Nghiên Cứu Các Giải Pháp Sinh Kế Bền Vững Cho Hộ Nông Dân Tại Xã Khang Ninh

Nghiên cứu các giải pháp cải thiện sinh kế cho hộ nông dân tại xã Khang Ninh, vùng đệm vườn quốc gia Ba Bể, mang lại hiệu quả bền vững.

• Tác giả: Ma Ngọc Dung
• Người hướng dẫn: Th.S Đỗ Hoàng Sơn
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Kinh tế Nông nghiệp
• Đề tài: Nghiên Cứu Giải Pháp Sinh Kế Bền Vững Cho Hộ Nông Dân Tại Xã Khang Ninh
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• 1. PHẦN 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.2.1. Mục tiêu chung
• 1.2.2. Mục tiêu cụ thể
• 1.3. Ý nghĩa của đề tài
• 1.3.1. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học
• 1.3.2. Ý nghĩa về mặt thực tiễn
• 1.4. Những đóng góp mới của đề tài
• 1.5. Cấu trúc của khóa luận
• 2. PHẦN 2: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 2.1. Khái niệm vùng đệm và vai trò của vùng đệm trong việc bảo tồn tài nguyên rừng tại các VQG
• 2.1.1. Khái niệm về vùng đệm
• 2.1.2. Vai trò của vùng đệm trong việc bảo tồn tài nguyên rừng tại các VQG
• 2.2. Ý nghĩa của việc cải thiện sinh kế cho người dân vùng đệm các VQG
• 2.3. Khái niệm sinh kế, tài sản sinh kế và sinh kế bền vững
• 3. PHẦN 3: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 3.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 3.1.2. Phạm vi nghiên cứu
• 3.2. Địa điểm nghiên cứu và thời gian nghiên cứu
• 3.2.1. Địa điểm nghiên cứu
• 3.2.2. Thời gian nghiên cứu
• 3.3. Nội dung nghiên cứu
• 3.3.1. Đánh giá thực trạng điều kiện kinh tế - xã hội tại xã nghiên cứu
• 3.3.2. Thực trạng quản lý, sử dụng các tài sản sinh kế của hộ
• 3.3.3. Những vấn đề tồn tại trong phát triển sinh kế của các hộ nông dân ở vùng đệm VQG - Nguyên nhân của nó
• 3.3.4. Định hướng, mục tiêu cải thiện sinh kế cho các hộ nông dân vùng đệm
• 3.3.5. Các giải pháp chủ yếu nhằm cải thiện sinh kế cho các hộ nông dân vùng đệm VQG
• 3.4. Phương pháp nghiên cứu
• 3.4.1. Phương pháp chung
• 3.4.2. Phương pháp nghiên cứu cụ thể
• 3.4.3. Hệ thống các chỉ tiêu chính sử dụng trong nghiên cứu
• 4. PHẦN 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ PHÂN TÍCH
• 4.1. Đánh giá thực trạng điều kiện cơ bản địa bàn nghiên cứu
• 4.1.1. Thực trạng về điều kiện tự nhiên
• 4.1.2. Thực trạng về điều kiện kinh tế - xã hội
• 4.1.3. Điều kiện về hạ tầng cơ sở
• 4.1.4. Những vấn đề tồn tại chính trong phát triển kinh tế - xã hội
• 4.2. Đánh giá thực trạng các hoạt động tạo sinh kế của các hộ nghiên cứu
• 4.2.1. Các thông tin cơ bản về các hộ nghiên cứu
• 4.2.2. Hiện trạng các hoạt động tạo sinh kế của các hộ nghiên cứu
• 4.2.3. Thực trạng quản lý, sử dụng các yếu tố nguồn lực của hộ
• 4.2.4. Đánh giá thực trạng quản lý, sử dụng đất đai
• 4.2.5. Đánh giá thực trạng sử dụng lao động của các hộ
• 4.2.6. Đánh giá thực trạng vay và sử dụng vốn sản xuất
• 4.2.7. Đánh giá thực trạng kinh nghiệm sản xuất
• 4.2.8. Đánh giá khả năng tiếp cận thông tin phục vụ sản xuất
• 4.2.9. Đánh giá điều kiện thị trường
• 4.2.10. Đánh giá các điều kiện vốn xã hội
• 4.2.11. Những vấn đề tồn tại trong phát triển kinh tế hộ ở vùng đệm - Nguyên nhân của nó
• 4.2.12. Những tiềm năng cho việc cải thiện sinh kế của các hộ nông dân tại xã Khang Ninh
• 4.2.13. Những điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và những thách thức trong phát triển kinh tế vùng đệm
• 4.3. CÁC GIẢI PHÁP CHỦ YẾU NHẰM CẢI THIỆN SINH KẾ CHO CÁC HỘ NÔNG DÂN XÃ KHANG NINH THUỘC VÙNG ĐỆM VQG BA BỂ
• 4.3.1. Xây dựng chiến lược cải thiện sinh kế cho các hộ dân vùng đệm
• 4.3.2. Các giải pháp chủ yếu cải thiện sinh kế cho các hộ nông dân vùng đệm
• 5. PHẦN 5: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• 5.1. Đề xuất/kiến nghị
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Sinh Kế Bền Vững Cho Hộ Nông Dân

