối chiếu ưu nhược điểm với phương pháp thống kê cổ điển trong đánh giá tính bền vững.

3. Kết quả thử nghiệm hệ thống chỉ tiêu tại tỉnh Bình Thuận

Ứng dụng hệ thống chỉ tiêu và thuật toán đã xây dựng để xử lý số liệu thực tế tại Bình Thuận, tính toán các chỉ số thành phần và lượng hóa mức độ phát triển bền vững về sinh thái, tài nguyên sinh vật của tỉnh.

4. Đề xuất giải pháp thực hiện phát triển bền vững về sinh thái và tài nguyên sinh vật ở Việt Nam

Luận án đề xuất hệ thống giải pháp gồm 5 nhóm:

• Hoàn thiện hệ thống chính sách, pháp luật về tài nguyên và môi trường.
• Tăng cường đầu tư nguồn lực tài chính, cơ sở vật chất và kỹ thuật.
• Đẩy mạnh hợp tác quốc tế trong quản lý và bảo tồn tài nguyên sinh thái.
• Tăng cường sự tham gia của cộng đồng dân cư địa phương vào quy trình ra quyết định, quản lý và cấp vốn.
• Tổ chức thực hiện đồng bộ và nâng cao hiệu quả công tác quản lý phát triển bền vững sinh thái và tài nguyên sinh vật.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt lý luận và khoa học

1. Thiết lập khung chỉ tiêu chuyên ngành: Xây dựng hệ thống chỉ tiêu phát triển bền vững dành riêng cho lĩnh vực sinh thái và tài nguyên sinh vật tại Việt Nam, lấp đầy khoảng trống nghiên cứu của các bộ chỉ tiêu môi trường tổng quát trước đó.
2. Phương pháp luận tính toán chỉ số ($ISDEBR$): Thiết lập phương pháp và công thức tính toán chỉ số phát triển bền vững về sinh thái và tài nguyên sinh vật ($ISDEBR_{VN}$) dựa trên việc ứng dụng phương pháp thống kê toán học hiện đại, bảo đảm tính logic và sự tích hợp dữ liệu nhiều chiều.
3. Làm rõ khái niệm và nguyên tắc: Bổ sung, chuẩn hóa các khái niệm về ngưỡng phát triển, mức độ chấp nhận được, phân loại chỉ tiêu theo mô hình S-T-P-I-R và 7 nguyên tắc phát triển bền vững trong điều kiện thực tế của Việt Nam.

Đóng góp mới về mặt thực tiễn

1. Dữ liệu thực nghiệm địa phương: Đánh giá, tính toán thử nghiệm thành công bộ chỉ tiêu trên nguồn dữ liệu thực tế tại tỉnh Bình Thuận – địa bàn đặc thù có đủ hệ sinh thái rừng, núi, đồng bằng và biển.
2. Cung cấp công cụ quản lý nhà nước: Tạo lập cơ sở khoa học và công cụ định lượng hỗ trợ các cơ quan quản lý nhà nước về tài nguyên, môi trường, kế hoạch đầu tư ở cấp tỉnh, vùng và toàn quốc trong việc giám sát, đánh giá mức độ phát triển bền vững.
3. Đề xuất hệ thống giải pháp: Đưa ra 5 nhóm giải pháp khả thi từ cơ chế chính sách, huy động nguồn lực, cơ chế cộng đồng đến hợp tác quốc tế nhằm thúc đẩy thực hiện phát triển bền vững về sinh thái và tài nguyên sinh vật.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế:
  • Nguồn dữ liệu thống kê chuyên ngành sinh thái và tài nguyên sinh vật qua các năm tại địa phương còn thiếu đồng bộ và phân tán ở nhiều cơ quan quản lý khác nhau.
  • Luận án mới chỉ thực hiện thử nghiệm tính toán áp dụng trên phạm vi một địa phương (tỉnh Bình Thuận).
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Mở rộng thử nghiệm tính toán hệ thống chỉ tiêu và chỉ số $ISDEBR$ trên các tỉnh, thành phố đại diện cho các vùng sinh thái khác nhau trên cả nước (vùng núi phía Bắc, đồng bằng sông Hồng, Tây Nguyên, đồng bằng sông Cửu Long).
  • Tiếp tục hoàn thiện phần mềm tính toán và cập nhật cơ sở dữ liệu số liệu định kỳ để phục vụ công tác giám sát thường xuyên.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với cơ quan quản lý nhà nước (Bộ Tài nguyên và Môi trường, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Sở TN&MT các tỉnh): Cung cấp công cụ khoa học phục vụ công tác lập quy hoạch, theo dõi, đánh giá định kỳ các chương trình mục tiêu quốc gia và chiến lược phát triển bền vững.
• Đối với nghiên cứu sinh, giảng viên và sinh viên ngành Sinh thái học, Khoa học Môi trường, Quản lý Tài nguyên: Cung cấp tài liệu tham khảo về phương pháp luận thiết lập chỉ tiêu, kỹ thuật phân tích thống kê hiện đại và kinh nghiệm quốc tế trong lượng hóa phát triển bền vững.
• Phần đáng tham khảo nhất: Khung phương pháp tính toán chỉ số $ISDEBR$ và kết quả phân loại chỉ tiêu tại Chương III.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Chỉ số $ISDEBR$ trong luận án là gì và viết tắt của cụm từ nào?
$ISDEBR$ là viết tắt của cụm từ tiếng Anh Indicator of Sustainable development in Ecology and Biological Resources (Chỉ số phát triển bền vững về sinh thái và tài nguyên sinh vật). Đối với cấp độ toàn quốc, tác giả ký hiệu là $ISDEBR_{VN}$.

