CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. ĐỊNH NGHĨA BỆNHLỞ MỒM LONG MÓNG Bệnh LMLM (foot and mouth disease) là bệnh truyền nhiễm nguy hiểm của động vật móng guốc chẵn như trâu, bò, lợn, dê, cừu và một số động vật hoang dã khác như hươu, nai. Bệnh do Apthovirus thuộc họ Picornaviridae gây nên. Có 7 type huyết thanh (serotype) gồm: A, O, C, SAT1, SAT2, SAT3 và Asia1.Mỗi serotype lại có nhiều subtype căn cứ vào sự khác biệt về gen và cấu trúc kháng nguyên.
Bệnh có triệu chứng lâm sàng giống nhau nhưng các serotype khác nhau không gây miễn dịch chéo cho nhau [29]. Bệnh có khả năng lây lan rất nhanh, ở phạm vi rộng, không chỉ do tiếp xúc giữa động vật khỏe với động vật, sản phẩm động vật, thức ăn, nước uống, chất thải, dụng cụ, phương tiện vận chuyển. có mang mầm bệnh mà còn lây lan qua đường hô hấp. Bệnh LMLM do virus hướng thượng bì gây ra, có đặc điểm là sốt và hình thành mụn nước ở miệng, chân và vú [7].
TÌNH HÌNH DỊCH BỆNHLỞ MỒM LONG MÓNG TRÊN THẾ GIỚI VÀ Ở VIỆT NAM 1. Tình hình dịch bệnh lở mồm long móng trên thế giới Năm 1898, hai nhà bác học Đức Loefler F. lần đầu tiên phát hiện ra virus gây bệnh LMLM ở gia súc có sừng [28]. Bệnh LMLM xuất hiện ở nhiều nước thuộc Châu Á, Châu Phi, Châu Mỹ La tinh và Châu Âu.
Điển hình là trong những năm 1981 - 1985, dịch xuất hiện ở 80 nước, gây nên những tổn thất lớn về kinh tế ở những nước này. Nhật Bản và Hàn Quốc là những nước từ lâu không có bệnh LMLM nhưng đến năm 2000 đã xuất hiện bệnh. Tại Châu Âu năm 2001, dịch xảy ra đầu tiên tại Anh, sau đó lan ra Pháp, Hà Lan, Ireland qua con đường vận chuyển gia súc. Trung Quốc thường xuyên có dịch LMLM nên việc buôn bán, trao đổi hàng hóa giữa Việt Nam và Trung Quốc, nhất là việc buôn bán vận chuyển trái phép động vật và sản phẩm động vật là nguyên nhân lây lan dịch giữa hai nước [7].
Ở khu vực Đông Nam Á, một số nước có dịch như Lào, Campuchia, Thái Lan, Myanmar, Việt Nam là những nước có dịch xảy ra hàng năm.Tại Lào, dịch LMLM xảy ra chủ yếu là type O. Riêng đối với type A, từ năm 2008, không thấy xuất hiện nữa. Ở Myanmar, dịch LMLM đã xảy ra ở hầu hết các vùng trên cả nước, chủ yếu là type O. Tại tỉnh Kayah, type Asia được tìm thấy vào năm 2005, type A được tìm thấy vào năm 2010.
Tại Philippines, ổ dịch cuối cùng được báo cáo từ tháng 12 năm 2005. PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 5 Vào năm 2011, vùng 3 thuộc đảo Luzon là vùng cuối cùng được công nhận là vùng an toán dịch bệnh; cho đến nay, Philippines trở thành quốc gia không có bệnh LMLM [7]. Trong cùng một ổ dịch có thể đồng thời xuất hiện nhiều type nhưng thông thường chỉ một type chiếm ưu thế [57]. Tình hình dịch bệnh lở mồm long móng ở Việt Nam Ở Việt Nam, bệnh LMLM được phát hiện lần đầu tiên vào năm 1898 tại Nha Trang [12],[41].Sau đó, bệnh lan rộng ra cả ba miền Bắc, Trung, Nam.