Nghiên cứu sinh kế bền vững cho hộ nông dân tại xã Khang Ninh là vô cùng quan trọng. Vùng đệm các Vườn Quốc gia (VQG) thường là những khu vực khó khăn, hạ tầng kém phát triển, ảnh hưởng đến giao thương và kinh tế. Trình độ sản xuất còn lạc hậu dẫn đến năng suất thấp và tỷ lệ hộ nghèo cao. Các hoạt động bảo vệ và phát triển rừng tại các VQG chưa tạo ra nhiều cơ hội việc làm và tăng thu nhập cho người dân. Đôi khi còn hạn chế việc chăn thả gia súc, mở rộng diện tích trồng trọt. Các hộ nông dân vùng đệm, đặc biệt là các hộ nghèo, thường ít có khả năng quản lý kinh tế tốt. Nguồn thu nhập chủ yếu từ canh tác lúa, làm thuê và chăn nuôi nhưng không bền vững, rủi ro cao do năng lực lập kế hoạch, quản lý và tổ chức sản xuất còn kém. Nghiên cứu này tập trung vào việc tìm kiếm các giải pháp sinh kế phù hợp để cải thiện đời sống người dân và giảm áp lực lên tài nguyên rừng.

1.1. Tầm quan trọng của sinh kế bền vững ở vùng đệm

Việc đảm bảo sinh kế bền vững cho người dân vùng đệm là yếu tố then chốt để bảo tồn tài nguyên rừng. Khi người dân có thu nhập ổn định và cuộc sống được cải thiện, họ sẽ ít có xu hướng khai thác trái phép tài nguyên rừng. Điều này đòi hỏi sự kết hợp giữa các chính sách hỗ trợ của nhà nước, sự tham gia của cộng đồng và các giải pháp kinh tế phù hợp với điều kiện địa phương.

1.2. Đặc điểm kinh tế xã hội xã Khang Ninh

Xã Khang Ninh là một xã thuộc vùng đệm của VQG Ba Bể, với kinh tế chủ yếu dựa vào sản xuất nông nghiệp. Các hoạt động sinh kế hiện nay như trồng trọt, chăn nuôi, đánh bắt thủy sản và dịch vụ hiệu quả chưa cao và không ổn định, dẫn đến tỷ lệ hộ nghèo còn cao. Nghiên cứu này sẽ tập trung vào việc phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến sinh kế của người dân và đề xuất các giải pháp phù hợp.

II. Thách Thức Vấn Đề Sinh Kế Hộ Nông Dân Xã Khang Ninh

Từ khi thành lập Vườn Quốc gia, các hộ nông dân vùng đệm vốn quen với phương thức kiếm sống truyền thống là khai thác các sản phẩm từ rừng, canh tác nương rẫy,… bị tác động ảnh hưởng lớn đến điều kiện sống, việc làm, thu nhập và thậm chí cả các giá trị văn hóa truyền thống. Đói nghèo và thiếu những sinh kế bền vững nên người dân vùng đệm các VQG đã và đang trực tiếp hoặc gián tiếp tác động tiêu cực đến nguồn tài nguyên rừng của VQG. Giải quyết hài hòa mối quan hệ giữa bảo tồn tài nguyên rừng tại các VQG Việt Nam và sinh kế cho người dân vùng đệm bền vững là nhiệm vụ vô cùng cấp thiết hiện nay.

2.1. Tác động của Vườn Quốc gia Ba Bể đến sinh kế

Việc thành lập VQG Ba Bể đã hạn chế các hoạt động khai thác tài nguyên rừng của người dân địa phương, ảnh hưởng đến nguồn thu nhập truyền thống của họ. Điều này đòi hỏi cần có các giải pháp sinh kế thay thế để đảm bảo cuộc sống của người dân và giảm áp lực lên tài nguyên rừng.

2.2. Thiếu hụt kỹ năng và nguồn lực sinh kế

Các hộ nông dân tại xã Khang Ninh còn thiếu hụt về kỹ năng sản xuất, quản lý kinh tế và tiếp cận thị trường. Nguồn lực sinh kế như vốn, đất đai và thông tin còn hạn chế, gây khó khăn cho việc phát triển các hoạt động kinh tế hiệu quả.

2.3. Biến đổi khí hậu và an ninh lương thực

Tác động của biến đổi khí hậu ngày càng gia tăng, ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp và an ninh lương thực của người dân. Cần có các giải pháp thích ứng để giảm thiểu rủi ro và đảm bảo nguồn cung lương thực ổn định.

III. Cách Phát Triển Mô Hình Sinh Kế Bền Vững Tại Xã Khang Ninh

Phát triển sinh kế bền vững cần dựa trên việc khai thác các tiềm năng sẵn có của địa phương, đồng thời tăng cường năng lực cho người dân. Các mô hình sinh kế cần đa dạng, phù hợp với điều kiện tự nhiên và kinh tế - xã hội của từng vùng. Cần chú trọng đến việc đa dạng hóa sinh kế, tăng cường năng lực cho người dân và hỗ trợ sinh kế thông qua các chính sách và dự án.