2. Luận án đã tham khảo kinh nghiệm xây dựng chỉ tiêu PTBV của những quốc gia nào?
Luận án phân tích và kế thừa kinh nghiệm từ 7 quốc gia gồm: Vương quốc Anh, Thụy Điển, Hoa Kỳ (nhóm nước phát triển); Indonesia, Philippines, Thái Lan và Trung Quốc (nhóm nước đang phát triển lân cận).

3. Tại sao tỉnh Bình Thuận được lựa chọn làm địa bàn thực nghiệm của luận án?
Tỉnh Bình Thuận được lựa chọn vì có vị trí địa lý đặc thù và hội tụ đầy đủ 4 dạng địa hình sinh thái cơ bản gồm rừng núi, gò đồi, đồng bằng và cồn cát ven biển/hải đảo với bờ biển dài 192 km, diện tích lâm nghiệp lớn (400.000 ha) và vùng biển giàu tài nguyên thủy sản (52.000 $km^2$).

4. Luận án phân loại các chỉ tiêu phát triển bền vững theo những tính chất nào?
Luận án phân loại chỉ tiêu theo 5 nhóm tính chất: Nhóm S (State - trạng thái), Nhóm T (Target - mục tiêu), Nhóm P (Pressure - áp lực), Nhóm I (Impact - ảnh hưởng), và Nhóm R (Response - hưởng ứng).

5. Điểm khác biệt giữa phương pháp tính toán chỉ tiêu của luận án so với các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam là gì?
Các nghiên cứu trước đây (1998, 2001, 2003) chủ yếu áp dụng thống kê cổ điển hoặc đánh giá định tính phân tán trong các lĩnh vực môi trường chung. Luận án này áp dụng phương pháp xử lý thống kê hiện đại (tương tự phương pháp tính ESI của Liên Hợp Quốc) để chuẩn hóa và tích hợp trực tiếp các biến số thành chỉ số tổng hợp $ISDEBR$.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ "Nghiên cứu xây dựng hệ thống chỉ tiêu phát triển bền vững về sinh thái và tài nguyên sinh vật ở Việt Nam" của tác giả Lê Văn Hữu đã giải quyết khoảng trống khoa học trong việc định lượng hóa tính bền vững sinh thái tại Việt Nam. Bằng việc phân tích cơ sở lý luận quốc tế và thực tiễn trong nước, tác giả đã thiết lập hệ thống chỉ tiêu, xây dựng phương pháp tính toán chỉ số tổng hợp $ISDEBR$ và thử nghiệm thành công tại tỉnh Bình Thuận. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học và công cụ thực tiễn phục vụ công tác quản lý nhà nước về tài nguyên, môi trường và phát triển bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Nhƣ chúng ta đã thấy, mỗi một đất nƣớc, quốc gia trên thế giới đều đặt mục tiêu tăng trƣởng kinh tế lên hàng đầu. Do đó, việc khai thác tài nguyên thiên nhiên quá mức và phát triển các ngành công nghiệp nặng là điều tất yếu [26].Vì vậy, hiện nay hầu hết tất cả các nƣớc phát triển và đang phát triển đều đang đứng trƣớc một thực trạng chung là khan hiếm tài nguyên thiên nhiên, suy giảm đa dạng sinh học, môi trƣờng sinh thái bị suy thoái nghiêm trọng. Hậu quả là thiên tai nhƣ động đất, sóng thần, bão, lụt, hạn hán diễn ra ngày càng phức tạp và dữ dội.