Đến nay, bệnh đã xảy ra ở nhiều địa phương trong phạm vi cả nước với hàng trăm ổ dịch, làm hàng chục vạn trâu bò và lợn bị bệnh. Bệnh LMLM xuất hiện sớm, đã tồn tại và phát triển hơn một thế kỷ qua. Từ đó đến nay bệnh thường xuyên xảy ra với quy mô khác nhau, có khi tạm lắng xuống trong vài năm, sau đó lại bùng phát. Đặc biệt là từ khi chuyển đổi cơ chế kinh tế, quá trình lưu thông động vật và sản phẩm động vật cả trong nước và qua biên giới phát triển, dịch bệnh có chiều hướng gia tăng kể cả về phạm vi, số lượng gia súc mắc bệnh, tốc độ lây lan và số loài gia súc mắc bệnh (thêm hươu và dê).
Năm 2006, dịch LMLM xảy ra ở nhiều nơi trên cả nước, gây thiệt hại cho ngành chăn nuôi. Năm 2007, dịch LMLM ở trâu bò xảy ra tại 225 xã của 91 huyện thuộc 27 tỉnh với tổng số gia súc mắc bệnh 7.442 con, chết và xử lý 1.047 con; ở lợn xảy ra tại 172 xã của 71 huyện thuộc 24 tỉnh với tổng số 10.851 con, chết và xử lý 10. Năm 2008, dịch LMLM ở trâu bò xảy ra tại 122 xã của 43 huyện thuộc 14 tỉnh với tổng sốmắc bệnh 2.408 con, chết và xử lý 218 con; ở lợn xảy ra tại 12 xã của 9 huyện thuộc 5 tỉnh với tổng số mắc bệnh 67 con, xử lý và tiêu hủy 39 con [5]. Năm 2009, dịch LMLM ở trâu bò xảy ra tại 231 xã của 87 huyện thuộc 27 tỉnh với tổng số mắc bệnh 7.231 con, chết và xử lý 408 con; ở lợn xảy ra tại 35 xã của 23 huyện thuộc 16 tỉnh với tổng số mắc bệnh 499 con, chết và xử lý 429 con [5].
Năm 2010, dịch LMLM ở trâu bò xảy ra tại 213 xã của 85 huyện thuộc 24 tỉnh với tổng số mắc bệnh 12.826 con, chết và xử lý 225 con; ở lợn xảy ra tại 38 xã của 29 huyện thuộc 16 tỉnh với tổng số mắc bệnh 1.472 con, chết và xử lý 818 con [5]. Năm 2011, dịch LMLM xảy ra ở 1.809 xã thuộc 239 huyện của 35 tỉnh với tổng số gia súc mắc bệnh là 140. Năm 2012, cả nước có 57 xã của 30 huyện thuộc 12 tỉnh đã xảy ra dịch LMLM. Tổng số gia súc mắc bệnh là 3.317 con (226 con trâu, 112 con bò, 2.
Năm 2013, dịch LMLM đã xảy ra tại 145 xã của 44 huyện thuộc 9 tỉnh với tổng PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 6 số gia súc mắc bệnh 5.648 con và số gia súc tiêu hủy 1.193 con (683 con trâu, 2. Dịch LMlM vẫn diễn ra phức tạp, đặc biệt là virus type A đã xuất hiện từ đầu tháng 3 năm 2013 tại Hà Tĩnh. Dịch bùng phát khi thời tiết chuyển lạnh và mưa ẩm, mưa lũ gây ngập lụt tại nhiều tỉnh khu vực miền Trung làm cho mầm bệnh phát tán rộng. Virus LMLM type A đã tìm thấy tại các tỉnh Thanh Hóa, Nghệ An, Hà tĩnh, Quảng Trị, Quảng Nam… gây khó khăn cho công tác phòng chống dịch [7].
Năm 2014, cả nước đã xuất hiện 81 ổ dịch tại 81 xã thuộc 31 huyện, thị xã của 13 tỉnh gồm: Lạng Sơn, Cao Bằng, Bắc Kạn, Sơn La, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Trị, Phú Yên, Kon Tum, Lào Cai, Thanh Hóa, Yên Bái, Đắc Nông làm 2.978 con gia súc mắc bệnh (gồm 1.365 con bò, 144 con lợn và 31 con dê). Số gia súc chết và tiêu hủy là 172 con [8]. So với năm 2013, dịch LMLM năm 2014 xảy ra ở diện hẹp hơn (số xã có dịch và số gia súc mắc bệnh giảm gần 2 lần, số gia súc bị tiêu hủy giảm gần 7 lần); dịch chủ yếu trên trâu bò. Theo thời gian, cũng như kết quả Cục Thú y theo dõi trong nhiều năm trước đây, trung bình cứ 2 - 3 năm lại xuất hiện các đợt dịch LMLM trầm trọng.