3.1. Phát triển nông nghiệp bền vững và sản phẩm OCOP

Ưu tiên phát triển nông nghiệp bền vững với các sản phẩm đặc trưng của địa phương, xây dựng chuỗi giá trị và thương hiệu cho các sản phẩm OCOP. Cần áp dụng các tiến bộ khoa học kỹ thuật vào sản xuất để nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm.

3.2. Khai thác tiềm năng du lịch cộng đồng

Phát triển du lịch cộng đồng gắn với bảo tồn văn hóa và tài nguyên thiên nhiên. Tạo điều kiện cho người dân tham gia vào các hoạt động du lịch, từ đó tăng thu nhập và nâng cao nhận thức về bảo tồn.

3.3. Phát triển lâm nghiệp và các sản phẩm từ rừng

Phát triển lâm nghiệp bền vững và khai thác các lâm sản ngoài gỗ (LSNG) một cách hợp lý. Cần có các quy định chặt chẽ để đảm bảo việc khai thác không gây ảnh hưởng đến tài nguyên rừng.

IV. Hướng Dẫn Ứng Dụng Khoa Học Kỹ Thuật Vào Sinh Kế Nông Dân

Việc ứng dụng khoa học kỹ thuật vào sản xuất là yếu tố quan trọng để nâng cao năng suất, chất lượng sản phẩm và giảm chi phí sản xuất. Cần tăng cường chuyển giao công nghệ cho người dân, đặc biệt là các công nghệ mới trong lĩnh vực nông nghiệp, lâm nghiệp và du lịch. Nông nghiệp công nghệ cao và liên kết sản xuất là những hướng đi cần được khuyến khích.

4.1. Chuyển giao công nghệ và kỹ năng sản xuất

Tổ chức các lớp tập huấn, hội thảo để chuyển giao công nghệ và kỹ năng sản xuất cho người dân. Cần chú trọng đến việc đào tạo nghề cho lao động nông thôn để đáp ứng nhu cầu của thị trường.

4.2. Ứng dụng công nghệ thông tin trong sản xuất và tiêu thụ

Sử dụng công nghệ thông tin để quản lý sản xuất, kết nối với thị trường và quảng bá sản phẩm. Khuyến khích người dân tham gia vào thương mại điện tử để mở rộng kênh tiêu thụ.

4.3. Phát triển nông nghiệp hữu cơ và bền vững

Khuyến khích phát triển nông nghiệp hữu cơ và các phương pháp canh tác bền vững để bảo vệ môi trường và sức khỏe người tiêu dùng. Cần có các chứng nhận và tiêu chuẩn chất lượng để đảm bảo uy tín cho sản phẩm.

V. Chính Sách Hỗ Trợ Phát Triển Sinh Kế Bền Vững Tại Khang Ninh

Để phát triển sinh kế bền vững cho hộ nông dân tại xã Khang Ninh, cần có các chính sách sinh kế hỗ trợ từ nhà nước và các tổ chức. Các chính sách cần tập trung vào việc nâng cao thu nhập, giảm nghèo và phát triển cộng đồng. Cần tạo điều kiện cho người dân tiếp cận với tín dụng vi mô, bảo hiểm nông nghiệp và các dịch vụ hỗ trợ khác.

5.1. Cung cấp tín dụng vi mô và bảo hiểm nông nghiệp

Tạo điều kiện cho người dân tiếp cận với tín dụng vi mô để đầu tư vào sản xuất. Phát triển bảo hiểm nông nghiệp để giảm thiểu rủi ro do thiên tai và dịch bệnh.

5.2. Hỗ trợ kỹ thuật và xúc tiến thương mại

Cung cấp các dịch vụ hỗ trợ kỹ thuật cho người dân, giúp họ nâng cao năng lực sản xuất và quản lý kinh tế. Tổ chức các hoạt động xúc tiến thương mại để quảng bá sản phẩm và kết nối với thị trường.

5.3. Đầu tư vào hạ tầng nông thôn và giáo dục

Đầu tư vào hạ tầng nông thôn như giao thông, điện, nước để tạo điều kiện thuận lợi cho sản xuất và sinh hoạt. Nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo nghề cho người dân để đáp ứng nhu cầu của thị trường lao động.

VI. Kết Luận Khuyến Nghị Về Sinh Kế Bền Vững Khang Ninh

Nghiên cứu này đã phân tích thực trạng sinh kế của hộ nông dân tại xã Khang Ninh và đề xuất các giải pháp sinh kế phù hợp. Để đạt được mục tiêu phát triển bền vững, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa chính quyền địa phương, người dân và các tổ chức. Cần tiếp tục nghiên cứu và đánh giá hiệu quả của các mô hình sinh kế để có những điều chỉnh phù hợp.

6.1. Đánh giá và điều chỉnh chính sách sinh kế

Thường xuyên đánh giá hiệu quả của các chính sách sinh kế và có những điều chỉnh phù hợp với thực tế. Cần lắng nghe ý kiến của người dân để đảm bảo các chính sách đáp ứng được nhu cầu của họ.