Đứng trƣớc thực trạng đó, các nhà khoa học trên thế giới và các tổ chức môi trƣờng thế giới nhƣ UNCEP, IUCN, WWF,UNEP… đã vào cuộc để nghiên cứu làm giảm thiểu sự suy thoái môi trƣờng, phục hồi các hệ sinh thái bị suy thoái. Đồng thời tổ chức các cuộc hội nghị lớn trên thế giới về vấn đề môi trƣờng toàn cầu và phát triển bền vững nhằm kêu gọi các nƣớc cùng cam kết thực hiện quy ƣớc chung về sự phát triển bền vững [14]. Để đánh giá sự phát triển bền vững của một vùng hay một quốc gia, các nhà khoa học trên thế giới đã đi sâu nghiên cứu và xây dựng các hệ thống chỉ tiêu bao gồm cả về lĩnh vực môi trƣờng, kinh tế - xã hội, tài nguyên sinh vật. Tuy nhiên, ở mỗi vùng khác nhau thì hệ thống chỉ tiêu này cũng khác nhau và mức độ quan trọng cũng khác nhau [20].

Việt Nam là một nƣớc nằm trong vành đai khí hậu nhiệt đới gió mùa nóng ẩm, với sự thay đổi từ điều kiện khí hậu nhiệt đới điển hình ở những vùng đất thấp phía Nam đến các đặc điểm mang tính chất cận nhiệt đới ở các vùng núi cao phía Bắc. Thêm vào đó, Việt Nam có nhiều dạng địa hình khác nhau tạo điều kiện cho sự đa dạng sinh vật và phong phú tài nguyên [45]. Vì vậy, để đánh giá một vùng, một khu vực hay toàn bộ lãnh thổ Việt Nam có phát triển bền vững hay không là rất khó khăn và phức tạp. Mặt khác, việc đánh giá sự phát triển bền vững về lĩnh vực sinh thái và tài nguyên sinh vật ở Việt Nam nói riêng và thế giới nói chung đang là vấn đề rất mới.

Có thể khẳng định rằng, hiện nay ở Việt Nam, trong khu vực và thế giới chƣa có 11 công trình nào đi sâu nghiên cứu, xây dựng hệ thống chỉ tiêu phát triển bền vững về lĩnh vực sinh thái và tài nguyên sinh vật [9,10,12,13,23,24,30,32,33,34,42,45, 46,50]. Xuất phát từ yêu cầu thực tế hiện nay trong công tác quản lý nhà nƣớc về tài nguyên và môi trƣờng hiện nay, tôi tiến hành thực hiện đề tài: “Xây dựng hệ thống chỉ tiêu phát triển bền vững về sinh thái và tài nguyên sinh vật ở Việt Nam”. Mục tiêu của đề tài - Xây dựng mới hệ thống chỉ tiêu phát triển bền vững về sinh thái và tài nguyên sinh vật ở Việt Nam. - Đề xuất giải pháp tổ chức thực hiện phát triển bền vững về sinh thái và tài nguyên sinh vật ở Việt Nam.

