ĐẶT VẤN ĐỀ Từ khi được thuần hóa, loài chó được con người sử dụng vào nhiều mục đích khác nhau như: giữ nhà, đi săn, chăn cừu, kéo xe, lấy thịt… Chó được con người thuần hóa và coi như là người bạn gần gũi, thân thiện. Chó dễ nuôi, trung thành với chủ, các giác quan rất phát triển, thông minh, nhanh nhẹn và có tính thích nghi cao với điều kiện sống khác nhau. Ngày nay, ngoài những mục đích trên thì loài chó còn được nuôi để phục vụ an ninh - quốc phòng, phòng chống bạo loạn, chống buôn lậu ma túy, cứu hộ cứu nạn, thể thao, giải trí…mà nó còn trở thành những người bạn, được coi như những thành viên trong gia đình… Những năm gần đây, nền kinh tế ngày càng phát triển, đời sống dân trí được nâng cao và cải thiện, do vậy việc nuôi chó để giữ nhà, làm cảnh và làm kinh tế được quan tâm chú ý trong nhiều gia đình. Nhiều giống chó ngoại quý hiếm được nhập làm phong phú thêm về số lượng và chủng loại chó ở nước ta.
Tuy nhiên, chó là loài động vật rất mẫn cảm với các tác nhân gây bệnh. Bệnh truyền nhiễm do vi khuẩn, vi rút và bệnh do ký sinh trùng đã và đang làm chết nhiều chó, gây thiệt hại kinh tế cho nhiều hộ chăn nuôi, đặc biệt là các hộ chăn nuôi những giống chó quý hiếm. Việt Nam là một nước nằm trong khu vực nhiệt đới gió mùa, nóng ẩm, mưa nhiều, có điều kiện thuận lợi đối với bệnh ký sinh trùng phát triển đặc biệt là bệnh do giun tròn ký sinh đường tiêu hóa gây ra.Với đặc điểm gây bệnh âm ỉ kéo dài và không có biểu hiện triệu chứng bệnh rõ ràng, các bệnh do ký sinh trùng gây ra hiện nay vẫn chưa nhận được sự chú ý đúng mức trong việc phòng và điều trị. Chính điều đó, đã tạo điều kiện cho các loài ký sinh trùng phát triển, phát tán mầm bệnh ra ngoài môi trường, gây bệnh và là suy giảm sức khỏe của vật nuôi, thậm chí có những căn bệnh còn có thể truyền lây sang cho con người như bệnh giun móc, giun đũa chó.
Một số tài liệu do các tác giả nghiên cứu về bệnh do ký sinh trùng gây nên ở chó như: Phạm Sĩ Lăng (1985), Ngô Huyền Thuý (1996). Cho tới nay, các nhà khoa học nước ta đã xác định được khoảng 26 loài giun, sán ký sinh ở chó, trong đó có khoảng16 loại giun tròn. Tuy nhiên, việc nghiên cứu về các bệnh của chó chưa được quan tâm đúng mức, đặc biệt là bệnh do ký sinh trùng gây nên, trong đó có nhiều loài giun tròn ký sinh ở đường tiêu hoá gây tác hại lớn đối với chó. Giun ký sinh lấy chất dinh 1 dưỡng, hút máu, tiết độc tố và chất chống đông máu.
Bệnh âm ỉ, kéo dài làm vật chủ mất máu suy dinh dưỡng, gầy yếu, rối loạn tiêu hoá, giảm sức đề kháng. Từ đó, các vi khuẩn trong đường ruột có cơ hội trỗi dậy gây hội chứng tiêu chảy nặng hơn và làm chết chó nếu không được điều trị kịp thời. Thành phố Nam Định là một trong những thành phố được Pháp lập ra đầu tiên ở Bắc Kỳ, Việt Nam. Hiện nay thành phố Nam Định có 15 phường và 05 xã ngoại thành.
Thành phố Nam Định được Chính phủ Việt Nam quy hoạch thành trung tâm kinh tế, văn hóa, khoa học, xã hội của tỉnh Nam Định và của tiểu vùng sông Hồng. Theo Cục thống kê tỉnh Nam Định ngày 01/10/2016 số đầu chó nuôi tại thành phố Nam Định là 6. Xuất phát từ nhu cầu cấp thiết của thực tế trên chúng tôi tiến hành đề tài: “Nghiên cứu sự lưu hành của giun tròn ký sinh trong đường tiêu hóa ở chó tại thành phố Nam Định và đề xuất biện pháp phòng trị”. MỤC ĐÍCH CỦA ĐỀ TÀI - Xác định thành phần loài giun tròn ký sinh ở đường tiêu hoá của chó nuôi ở thành phố Nam Định.
