CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN 1. Tổng quan nghiên cứu 1. Nghiên cứu trên thế giới 1.
Các nghiên cứu về tác động của biến đổi khí hậu trong sản xuất nông nghiệp Các nhà khoa học trên thế giới đã khẳng định biến đổi khí hậu toàn cầu là một quá trình không thể đảo ngược. Biến đổi khí hậu cùng với sự gia tăng của nhiệt độ toàn cầu là những biến động mạnh mẽ của lượng mưa và sự gia tăng của hiện tượng khí hậu, thời tiết cực đoan như lũ lụt, hạn hán và trở thành mối đe doạ thường xuyên đối với sản xuất nông nghiệp và đời sống. Mối đe dọa này ngày càng trở nên nghiêm trọng hơn khi dân số ngày càng tăng, các hoạt động kinh tế ngày càng phát triển. Ở vùng nhiệt đới, nhiệt độ trung bình tăng lên ảnh hưởng xấu tới năng suất của phần lớn cây ngũ cốc (1°C đối với lúa mì, ngô, 2°C cho lúa nước).
Nếu nhiệt độ tăng trên 3°C thì sẽ gây ra tình trạng nguy hiểm cho các loại cây trồng ở tất cả các vùng (Fisher et al 2002; Rosenzweig et al 2001). Trong nghiên cứu “Climate change and agroecosystems: the effect of elevated atmospheric CO2 and temperature on crop growth, development, and yield” (Biến đổi khí hậu và hệ thống nông nghiệp: ảnh hưởng của sự tăng nhiệt độ và CO2 trong khí quyển đến sự tăng trưởng, phát triển và năng suất cây trồng) của tác giả Nereu Augusto Streck (2005) chỉ ra rằng thực vật có phản ứng với môi trường CO2 và nhiệt độ. Do đó, biến đổi khí hậu có thể ảnh hưởng đến nông nghiệp thông qua thay đổi nhiệt độ và lượng CO2. Do đó, các nhà hoạch định chính sách cần xem xét các chiến lược để giảm thiểu tác động của sự nóng lên toàn cầu đối với nguồn cung lương thực và cần có sự liên kết giữa các thành phần xã hội như: nhà hoạch định chính sách, nhà khoa học, các tổ chức khuyến nông và người nông dân để có được giải pháp hiệu quả nhất.
Các xu hướng ngắn hạn và dài hạn của biến đổi khí hậu tác động đến xung đột xã hội, giảm năng xuất trong nông nghiệp , giảm nước sạch, nước ngầm,… đã được đề cập trong nghiên cứu “Trends and triggers: climate, climate change and civil conflictin Sub-Saharan Africa” ( Xu hướng và nguyên nhân biến đổi khí hậu và xung đột dân sự ở Châu Phi cận Sahara) của tác giả Cullen R Hendrix, Glaser Sarah M (2007). Sản xuất nông nghiệp là một trong ngành kinh tế phụ thuộc chủ yếu vào điều 6 kiện tự nhiên nên khi có sự bất thường của điều kiện thời tiết và thiên tai. Tsugihiro Watanabe, Selim Kapur, Mehmet Aydın, Rıza Kanber, Erhan Akça trong cuốn Climate Change Impacts on Basin Agro-ecosystems (2019) (Tác động của biến đổi khí hậu đối với hệ sinh thái nông nghiệp ở lưu vực) đã tập hợp các bài viết liên quan đến tác động của BĐKH đối với hệ thống sản xuất nông nghiệp ở các vùng khô hạn, khu vực nghiên cứu điển hình là lưu vực sông Seyhan thuộc khu vực Địa Trung Hải của Thổ Nhĩ Kỳ. Theo đó, các tác giả khẳng định, BĐKH tác động tới các nguồn tài nguyên nước, đất, vi sinh vật tạo ra tác động tiêu cực tới các hoạt động sản xuất nông nghiệp như ảnh hưởng tới tưới tiêu, làm giảm chất lượng đất, tạo ra sự mất cân bằng vi sinh và gây nguy cơ về dịch bệnh.