6.2. Tăng cường hợp tác và chia sẻ kinh nghiệm

Tăng cường hợp tác giữa các địa phương và các tổ chức để chia sẻ kinh nghiệm và học hỏi các mô hình sinh kế thành công. Cần tạo điều kiện cho người dân tham gia vào các hoạt động trao đổi và học tập kinh nghiệm.

6.3. Bảo vệ môi trường và tài nguyên thiên nhiên

Đảm bảo các hoạt động sinh kế không gây ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường và tài nguyên thiên nhiên. Cần có các biện pháp quản lý và bảo vệ tài nguyên một cách bền vững.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Vùng đệm của các vườn quốc gia (VQG) tại Việt Nam phần lớn thuộc khu vực miền núi, vùng sâu, vùng xa với điều kiện hạ tầng cơ sở còn nhiều hạn chế, giao thông đi lại và giao thương cách trở. Trình độ sản xuất nông nghiệp của người dân còn mang tính quảng canh, tập quán sản xuất lạc hậu dẫn đến năng suất cây trồng, vật nuôi thấp và tỷ lệ hộ nghèo ở mức cao. Sau khi các khu bảo tồn và VQG được thành lập, các phương thức kiếm sống truyền thống của đồng bào bản địa như khai thác lâm sản tự nhiên, săn bắt và canh tác nương rẫy bị hạn chế nghiêm ngặt nhằm phục vụ mục tiêu bảo tồn đa dạng sinh học. Tình trạng thiếu hụt đất sản xuất nông nghiệp kết hợp với năng lực quản lý kinh tế nông hộ còn yếu kém đã tạo ra mâu thuẫn trực tiếp giữa yêu cầu bảo tồn nghiêm ngặt tài nguyên rừng và nhu cầu đảm bảo sinh kế của người dân địa phương.

Vườn Quốc gia Ba Bể được thành lập theo Quyết định số 83/TTg ngày 10/11/1992 của Thủ tướng Chính phủ. Xã Khang Ninh, huyện Ba Bể, tỉnh Bắc Kạn là một trong những xã vùng đệm trọng yếu bao quanh VQG, với tổng diện tích tự nhiên là 4.434,41 ha và dân số 4.064 người (năm 2014), gồm các dân tộc Kinh, Tày, Nùng, Dao, Mông cùng sinh sống. Hoạt động kinh tế của người dân xã Khang Ninh chủ yếu dựa vào sản xuất nông - lâm nghiệp quy mô nhỏ; các hoạt động trồng trọt, chăn nuôi, đánh bắt thủy sản và dịch vụ chưa đạt hiệu quả cao, khiến tỷ lệ hộ nghèo năm 2014 vẫn chiếm tới 47,5% tổng số hộ (447 hộ nghèo). Xuất phát từ thực tế đó, đề tài "Nghiên cứu các giải pháp chủ yếu nhằm cải thiện sinh kế cho các hộ nông dân tại xã Khang Ninh thuộc vùng đệm của Vườn Quốc gia Ba Bể" được thực hiện nhằm giải quyết hài hòa mối quan hệ giữa bảo tồn tài nguyên rừng và phát triển kinh tế hộ bền vững.

Mục tiêu nghiên cứu của đề tài:

1. Mục tiêu chung: Phân tích các tiềm năng, những tồn tại và nguyên nhân trong các hoạt động tạo sinh kế của hộ nông dân tại xã Khang Ninh thuộc vùng đệm VQG Ba Bể; trên cơ sở đó tìm kiếm và đề xuất các giải pháp khả thi nhằm cải thiện sinh kế cho người dân địa phương.
2. Mục tiêu cụ thể (gồm 5 nhiệm vụ):
   • Đánh giá các điều kiện của địa phương có ảnh hưởng đến hoạt động sinh kế của hộ nông dân tại xã Khang Ninh.
   • Đánh giá thực trạng các hoạt động tạo sinh kế của các hộ nông dân trên địa bàn nghiên cứu.
   • Đánh giá những vấn đề tồn tại trong các hoạt động tạo sinh kế của hộ nông dân và phân tích rõ nguyên nhân.
   • Phân tích cụ thể các tiềm năng phục vụ cải thiện hoạt động sinh kế của các hộ nông dân tại xã Khang Ninh.
   • Đề xuất các nhóm giải pháp chủ yếu nhằm cải thiện sinh kế cho các hộ nông dân vùng đệm VQG Ba Bể.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Các hộ nông dân sinh sống tại vùng đệm VQG Ba Bể và các hoạt động tạo sinh kế của hộ, cùng môi trường sinh kế và các nguồn lực sinh kế liên quan.
• Phạm vi không gian: Xã Khang Ninh, huyện Ba Bể, tỉnh Bắc Kạn; địa bàn khảo sát nông hộ trực tiếp được thực hiện tại 4 thôn đại diện: Bản Vài, Nà Làng, Bản Nản và Nà Kiêng.
• Phạm vi thời gian: Thu thập dữ liệu và nghiên cứu thực địa được tiến hành từ ngày 23/02/2015 đến ngày 25/05/2015; số liệu thứ cấp đánh giá hiện trạng kinh tế - xã hội sử dụng mốc thời gian năm 2012 - 2014.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận xây dựng hệ thống cơ sở lý luận dựa trên các khái niệm chuyên ngành kinh tế nông nghiệp và phát triển nông thôn, kết hợp với các văn bản pháp quy hiện hành:

