HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM ¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯ NGUYỄN ĐÌNH THIỀU NGHIÊN CỨU NGUỒN VẬT LIỆU KHỞI ĐẦU PHỤC VỤ CÔNG TÁC CHỌN TẠO GIỐNG BÍ XANH (Benincasa hispida) ĂN TƯƠI TẠI CÁC TỈNH PHÍA BẮC LUẬN ÁN TIẾN SĨ NHÀ XUẤT BẢN HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP - 2023 Tng hp các án, khóa lun, tiu lun, chuyên và lun vn tt nghip i hc v các chuyên ngành: Kinh t, Tài Chính & Ngân Hàng, Công ngh thông tin document, khoa luan, tieu luan, 123 2 of 98. HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM ¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯ NGUYỄN ĐÌNH THIỀU NGHIÊN CỨU NGUỒN VẬT LIỆU KHỞI ĐẦU PHỤC VỤ CÔNG TÁC CHỌN TẠO GIỐNG BÍ XANH (Benincasa hispida) ĂN TƯƠI TẠI CÁC TỈNH PHÍA BẮC Ngành: Di truyền và Chọn giống cây trồng Mã số: 9 62 01 11 Người hướng dẫn 1: PGS. Trần Văn Quang 2: TS. Ngô Thị Hạnh HÀ NỘI - 2023 Tng hp các án, khóa lun, tiu lun, chuyên và lun vn tt nghip i hc v các chuyên ngành: Kinh t, Tài Chính & Ngân Hàng, Công ngh thông tin document, khoa luan, tieu luan, 123 3 of 98.
LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các kết quả nghiên cứu được trình bày trong luận án là trung thực, khách quan và chưa từng bảo vệ ở bất kỳ học vị nào. Tôi xin cam đoan rằng mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận án đã được cảm ơn và các thông tin trích dẫn trong luận án đều được chỉ rõ nguồn gốc. Hà Nội, ngày 09 tháng 6 năm 2023 Tác giả luận án Nguyễn Đình Thiều Tng hp các án, khóa lun, tiu lun, chuyên và lun vn tt nghip i hc v các chuyên ngành: iKinh t, Tài Chính & Ngân Hàng, Công ngh thông tin document, khoa luan, tieu luan, 123 4 of 98. LỜI CẢM ƠN Trong suốt thời gian học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận án, tôi đã nhận được sự hướng dẫn, chỉ bảo tận tình của các thầy cô giáo, sự giúp đỡ, động viên của bạn bè, đồng nghiệp và gia đình.
Tôi xin được bày tỏ lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc PGS. Trần Văn Quang, TS. Ngô Thị Hạnh và TS. Đoàn Xuân Cảnh đã tận tình hướng dẫn, dành nhiều công sức, thời gian và tạo điều kiện cho tôi trong suốt quá trình học tập và thực hiện đề tài.
Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành tới Ban Giám đốc, Ban Quản lý đào tạo, các thầy cô Bộ môn Di truyền và Chọn giống Cây trồng, Khoa Nông học - Học viện Nông nghiệp Việt Nam đã tận tình giúp đỡ và tạo điều kiện thuận lợi để tôi hoàn thành luận án. Tôi xin chân thành cảm ơn Ban lãnh đạo Viện Cây lương thực và Cây thực phẩm, anh chị em Bộ môn Cây thực phẩm và Nông nghiệp Công nghệ cao đã giúp đỡ và tạo điều kiện cho tôi trong suốt quá trình thực hiện đề tài. Xin chân thành cảm ơn gia đình, người thân, bạn bè, đồng nghiệp đã tạo mọi điều kiện thuận lợi và giúp đỡ tôi về mọi mặt, động viên khuyến khích tôi hoàn thành luận án. Hà Nội, ngày 09 tháng 6 năm 2023 Tác giả luận án Nguyễn Đình Thiều Tng hp các án, khóa lun, tiu lun, chuyên và lun vn tt nghip i hc v các chuyên ngành:ii Kinh t, Tài Chính & Ngân Hàng, Công ngh thông tin document, khoa luan, tieu luan, 123 5 of 98.