Cụ thể, từ năm 2006 - 2012, dịch trầm trọng xảy ra vào các năm 2006, 2009 và 2011 mặc dù ở các năm khác, dịch vẫn xảy ra các tháng trong năm. Dịch LMLM tập trung vào các tháng 3 - 7 (năm 2006) và từ tháng 9 đến tháng 3 năm sau (các năm 2009, 2011). Các đợt dịch trầm trọng thường kéo dài khoảng 2,5 tháng [35]. Theo không gian, từ năm 2006 - 2012, dịch LMLM xuất hiện tập trung tại các tỉnh phía Bắc, Nam Trung bộ, Tây nguyên và Đông Nam bộ, nhất là tại các địa phương giáp biên giới với Trung Quốc và Lào.
Phân tích rà soát thống kê chùm không gian cho thấy chùm không gian ổ dịch LMLM là rất rõ nét và dịch có tính chất lây lan cục bộ là chủ yếu. Năm 2006, nguy cơ xuất hiện dịch LMLM phân bố rải khắp các miền trong cả nước, có tập trung tại các tỉnh phía bắc, Nam Trung bộ, Tây Nguyên và Đông Nam bộ. Năm 2007 - 2009, phân bố không gian của các ổ dịch ít hơn nhưng vẫn tập trung ở các tỉnh Nam Trung bộ. Năm 2009, phân tích rà soát thống kê cho thấy chùm không gian ổ dịch LMLM là rất rõ nét tại các tỉnh Lạng Sơn và Lai Châu.
Năm 2010, dịch đã xuất hiện rõ nét tại các tỉnh Cao Bằng, Lạng Sơn, Điện Biên và Lai Châu. Phân tích rà soát thống kê không gian cho thấy chùm không gian ổ dịch LMLM là rất rõ nét tại các tỉnh này. Tương tự như các năm trước, dịch vẫn còn lưu trú tại các tỉnh Nam Trung bộ và Tây Nguyên. Năm 2011, dịch đã xuất hiện và xuất hiện chùm không gian các ca bệnh rất rõ nét tại các tỉnh Lạng Sơn, Cao Bằng và kéo dài lên tận Hà Giang.
Năm 2012, dịch có xu hướng giảm dần về phạm vi không gian [35]. PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 7 Năm 2006 Năm 2007 Năm 2008 Năm 2009 PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 8 Năm 2010 Năm 2011 Năm 2012 Từ 2006 - 2012 Hình 1. Bản đồ phân bố dịch LMLM ở Việt Nam giai đoạn 2006-2012 [35] PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 9 Theo đối tượng gia súc mắc bệnh, từ năm 2006 - năm 2012, số lượng các ổ dịch xảy ra trên trâu chiếm tỉ lệ cao nhất. Sau đó là bò, lợn và số lượng ổ dịch đồng thời xảy ra trên nhiều loài (trâu, bò, lợn) tại cùng một thời điểm là tương đối thấp.
Số lượng trâu bị bệnh nhiều nhất, sau đó đến bò và lợn [35]. Các type virus gây bệnhlở mồm long móng ở Việt Nam Ở Việt Nam, virus gây bệnh LMLM trên gia súc được xác định thuộc các serotype O, A và Asia1 [14]; trong đó type O vẫn phổ biến nhất [48],[52], [60] và chủ yếu thuộc các topotype SEA và ME - SA [14]. Khi các ổ dịch đã xảy ra liên tiếp nhau trong khi đã sử dụng vacxin rộng rãi hàng năm thì phải nghĩ đến một chủng virus gây bệnh khác xuất hiện, đặc tính kháng nguyên không giống với chủng virus vacxin]. Mặc dù các nghiên cứu giám sát tình hình dịch bệnh LMLM hiện nay đang được thực hiện tại Việt Nam nhưng vẫn còn rất ít dữ liệu về các type virus LMLM lưu hành được thu thập và công bố [25].
Giai đoạn 2006 - 2010, hầu hết các ổ dịch LMLM do virus chủng O gây nên.