• Khái niệm vùng đệm và chức năng vùng đệm: Trích dẫn định nghĩa của Võ Quý (2001), vùng đệm là vùng rừng, vùng đất hoặc vùng nước nằm sát ranh giới khu rừng đặc dụng, có tác dụng ngăn chặn hoặc giảm nhẹ sự xâm hại đối với khu bảo tồn. Vùng đệm đảm nhiệm hai chức năng cốt lõi: chức năng vùng đệm xã hội (đáp ứng các sản phẩm và nhu cầu thiết yếu cho đời sống người dân địa phương mà không mâu thuẫn với mục tiêu bảo tồn) và chức năng vùng đệm mở rộng (mở rộng sinh cảnh sống cho các loài hoang dã).
• Khung sinh kế bền vững (DFID, 1999): Phân tích sinh kế dựa trên tập hợp 5 nguồn vốn/tài sản sinh kế chính của hộ nông dân, bao gồm:
  • Vốn tự nhiên: Quỹ đất sản xuất nông nghiệp, đất lâm nghiệp, nguồn nước sông Năng, hồ Ba Bể và tài nguyên rừng.
  • Vốn con người: Số lượng lao động, cơ cấu lao động, trình độ văn hóa, kỹ năng canh tác và tình trạng sức khỏe.
  • Vốn vật chất: Nhà ở, tư liệu sản xuất, công cụ cơ giới, cơ sở hạ tầng giao thông và hệ thống thủy lợi.
  • Vốn tài chính: Thu nhập nông hộ, dòng tiền tích lũy và khả năng tiếp cận các nguồn vốn vay tín dụng ưu đãi.
  • Vốn xã hội: Mối quan hệ tương trợ cộng đồng, tổ đổi công, các hội đoàn thể (Hội Nông dân, Hội Phụ nữ) và hương ước thôn bản.
• Khái niệm về hộ và kinh tế nông hộ: Tiếp cận theo phân loại của Nguyễn Quang Hợp (2004) về hộ một người, hộ hạt nhân, hộ mở rộng và đặc trưng của kinh tế nông hộ là đơn vị kinh tế tự chủ, chủ yếu sử dụng lao động gia đình để đáp ứng nhu cầu tiêu dùng và một phần trao đổi hàng hóa.
• Khung chính sách của Nhà nước: Hệ thống hóa các chính sách lớn đối với miền núi và vùng đệm như Nghị quyết số 22-NQ/TW (1989), Chương trình 135, Chương trình 134, Nghị quyết 30a/2008/NQ-CP; Nghị định số 117/2010/NĐ-CP về quản lý rừng đặc dụng; Quyết định số 24/2012/QĐ-TTg quy định mức hỗ trợ phát triển cộng đồng thôn bản vùng đệm là 40 triệu đồng/thôn/năm; và mô hình chi trả dịch vụ môi trường rừng (PFES) thí điểm từ dự án 3PAD tại Bắc Kạn cùng dự án Giảm nghèo Chia Sẻ.

Phương pháp nghiên cứu:

• Phương pháp thu thập dữ liệu thứ cấp: Kế thừa báo cáo thống kê, kiểm kê đất đai năm 2014 và báo cáo kinh tế - xã hội của UBND xã Khang Ninh, Ban Quản lý VQG Ba Bể và Phòng Nông nghiệp & PTNT huyện Ba Bể.
• Phương pháp nghiên cứu có sự tham gia (PRA) và điều tra sơ cấp:
  • Điều tra chọn mẫu ngẫu nhiên tại 4 thôn (Bản Vài, Nà Làng, Bản Nản, Nà Kiêng). Tổng số mẫu phỏng vấn là 60 hộ gia đình (mỗi thôn chọn ngẫu nhiên 15 hộ dựa trên danh sách lập cùng trưởng thôn).
  • Sử dụng phiếu điều tra bán cấu trúc kết hợp câu hỏi đóng và mở để thu thập dữ liệu về tài sản, đất đai, lao động, thu nhập, chi phí sản xuất và tiếp cận tín dụng.
  • Phỏng vấn sâu cán bộ địa phương, cán bộ kiểm lâm VQG Ba Bể và thảo luận nhóm nông dân.
• Phương pháp xử lý và phân tích dữ liệu:
  • Thống kê mô tả (tính số tuyệt đối, tỷ lệ phần trăm, giá trị trung bình) nhằm phản ánh quy mô và cơ cấu kinh tế hộ.
  • Phân tích tương quan và so sánh lịch sử qua các năm (2012 - 2014).
  • Phân tích ma trận điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội, thách thức (SWOT).
  • Hệ thống chỉ tiêu kinh tế nông hộ sử dụng: Giá trị sản xuất ($GO$), Chi phí trung gian ($IC$), Giá trị gia tăng ($VA$), Thu nhập hỗn hợp/Lợi nhuận ($Pr$), cùng các tỷ suất hiệu quả kinh tế ($GO/IC$, $VA/IC$, $Pr/IC$, $Pr/LĐ$, $Pr/DT$). Số liệu được tổng hợp và phân tích trên phần mềm Microsoft Excel.