Ý nghĩa khoa học và thực tiễn Đây là công trình khoa học đầu tiên ở Việt Nam nghiên cứu xây dựng hệ thống chỉ tiêu phát triển bền vững về lĩnh vực sinh thái và tài nguyên sinh vật. Kết quả của công trình là cơ sở khoa học, có tính thực tiễn cho việc đánh giá mức độ phát triển bền vững của các vùng, các tỉnh và toàn lãnh thổ Việt Nam phục vụ công tác quản lý nhà nƣớc về tài nguyên và môi trƣờng. 12 CHƢƠNG I TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Một số khái niệm, quan điểm liên quan đến phát triển bền vững và hệ thống chỉ tiêu phát triển bền vững 1.

Khái niệm phát triển bền vững Tổ chức Liên Hợp Quốc (LHQ) đã đƣa ra một định nghĩa chính thức về khái niệm phát triển bền vững nhân loại trong Thiên niên kỷ thứ ba nhƣ sau: “Phát triển bền vững là sự phát triển đáp ứng được các nhu cầu hiện tại, mà không làm thương tổn đến khả năng đáp ứng các nhu cầu của các thế hệ tương lai” [20]. Xét theo phạm trù triết học, thì khái niệm phát triển bền vững là tƣ tƣởng nhận thức con ngƣời tự sinh (the human freely autogenous ideas), có nội dung tƣ tƣởng và triển khai thực hiện thực tiễn có thể biến đổi rất sâu sắc theo các quy mô phạm trù, phạm vi tác động trực tiếp, gián tiếp và liên đới, phụ thuộc vào các điều kiện phát triển thực tiễn cụ thể hoá xem xét, đồng thời; có các tiêu chí định tính và định hƣợng hoá một cách rất cụ thể cho sự thành đạt các mục tiêu phát triển bền vững tự định đã đặt ra. Tuy nhiên, trên thực tế đây là loại tƣ tƣởng khó hấp thụ và khó triển khai thực tiễn một cách hiệu quả do nó tự nhiên có những cản trở nội tại và khách quan, cũng nhƣ do các mẫu thuẫn cơ bản phát sinh tất yếu trong lịch sử phát triển nhân loại, mà trƣớc hết là mâu thuẫn cơ bản phát sinh giữa nhu cầu phát triển xã hội và khả năng đáp ứng, rồi đến các mâu thuẫn cơ bản giữa các lợi ích về thể chế - kinh tế - xã hội và môi trƣờng theo cơ chế thị trƣờng. Một số nội dung phân tích cụ thể về vấn đề lý luận PTBV nhƣ đƣợc trình bày sau đây.

Quan điểm về con đường phát triển bền vững hiện thực Tinh thần cốt lõi của Bản Tuyên ngôn Rio De Janeiro năm 1992 và Chƣơng trình Nghị sự 21 là sự chung sức và đồng lòng ở quy mô toàn cầu để thực hiện một sự phát triển lâu bền, khi nhân loại phải đƣơng đầu với tình trạng ngày càng xấu đi của sự nghèo khó, đói kém, bệnh tật, thất học và sự suy thoái của các hệ sinh thái, vốn là cái nôi sản sinh và nuôi dƣỡng của sự sống trên hành tinh chúng ta [19]. Trong đó, một thách thức to lớn cho tất cả các quốc gia là làm sao giải quyết một 13 cách cân đối hài hoà giữa phát triển và môi trƣờng, tức là vừa phải khai thác tài nguyên, thải ra chất thải, vừa phải bảo vệ và quản lý tốt các hệ sinh thái, cải thiện chất lƣợng môi trƣờng. Trong khi đã nhận đƣợc sự đồng thuận và nhất trí cao tại Hội nghị LHQ Rio De Janeiro năm 1992 về Môi trƣờng và Phát triển, thì triết lý tƣ tƣởng “Phát triển bền vững” vẫn còn đang gây tranh cãi, vì còn có những nhận định cho rằng tƣ tƣởng ấy rất hay nhƣng trong thực tế khó thực hiện, thậm chí chỉ là một ảo tƣởng. Cách nhìn bi quan về ngƣỡng phát triển và PTBV này phần nào đƣợc củng cố thêm, bởi những kết quả không mấy khả quan trong việc thực hiện Chƣơng trình Nghị sự 21 tính cho đến thời điểm hiện nay [46].