- Nghiên cứu một số đặc điểm dịch tễ bệnh giun tròn đường tiêu hoá của chó ở thành phố Nam Định. - Nghiên cứu đặc điểm bệnh lý, lâm sàng của chó bị bệnh giun tròn. - Đề xuất biện pháp phòng trị bệnh giun tròn cho chó có hiệu quả. Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI - Kết quả của đề tài là những thông tin khoa học bổ sung và hoàn thiện thêm các nghiên cứu về đặc điểm dịch tễ và bệnh học của bệnh giun tròn ký sinh ở đường tiêu hoá của chó trong điều kiện chăn nuôi hiện nay ở nước ta.
- Kết quả nghiên cứu của đề tài là những minh chứng về tác hại của một số loài giun tròn ký sinh ở đường tiêu hoá của chó, đồng thời là những khuyến cáo có ý nghĩa cho những hộ gia đình nuôi chó ở thành phố Nam Định và các địa phương khác. - Kết quả nghiên cứu có thể ứng dụng để chẩn đoán và phòng trừ bệnh giun tròn đường tiêu hóa, góp phần khống chế bệnh trong thực tiễn. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI 2.
Vị trí của một số loài giun tròn chủ yếu ký sinh ở đường tiêu hóa của chó trong hệ thống phân loại động vật học Chó ở nước ta nhiễm nhiều loài giun tròn, trong đó số lượng loài ký sinh ở đường tiêu hóa là phổ biến. Những loài gây tác hại nhiều cho chó là giun đũa (Toxocara canis, Toxascaris leonina), giun tóc (Trichocephalus vulpis), và đặc biệt là loài giun móc (Ancylostoma caninum). Do vậy, trong phạm vi nghiên cứu của đề tài, chúng tôi chỉ nghiên cứu những giun tròn chủ yếu ký sinh ở đường tiêu hóa. * Giun móc chó Ancylostoma caninum Theo khóa phân loại động vật của các tác giả Nguyễn Thị Lê (1996), De Ley and Blaxter (2002) các loài giun móc ký sinh ở chó thuộc: Lớp: Nematoda Bộ: Rhabditida Phân bộ: Rhabditata Họ: Ancylostomatidae Giống Ancylostoma Loài: Ancylostoma bzaziliense Ancylostoma caninum Giống Uncinaria Loài Uncinaria stenocephala * Giun đũa Toxocara canis Giun đũa Toxocara canis ký sinh ở chó thuộc: Lớp Nematoda Bộ Spirurida Phân bộ Spirurata Họ Anisakidae Giống Toxocara Loài Toxocara canis Ký chủ: chó nhà, chó sói, cáo 3 Nơi ký sinh : ruột non * Giun đũa Toxascaris leonina Giun đũa Toxascaris leonina thuộc: Lớp Nematoda Bộ Spirurida Phân bộ Spirurata Họ Ascarididae Giống Toxascaris Loài Toxascaris leonina Ký chủ cuối cùng: chó nhà Nơi ký sinh: dạ dày, ruột non * Giun tóc Trichocephalus vulpis Giun tóc Trichocephalus vulpis thuộc: Lớp Nematoda Bộ Trichocephalida Phân bộ Trichocephalata Họ Trichocephalidae Giống Trichocephalus Loài Trichocephalus vulpis Ký chủ cuối cùng: chó nhà Nơi ký sinh: manh tràng 2.
Đặc điểm sinh học của một số loài giun tròn ký sinh ở đường tiêu hoá chó * Đặc điểm hình thái, cấu tạo Nguyễn Thị Lê và cs. (2014) đã mô tả hình thái các loài giun tròn ở chó như sau: - Loài Ancylostoma caninum Là loài giun tròn nhỏ, thân hình sợi chỉ, màu vàng nhạt, đoạn trước cong về phía lưng, bao miệng mỗi bên có 2 răng 3 chạc lớn, cong vào phía trong, miệng hình bầu dục. 4 Con đực dài 9 - 12 mm, đuôi có túi kitin, 2 gai giao hợp bằng nhau dài 0,74- 0,87 mm, bánh lái dài 0,13 - 0,21 mm. Con cái dài 10 - 21 mm, đuôi có gai nhọn, âm hộ nằm 1/3 phía sau của thân.