---

Nội dung chính theo từng chương

Phần 1: Mở đầu

Phần này xác lập tính cấp thiết của nghiên cứu trong bối cảnh các quy định bảo tồn VQG Ba Bể làm thu hẹp không gian sinh kế truyền thống của cư dân vùng đệm xã Khang Ninh. Tác giả chỉ rõ các mục tiêu nghiên cứu tổng quát và chi tiết, đồng thời nhấn mạnh ý nghĩa khoa học trong việc bổ sung tư liệu nghiên cứu sinh kế miền núi và ý nghĩa thực tiễn cung cấp cơ sở hoạch định chính sách đồng quản lý cho Ban Quản lý VQG Ba Bể cùng chính quyền huyện.

Phần 2: Tổng quan tình hình nghiên cứu

Tác giả hệ thống hóa các lý thuyết về vùng đệm, tài sản sinh kế DFID và khung pháp lý phát triển kinh tế - xã hội vùng rừng đặc dụng. Phần này phân tích bài học quốc tế từ quản lý rừng có sự tham gia của cộng đồng bản địa (như kinh nghiệm bảo vệ rừng gắn với tri thức bản địa của dân tộc Dai ở Vân Nam - Trung Quốc; các mô hình đồng quản lý tại Indonesia, Canada, Zambia, Nepal). Tại Việt Nam, nghiên cứu điểm lại các mô hình giao khoán bảo vệ rừng thành công tại thôn Khe Su (VQG Bạch Mã), mô hình chuyển giao kỹ thuật nông lâm kết hợp tại VQG Yok Don, VQG Cúc Phương, VQG Ba Vì, cùng các dự án can thiệp phát triển như 3PAD (Bắc Kạn) và dự án Giảm nghèo Chia Sẻ. Tác giả đúc rút các bài học về trao quyền cho cộng đồng, tăng cường vai trò của phụ nữ và tiếp cận sinh kế theo chuỗi giá trị gắn với thị trường.

Phần 3: Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Trình bày cụ thể địa bàn nghiên cứu tại xã Khang Ninh và thiết kế phương pháp điều tra chọn mẫu 60 hộ gia đình tại 4 thôn đại diện. Chương này quy định chi tiết 6 nhóm nội dung nghiên cứu thực trạng và xây dựng bộ chỉ tiêu đánh giá hiệu quả kinh tế nông hộ ($GO, IC, VA, Pr$), chỉ tiêu sử dụng đất đai và lao động, cùng quy trình phân tích SWOT nhằm nhận diện các rào cản sinh kế tại địa phương.

Phần 4: Kết quả nghiên cứu và phân tích

Đây là chương nội dung trọng tâm của khóa luận, phản ánh toàn diện hiện trạng tự nhiên, kinh tế - xã hội và sinh kế tại xã Khang Ninh:

• Hiện trạng đất đai: Tổng diện tích đất tự nhiên là 4.434,41 ha. Trong đó, đất lâm nghiệp chiếm ưu thế tuyệt đối với 3.475,26 ha (78,37%), đất sản xuất nông nghiệp chỉ có 689,56 ha (15,55%), bao gồm 295,58 ha đất trồng lúa nước (chiếm 6,67% diện tích tự nhiên). Quỹ đất canh tác bình quân đầu người rất thấp.
• Dân số và lao động: Năm 2014, toàn xã có 4.064 nhân khẩu với 916 hộ (trong đó 907 hộ sản xuất nông nghiệp, chiếm 99%). Tổng lực lượng lao động là 2.344 người, với 2.227 lao động nông nghiệp (chiếm 95% tổng số lao động). Tỷ lệ tăng dân số tự nhiên là 1,09%, quy mô hộ bình quân đạt 4 - 5 người/hộ.
• Phân hóa kinh tế và nghèo đói: Tỷ lệ hộ nghèo toàn xã ở mức cao với 447 hộ nghèo (chiếm 47,5% tổng số hộ). Thu nhập bình quân đầu người năm 2014 chỉ đạt khoảng 9 triệu đồng/người/năm, tốc độ tăng trưởng kinh tế ước đạt 4,2%/năm.
• Phân tích 5 nguồn lực sinh kế hộ:
  • Đất đai: Manh mún, phụ thuộc nhiều vào đất ruộng bậc thang và thung lũng dốc tụ, hệ số sử dụng đất chưa cao do thiếu nước tưới trong mùa khô.
  • Lao động & Kỹ thuật: Lao động dồi dào nhưng trình độ kỹ thuật thấp, chủ yếu canh tác theo kinh nghiệm truyền thống; tỷ lệ tiếp cận các lớp tập huấn khuyến nông - khuyến lâm còn hạn chế, đặc biệt ở nhóm hộ nghèo.
  • Vốn & Tín dụng: Tích lũy nội tại của hộ thấp; khả năng tiếp cận vốn vay ưu đãi gặp nhiều rào cản về thủ tục và định mức vay.
  • Thị trường & Cơ sở hạ tầng: Hệ thống giao thông liên thôn và kênh mương thủy lợi xuống cấp; nông sản chủ yếu tự cung tự cấp hoặc bán lẻ tại chỗ, thiếu chuỗi liên kết bao tiêu sản phẩm.
• Phân tích SWOT: Tổng hợp các điểm mạnh (tài nguyên rừng phong phú, cảnh quan du lịch Ba Bể, lao động dồi dawf), điểm yếu (thiếu vốn, kỹ thuật lạc hậu, tỷ lệ nghèo cao), cơ hội (chính sách hỗ trợ theo Quyết định 24/2012/QĐ-TTg, dự án 3PAD, tiềm năng du lịch sinh thái) và thách thức (áp lực quy chế bảo tồn nghiêm ngặt, rủi ro thiên tai, biến động thị trường).