Các tác giả khẳng định biện pháp tốt nhất để giảm thiểu và thích ứng với BĐKH trong sản xuất nông nghiệp là phát triển các hệ thống cảnh báo sớm và hệ thống dữ liệu chính xác để đánh giá các nguy cơ tiềm ẩn của BĐKH, ví dụ như hệ thống dữ liệu đánh giá nguy cơ BĐKH dựa trên lượng mưa – APHRODITE. (2015) trong nghiên cứu Agroecology and the design of climate change-resilient farming systems (Nông học và thiết kế hệ thống canh tác chống chịu với biến đổi khí hậu) đã chỉ ra tương tác hai chiều giữa BĐKH và sản xuất nông nghiệp: BĐKH gây tác động tiêu cực đến năng suất và sinh trưởng của động thực vật trong sản xuất nông nghiệp, ngược lại hoạt động sản xuất và sinh hoạt của con người cũng là nguyên nhân thúc đẩy BĐKH. Ví dụ, sự gia tăng phát thải CO2 và các khí “nhà kính” từ hoạt động của con người có thể khiến nhiệt độ tăng từ 1,4 đến 5,8°C, hệ quả là thay đổi mức nhiệt, tần suất và lượng mưa, hiện tượng băng tan, nước biển dâng… 1. Các nghiên cứu về thích ứng với biến đổi khí hậu trong sản xuất nông nghiệp Theo tạp chí khoa học châu Á, nông dân vùng hạn hán ở Bangladesh đã có những mùa thu hoạch bội thu nhờ trồng những giống lúa chịu hạn tốt là BRRI dhan56 và BRRI dhan57.
Không giống như hầu hết các giống lúa phụ thuộc mưa ở Bangladesh được trồng trong mùa gió mùa aman. Từ tháng 7 đến tháng 11, BRRI dhan56 và BRRI dhan57 vẫn khỏe mạnh khi hạn hán, có thể xảy ra vào cuối mùa, vì chúng mất một thời gian ngắn hơn để trưởng thành hơn các giống địa phương phổ biến khác nhưng hiệu quả mà chúng mang lại lớn và phù hợp với điều kiện thời tiết 7 tại Bangladesh. Điển hình như ở đất nước Israel một đất nước có 2/3 dện tích lãnh thổ là hoang mạc, con lại là đồi núi trọc. Tuy nhiên, họ vẫn làm nên nhiều điều diệu kì để thích ứng với điều kiện khí hậu bất lợi ở đó.
Nền nông nghiệp xanh công nghệ cao trên hoang mạc, được mệnh danh là “thung lũng Silicon” của thế giới trong lĩnh vực nông nghiệp và công nghệ nước. Chỉ với 2,5% dân số làm nông nghiệp, nhưng Israel là một trong những nước xuất khẩu nông sản hàng đầu thế giới (Hồng Quân, 2020). Nghiên cứu tại Việt Nam 1. Các nghiên cứu về tác động biến đổi khí hậu trong sản xuất nông nghiệp Trong những năm gần đây, tại Việt Nam BĐKH đã diễn biến ngày càng phức tạp, khó lường gây ảnh hưởng đến mọi lĩnh vực, nhất là sản xuất nông nghiệp.
Dự báo trong những năm tới, BĐKH sẽ diễn ra ngày càng nhanh, phức tạp, khó lường và có những tác động mạnh hơn so với trước đây. Đã có nhiều công trình nghiên cứu về tác động của BĐKH đến sản xuất nông nghiệp tại các địa phương, vùng miền khác nhau. Theo kết quả nghiên cứu của Viện Môi trường nông nghiệp, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (NN & PTNT), BÐKH làm giảm năng suất một số loại cây trồng chủ lực. Cụ thể, năng suất lúa vụ xuân sẽ giảm 0,41 tấn/héc-ta vào năm 2030 và 0,72 tấn vào năm 2050.
Năng suất cây ngô có nguy cơ giảm 0,44 tấn/héc-ta vào năm 2030 và 0,78 tấn vào năm 2050… dự báo đến năm 2100, khu vực đồng bằng sông Cửu Long có nguy cơ bị ngập 89.473 héc-ta, tương ứng khu vực này sẽ mất khoảng 7,6 triệu tấn lúa/năm nếu nước biển dâng 100 cm. Khi đó, Việt Nam có nguy cơ thiếu lương thực trầm trọng, gia tăng tỷ lệ đói nghèo. Báo cáo thường niên năm 2010 “Tác động của biến đổi khí hậu và thiên tai đến nông nghiệp nông thôn và giải pháp thích ứng”, Viện Nghiên cứu Môi trường và Phát triển bền vững. Báo cáo đã tập trung phân tích tác động của biến đổi khí hậu và thiên tai tới nông nghiệp và phát triển nông thôn ở Việt Nam, trong đó có đề cập đến ảnh hưởng của của thiên tai tới nhóm người nghèo và cộng đồng dân tộc thiểu số ở khu vực miền núi.