MỤC LỤC Lời cam đoan. ii Mục lục. iii Danh mục chữ viết tắt. vi Danh mục bảng.
vii Danh mục hình. xii Trích yếu luận án. xiii Thesis abstract. Tính cấp thıết của đề tài.
Mục tiêu nghiên cứu của đề tài. Phạm vi nghiên cứu. Những đóng góp mới của đề tài. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài.
Ý nghĩa khoa học. Ý nghĩa thực tiễn. Tổng quan tài liệu. Nguồn gốc, phân bố và phân loạı bí xanh.
Nguồn gốc, phân bố. Giá trị dinh dưỡng và tác dụng của bí xanh. Giá trị dinh dưỡng. Tác dụng của bí xanh trong y học.
đặc điểm thực vật học, yêu cầu sinh thái và nguồn gen cây bí xanh. Đặc điểm thực vật học và yêu cầu sinh thái cây bí xanh. Nguồn gen bí xanh. Đa dạng di truyền của nguồn gen bí xanh.
Tạo giống ưu thế lai ở cây bí xanh. Tạo giống bí xanh ưu thế lai trên thế giới. Chọn tạo giống bí xanh ở Việt Nam. Tình hình sản xuất bí xanh trên thế giới và ở Việt Nam.
25 Tng hp các án, khóa lun, tiu lun, chuyên và lun vn tt nghip i hc v các chuyên ngành:iii Kinh t, Tài Chính & Ngân Hàng, Công ngh thông tin document, khoa luan, tieu luan, 123 6 of 98. Tình hình sản xuất bí xanh trên thế giới. Tình hình sản xuất bí xanh ở Việt Nam. Hiệu quả kinh tế của bí xanh.
Nội dung và phương pháp nghiên cứu. Đối tượng, vật liệu nghiên cứu. Nội dung nghiên cứu. Thời gian và địa điểm nghiên cứu.
Phương pháp nghiên cứu. Đánh giá thị hiếu tiêu dùng và hiệu trạng sản xuất bí xanh phục vụ ăn tươi tại các tỉnh phía Bắc. Đánh giá nguồn vật liệu khởi đầu các mẫu giống bí xanh thu thập. Phát triển dòng thuần và đánh giá khả năng kết hợp của các dòng bí xanh ăn tươi tự phối.
Phương pháp đánh giá các chỉ tiêu. Phương pháp phân tích và xử lý số liệu. Kết quả nghıên cứu và thảo luận. Điều tra đánh giá thị hiếu tiêu dùng và hiện trạng sản xuất bí xanh phục vụ ăn tươi tại các tỉnh phía Bắc.
Thông tin chung của người tiêu dùng bí xanh. Thị hiếu người tiêu dùng về đặc điểm hình thái quả bí xanh. Thị hiếu người tiêu dùng về chất lượng quả bí xanh. Các dạng quả bí xanh đang bán trên thị trường.
Chất lượng các sản phẩm bí xanh thu thập trên thị trường. Chất lượng cảm quan của các quả bí xanh. Hiện trạng sản xuất bí xanh tại các tỉnh phía Bắc. Phân nhóm các giống bí xanh đang sản xuất tại các tỉnh phía Bắc.
Tập quán canh tác và bệnh hại bí xanh tại một số tỉnh phía Bắc. Thị hiếu người tiêu dùng hiện nay về giống bí xanh. Đánh giá nguồn vật liệu khởı đầu các mẫu gıống bí xanh. Đánh giá đặc điểm nông sinh học của các mẫu giống bí xanh.
Phát triển dòng thuần và đánh giá khả năng kết hợp của các dòng bí xanh ăn tươi tự phối. 85 Tng hp các án, khóa lun, tiu lun, chuyên và lun vn tt nghip i hc v các chuyên ngành:iv Kinh t, Tài Chính & Ngân Hàng, Công ngh thông tin document, khoa luan, tieu luan, 123 7 of 98. Phát triển dòng thuần phù hợp cho chọn tạo giống bí xanh ăn tươi. Đánh giá khả năng kết hợp chung của các dòng bí xanh tự phối.
Đánh giá đặc điểm nông sinh học của các dòng bí xanh tự phối ưu tú. Đánh giá, tuyển chọn các tổ hợp lai triển vọng phù hợp cho ăn tươi ở các tỉnh phía Bắc. Thời gian qua các giai đoạn sinh trưởng của các tổ hợp lai. Đặc điểm hình thái thân, lá của các tổ hợp lai bí xanh.