Phần 5: Kết luận và kiến nghị

Tổng hợp các kết luận rút ra từ nghiên cứu thực địa về mâu thuẫn bảo tồn - sinh kế và đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao sinh kế cùng các kiến nghị gửi tới các cấp chính quyền, Ban Quản lý VQG Ba Bể và cộng đồng địa phương.

---

Kết quả và đóng góp

1. Kết quả nghiên cứu chính

Khóa luận đã cung cấp bức tranh số liệu định lượng cụ thể về hiện trạng sử dụng đất đai, cơ cấu dân số và phân bố nghèo đói tại xã Khang Ninh năm 2014:

Chỉ tiêu	Đơn vị tính	Giá trị năm 2014	Cơ cấu (%)
Tổng diện tích đất tự nhiên	ha	4.434,41	100,00
- Đất nông nghiệp	ha	4.175,34	94,17
+ Đất sản xuất nông nghiệp	ha	689,56	15,55
+ Đất lúa nước	ha	295,58	6,67
+ Đất trồng cây lâu năm	ha	61,88	1,40
+ Đất nuôi trồng thủy sản	ha	11,45	0,26
+ Đất lâm nghiệp (rừng SX, phòng hộ, đặc dụng)	ha	3.475,26	78,37
- Đất phi nông nghiệp	ha	224,14	5,06
- Đất chưa sử dụng	ha	34,00	0,77
Dân số và hộ gia đình
- Tổng nhân khẩu	Người	4.064	100,00
- Tổng số hộ	Hộ	916	100,00
- Số hộ nông nghiệp	Hộ	907	99,02
- Số hộ nghèo	Hộ	447	47,50
- Tổng số lao động	Người	2.344	100,00
- Lao động nông nghiệp	Người	2.227	95,01
Chỉ tiêu kinh tế chung
- Thu nhập bình quân đầu người	Triệu đồng/người/năm	9,00	-
- Tốc độ tăng trưởng kinh tế xã	%/năm	4,20	-

(Nguồn: Trích xuất từ số liệu kiểm kê và báo cáo kinh tế - xã hội xã Khang Ninh năm 2015 trong khóa luận)

2. Hệ thống giải pháp đề xuất của tác giả

Trên cơ sở phân tích nguyên nhân của các hạn chế sinh kế, tác giả đề xuất 6 nhóm giải pháp trọng tâm:

1. Nâng cấp hạ tầng phục vụ sản xuất: Xây mới, kiên cố hóa hệ thống kênh mương thủy lợi nội đồng nhằm đảm bảo nước tưới cho 295,58 ha lúa nước; nâng cấp đường giao thông liên thôn phục vụ lưu thông hàng hóa.
2. Chuyển đổi cơ cấu cây trồng và thâm canh nông nghiệp: Đưa các giống lúa, ngô tiến bộ kỹ thuật vào sản xuất; thâm canh tăng vụ bằng cách phát triển cây trồng vụ đông (rau màu, đậu đỗ); cải tạo vườn tạp sang trồng cây ăn quả (na, hồng, chuối, mận) và cây đặc sản bản địa.
3. Phát triển chăn nuôi nông hộ có quy hoạch: Cải tạo chuồng trại hợp vệ sinh, tận dụng phụ phẩm nông nghiệp làm thức ăn gia súc; phát triển đàn đại gia súc và gia cầm gắn với phòng chống dịch bệnh và rét đậm mùa đông.
4. Khai thác hợp lý lâm sản ngoài gỗ (LSNG) và dược liệu: Đề xuất cơ chế quản lý rõ ràng cho phép người dân gieo ươm, trồng và khai thác hợp pháp các loài cây đặc sản dưới tán rừng (trám, rau rừng, cây dược liệu) trong phân khu phục hồi sinh thái mà không làm tổn hại cấu trúc rừng.
5. Đổi mới công tác khuyến nông, khuyến lâm và đào tạo nghề: Thay đổi phương thức khuyến nông từ trình diễn hình thức sang đào tạo trực tiếp có sự tham gia của hộ nghèo; tập huấn quản lý kinh tế hộ và sử dụng vốn vay tín dụng hiệu quả.
6. Phát triển du lịch sinh thái cộng đồng và liên kết thị trường: Phối hợp với Ban Quản lý VQG Ba Bể và dự án 3PAD mở rộng các tuyến du lịch cộng đồng, tạo việc làm phi nông nghiệp (hướng dẫn viên, dịch vụ ẩm thực, nhà sàn homestay, dệt thổ cẩm) và thành lập các tổ hợp tác kết nối tiêu thụ nông sản.