Nguyễn Song Tùng và cộng sự (2010) trong báo cáo đề tài “Nghiên cứu dự 8 báo tác động biến đổi khí hậu giai đoạn 2011 – 2020 và đề ra giải pháp ứng phó nhằm phát triển bền vững ở Việt Nam” đã nhận diện các tác động của thiên tai trên các vùng lãnh thổ ở Việt Nam, trong đó có những tác động đến sản xuất nông nghiệp. Từ kết quả nghiên cứu, các tác giả đã đề xuất các chính sách cơ bản nhằm nâng cao năng lực thích ứng với thiên tai và biến đổi khí hậu cho các vùng, lãnh thổ ở Việt Nam. Mai Thanh Sơn và cộng sự (2011) trong nghiên cứu “Biến đổi khí hậu-Tác động và khả năng ứng phó và một số vấn đề về chính sách: Nghiên cứu trường hợp đồng bào các dân tộc thiểu số miền núi phía Bắc” đã tập trung đánh giá một số biểu hiện của biến đổi thời tiết và thiên tai ở khu vực miền núi phía Bắc và những ảnh hưởng của thiên tai đến các hoạt động sản xuất, đến đồng bào dân tộc thiểu số, đến các nhóm xã hội dễ bị tổn thương. Từ đó đưa ra một số khuyến nghị cho việc sửa đổi các chính sách phù hợp hơn cho các nhóm đối tượng.
Lê Văn Ân (2014) trong báo cáo “ Tác động của biến đổi khí hậu với ngành trồng trọt ở dải đồng bằng ven biển tỉnh Quảng Bình và những giải phảp hạn chế thiệt hại” đã phân tích những biểu hiện của biến đổi khí hậu ở tỉnh Quảng Bình; tác động của biến đổi khí hậu đến ngành trồng trọt ở ven biển Quảng Bình và đề xuất các giải phảp thích ứng giảm nhẹ thiệt hại. Lương Ngọc Thúy và Phan Đức Nam (2015) trong nghiên cứu "Tác động của biến đổi khí hậu đến hoạt động sản xuất nông nghiệp và di cư của người nông dân", chỉ ra những tác động của BĐKH đến hoạt động sản xuất nông nghiệp và tình trạng di cư của nông dân, cụ thể: BĐKH tác động đến trồng trọt như mất diện tích canh tác, giảm năng suất, chất lượng nông sản, tăng nguy cơ xuất hiện các loại dịch bệnh; tác động đến chăn nuôi như giảm khả năng sinh trưởng và sản xuất của vật nuôi; thiếu nước ngọt dẫn đến chi phí chăn nuôi tăng cao, tăng nguy cơ mắc bệnh gây chết vật nuôi; tác động đến nuôi trồng thủy sản: tác động trực tiếp hoặc gián tiếp thông qua nguồn nước, diện tích nuôi, môi trường nuôi, con giống, dịch bệnh… gây ảnh hưởng đến năng suất, sản lượng và cơ sở hạ tầng của vùng nuôi trồng. Lê Thị Thu Hiền và cộng sự (2016) trong nghiên cứu “ Tác động của Biến đổi khí hậu và các giải pháp nhằm thích ứng trong ngành sản xuất nông nghiệp vùng đồng bằng ven biển tỉnh Quảng Bình” trình bày một số khái niệm cơ bản về biến đổi 9 khí hậu, thích ứng với biến đổi khí hậu ở vùng đồng bằng ven biển tỉnh Quảng Bình; tác đông của biến đổi khí hậu đến sản xuất nông nghiệp vùng đồng bằng ven biển tỉnh Quảng Bình; các giải pháp nhằm thích ứng với biến đổi khí hậu ở vùng đồng bằng ven biển tỉnh Quảng Bình.