Trứng hình bầu dục dài 0,06 - 0,066 mm, rộng 0,037- 0,042 mm. Trứng có nhiều nhân, vỏ trong suốt. - Loài Toxocara canis Loài Toxocara canis là loài giun tròn có kích thước khá lớn, màu vàng nhạt, đầu hơi cong về phía bụng, miệng có 3 môi bao quanh, trên mỗi môi đều có răng nhỏ, thực quản hình trụ, đặc biệt giữa thực quản và ruột có đoạn phình to tạo thành “dạ dày giả” của giun. Con đực dài 50 - 90 mm, đầu có cánh dài, hẹp, hơi giống mũi giáo có 2 gai giao cấu bằng nhau dài 0,75 - 0,95 mm.
Con cái dài 90 - 170 mm, đuôi thẳng. Lỗ sinh dục cái ở khoảng 1/4 phía trước thân, trứng gần như tròn, đường kính 0,068- 0,075 mm, trên vỏ trứng có những nếp nhăn nhỏ mịn. - Loài Trichocephalus vulpis. Giun có kích thước lớn, con đực dài 45-75 mm, thực quản chiếm 3/4 chiều dài cơ thể.
Đuôi giun đực thường cuộn tròn về phía trong, mang một gai giao hợp rất dài (8,31- 11,1 mm). Con cái dài 62 -75 mm, thực quản dài 42 -56,3 mm, âm hộ nằm về phía sau của đoạn cuối thực quản. Trứng có hình cái thùng, có nắp ở hai đầu, dài 0,083 - 0,93 mm và rộng 0,037- 0,40mm. Đặc điểm vòng đời sinh học - Loài Ancylostoma caninum Theo Ballweber L.
(2001), Phan Địch Lân (2005), Nguyễn Thị Kim Lan (2012) cho biết: Giun trưởng thành sống ở niêm mạc ruột non của ký chủ, tập chung chủ yếu ở tá tràng, không tràng và kết tràng. Giun cái mỗi ngày đẻ ra 10. Trứng mới bài xuất ra ngoài có từ 2-8 tế bào nhân, ấu trùng phát triển thành ấu trùng cảm nhiễm nếu gặp điều kiện thuận lợi. Ấu trùng không phát triển tới giai đoạn cảm nhiễm ở nhiệt độ dưới 170 C.
Ấu trùng giun móc phát triển qua 3 giai đoạn để trở thành ấu trùng cảm nhiễm. Ở điều kiện nhiệt độ từ 20 -300 C 5 và độ ẩm thích hợp, pH trung tính, trứng sẽ nở thành ấu trùng sau 24- 48 giờ và trở thành ấu trùng cảm nhiễm sau 6 - 7 ngày. Ấu trùng gây nhiễm dài 0,59 - 0,69 mm, có màng bọc bên ngoài và chứa 30 - 34 tế bào ruột. Ấu trùng có hướng động đặc biệt là luôn tìm đến vị trí cao và nơi ẩm ướt, nhiệt độ thích hợp và hướng đến vật chủ gần chúng.
Ấu trùng tuy cần độ ẩm nhưng không phát triển trong nước mặn, khi bị khô, ấu trùng sẽ chết nhanh trong 24 giờ. Do vậy, việc lan truyền bệnh bị hạn chế trong mùa khô. Khi nhiệt độ của đất tăng lên, ấu trùng di chuyển tới chỗ lồi lõm của đất và tụ lại từng đám ở những chỗ râm mát và có độ ẩm thích hợp. Từ chỗ ban đầu, ấu trùng di chuyển trong phạm vi 10-20 cm.
Trong khi di chuyển, ấu trùng có khuynh hướng leo lên cao, có thể tới 2 m. Ấu trùng ít chui xuống đất, nhưng nếu ở đất cát, ấu trùng có thể chui xuống sâu 1 m, đất mùn chui xuống sâu 30cm, đất sét chui sâu 15 cm. Nói chung, từ điểm di chuyển ban đầu, ấu trùng thường di chuyển ở bề mặt của đất. Thời gian sống của ấu trùng thay đổi tuỳ thuộc điều kiện của môi trường.
Ấu trùng có thể tồn tại ngoài tự nhiên từ vài tuần tới 1 tháng. Nhưng nếu trong điều kiện ẩm ướt, nhiệt độ từ 15-300C ấu trùng có thể tồn tại được 18 tháng.