Đặc điểm hình thái quả của các tổ hợp lai. Đánh giá chất lượng của các tổ hợp lai. Đánh giá mức độ nhiễm bệnh của các tổ hợp lai. Đánh giá năng suất của các tổ hợp lai.
Khảo nghiệm sinh thái tổ hợp lai triển vọng tại một số địa phương. Tại tỉnh Hòa Bình. Tại tỉnh Thanh Hoá. Kết luận và đề nghị.
123 Danh mục công trình công bố có liên quan đến luận án. 124 Tài liệu tham khảo. 136 Tng hp các án, khóa lun, tiu lun, chuyên và lun vn tt nghip i hc v các chuyên ngành: v Kinh t, Tài Chính & Ngân Hàng, Công ngh thông tin document, khoa luan, tieu luan, 123 8 of 98. DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT Từ viết tắt Tên tiếng Anh Nghĩa tiếng Việt ARN Acid ribonucleic Đại lượng phân tử sinh học BX Wax gourd Bí xanh CTP Food plants Cây thực phẩm D Line Dòng Đ/C Control Đối chứng DIALLEL Cross-breeding method Lai luân phiên FAO Food and Agriculture Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Organization Hợp Quốc FCRI Field Crops Research Institute Viện Cây lương thực và Cây thực phẩm GCA General Combining Ability Khả năng kết hợp chung GWAS Genome Wide Association Study Nghiên cứu tương quan trên toàn bộ hệ gen IARI India Agricultural Research Institue Viện Nghiên cứu Nông nghiệp Ấn Độ KNKH Ability to combine Khả năng kết hợp OP Open Pollination Giống thụ phấn mở (Giống thuần) PIC Polymorphic Information Content Hàm lượng thông tin đa hình PTNT Rural Development Phát triển nông thôn QTL Quantitive Trait Locus Locus tính trạng số lượng S No.
2 Số 2 SCA Specific combining ability Khả năng kết hợp riêng SX Production Sản xuất TĐ Autumn and Winter Thu Đông TT5 Thien Thanh 5 Thiên Thanh 5 WorldVeg World Vegetable Center Trung tâm Rau thế giới XH Spring-Summer Xuân Hè Tng hp các án, khóa lun, tiu lun, chuyên và lun vn tt nghip i hc v các chuyên ngành:vi Kinh t, Tài Chính & Ngân Hàng, Công ngh thông tin document, khoa luan, tieu luan, 123 9 of 98. DANH MỤC BẢNG TT Tên bảng Trang 2. Hàm lượng dinh dưỡng có trong bí xanh. Diện tích, năng suất và sản lượng sản xuất cây rau họ bầu bí trên thế giới (2019 - 2020).
Diện tích, sản lượng cây bí xanh tại các tỉnh phía Bắc (giai đoạn 2017 - 2021). Danh sách nguồn vật liệu khởi đầu. Các chỉ thị phân tử sử dụng đánh giá đa dạng di truyền. Thông tin người tiêu dùng tại các điểm điều tra năm 2015.
Thị hiếu người tiêu dùng về đặc điểm hình thái quả bí xanh tại các điểm điều tra năm 2015. Thị hiếu người tiêu dùng về chất lượng quả bí xanh tại các điểm điều tra năm 2015. Đặc điểm của các sản phẩm bí xanh đang bán trên thị trường vùng đồng bằng sông Hồng năm 2015. Chất lượng của các dạng quả bí xanh đang tiêu thụ trên thị trưởng vùng đồng bằng sông Hồng năm 2015.
Đánh giá cảm quan chất lượng các quả bí xanh sau chế biến đang bán trên thị trường vùng đồng bằng sông Hồng năm 2015. Hiện trạng cơ cấu sản xuất giống bí xanh tại một số tỉnh phía Bắc trong năm 2015. Phân nhóm cơ cấu giống bí xanh sản xuất chuyên canh tại một số tỉnh phía Bắc trong năm 2015. Tập quán canh tác và một số bệnh hại trên giống bí đang trồng tại một số tỉnh phía Bắc trong năm 2015 .