Trong thực tế của nhiều quốc gia cái vòng luẩn quẩn “nghèo khó - suy thoái môi trƣờng” vẫn còn là một hạn chế rất lớn trên con đƣờng phát triển. Năm 1992, Hội nghị thƣợng đỉnh Trái đất, gọi tắt là Rio - 92 tại Rio de Janeiro đã thông qua Tuyên bố Rio de Janeiro về môi trƣờng và phát triển và Chƣơng trình nghị sự 21, đây là một kế hoạch chi tiết về tăng trƣởng kinh tế, thúc đẩy công bằng xã hội và bảo vệ môi trƣờng [45]. Năm 2012, Hội nghị thƣợng đỉnh Trái đất, gọi tắt là Rio + 20 cũng tổ chức tại Rio de Janeiro, Tổng thƣ lý LHQ Ban ki - moon đã tuyên bố “đặt thế giới vào con đƣờng phát triển bền vững và phổ quát, trong đó các yếu tố kinh tế, xã hội, môi trƣờng và phúc lợi đƣợc cân bằng” [46]. Nhìn chung, quan điểm chủ đạo của các quốc gia thành viên LHQ là bất chấp những hạn chế, cản trở và trở ngại còn tồn tại hoặc mức độ thành công còn khá khiêm tốn trong việc triển khai thực hiện Chƣơng trình Nghị sự 21, thì các quốc gia vẫn lựa chọn con đƣờng phát triển bền vững, bởi đó là con đƣờng có tính nguyên tắc duy nhất nếu các quốc gia thực sự muốn phát triển lâu bền để đạt tới các ngƣỡng phát triển tiến bộ và văn minh nhân loại mới.

Vấn đề còn lại là tìm kiếm đƣợc các phƣơng tiện và công cụ thật hiệu quả cho việc tổ chức thực hiện nó. Bối cảnh thực tiễn phát triển bền vững trên thế giới Bối cảnh PTBV đặc thù trên thế giới là sự phát triển không đồng đều giữa các nƣớc, khu vực và đó là một nguyên nhân chính đang cản trở việc thực hiện 14 thành công các mục tiêu PTBV và Chƣơng trình Nghị sự 21 của Thế giới một cách hiệu quả cao, cho nên vấn đề PTBV cần đƣợc xem xét trên góc độ các nƣớc phát triển và các nƣớc đang phát triển nhƣ dƣới đây [45,46]. Sự phát triển không đồng đều trên thế giới Từ nhiều thế kỷ trƣớc đây, nhất là trong các thế kỷ CNH ở thời kỳ Cách mạng kỹ thuật lần thứ nhất, trƣớc hết là tại Châu Âu, các nƣớc công nghiệp đã có những bƣớc phát triển mạnh mẽ, rồi dùng vũ lực xâm chiếm và vơ vét tài nguyên thiên nhiên của các nƣớc khác để làm giàu cho mình. Rốt cục, sau hơn 300 năm phát triển bành trƣớng tự phát và cục bộ, trên thế giới đã hình thành một cục diện phát triển rất không đồng đều, bao gồm chủ yếu hai nhóm nƣớc là: những nƣớc công nghiệp phát triển (hay nƣớc giàu) và những nƣớc đang phát triển (hay nƣớc nghèo).

Những NPT có tiềm lực mạnh về kinh tế, khoa học và công nghệ, cho nên khai thác đƣợc nhiều tài nguyên, sản xuất ra nhiều hàng hoá chiếm lĩnh thị trƣờng thế giới, tiêu thụ nhiều năng lƣợng, nguyên vật liệu và lƣơng thực - thực phẩm, đồng thời trong quá trình sản xuất và tiêu dùng chính họ cũng làm phát sinh ra một khối lƣợng khổng lồ các loại chất thải. Ngƣợc lại, các NĐPT mà đa số trong vài thập kỷ cuối của Thế kỷ 20 mới vừa thoát khỏi ách nô lệ - thống trị thực dân, nói chung còn nghèo và rất nghèo, mặc dù đã có những mức tăng trƣởng nhất định về kinh tế - xã hội trong thời gian qua. Những nƣớc này tuy chiếm đa số trong nhân khẩu thế giới, nhƣng về các mặt sản xuất, tiêu thụ và sản sinh các loại chất thải đều nằm ở mức thấp hơn gấp nhiều lần so với các NPT trên thế giới.