3. Đóng góp của đề tài

• Làm sáng tỏ những mâu thuẫn cụ thể giữa công tác thực thi pháp luật bảo tồn rừng đặc dụng tại VQG Ba Bể với các hoạt động sinh kế truyền thống của cư dân vùng đệm cấp xã.
• Cung cấp bộ dữ liệu điều tra thực nghiệm về tình hình phân hóa kinh tế hộ và rào cản tiếp cận các nguồn lực sản xuất (đất, vốn, kỹ thuật, thông tin) tại 4 thôn vùng đệm.
• Đề xuất các định hướng sinh kế kết hợp bảo tồn - phát triển phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội đặc thù của đồng bào dân tộc thiểu số tại huyện Ba Bể.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế:
  • Thời gian nghiên cứu thực địa ngắn (từ cuối tháng 2 đến tháng 5/2015).
  • Quy mô mẫu khảo sát giới hạn ở 60 hộ gia đình tại 4 thôn trên tổng số 15 thôn bản của xã Khang Ninh, chưa bao quát hết sự khác biệt địa hình giữa các thôn vùng cao (như Đồn Đèn, Khau Ban) và các thôn trung tâm bằng phẳng.
  • Các yếu tố về phong tục tập quán, biến động thị trường du lịch sinh thái và đánh giá định lượng tác động dài hạn của các chính sách vĩ mô chỉ dừng lại ở mức mô tả định tính, chưa xây dựng được mô hình kinh tế lượng hồi quy chuyên sâu.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Mở rộng quy mô điều tra trên toàn bộ các xã thuộc vùng đệm VQG Ba Bể (Nam Mẫu, Cao Trĩ, Quảng Khê, Cao Thượng).
  • Nghiên cứu định lượng chi tiết chuỗi giá trị các sản phẩm lâm sản ngoài gỗ (LSNG) và các mô hình homestay du lịch sinh thái cộng đồng.
  • Đánh giá hiệu quả kinh tế - môi trường của cơ chế chi trả dịch vụ môi trường rừng (PFES) và quỹ phát triển thôn bản 40 triệu đồng/năm theo Quyết định số 24/2012/QĐ-TTg.

---

Giá trị tham khảo

• Đối tượng tham khảo:
  • Sinh viên, học viên cao học chuyên ngành Kinh tế Nông nghiệp, Phát triển Nông thôn, Quản lý Tài nguyên Rừng và Lâm sinh.
  • Cán bộ quản lý tại các Ban Quản lý Vườn Quốc gia, Khu Bảo tồn thiên nhiên trong cả nước khi xây dựng phương án quản lý rừng có sự tham gia của cộng đồng.
  • Cán bộ chuyên trách nông nghiệp, giảm nghèo cấp xã, huyện tại các huyện miền núi có rừng đặc dụng.
• Nội dung có giá trị tham khảo cao:
  • Phương pháp xây dựng bảng hỏi PRA và quy trình đánh giá 5 nguồn vốn sinh kế DFID tại cấp cơ sở.
  • Khung ma trận SWOT và hệ thống giải pháp kết hợp nông - lâm - du lịch sinh thái nhằm giảm áp lực xâm hại tài nguyên rừng tự nhiên.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Cơ cấu sử dụng đất đai tại xã Khang Ninh năm 2014 có đặc điểm gì nổi bật ảnh hưởng trực tiếp đến sinh kế hộ?
Theo số liệu kiểm kê năm 2014, đất lâm nghiệp chiếm tỷ trọng áp đảo với 3.475,26 ha (chiếm 78,37% tổng diện tích tự nhiên 4.434,41 ha), trong khi đất sản xuất nông nghiệp chỉ có 689,56 ha (15,55%), trong đó đất lúa nước chỉ đạt 295,58 ha (6,67%). Sự hạn chế về diện tích đất canh tác nông nghiệp và đất nương rẫy là rào cản lớn nhất đối với việc mở rộng sản xuất lương thực của hộ nông dân.

2. Tỷ lệ hộ nghèo và mức thu nhập bình quân đầu người tại địa bàn nghiên cứu vào năm 2014 là bao nhiêu?
Năm 2014, xã Khang Ninh có 447 hộ nghèo trên tổng số 916 hộ, chiếm tỷ lệ 47,5%. Thu nhập bình quân đầu người của xã đạt khoảng 9 triệu đồng/người/năm, và tốc độ tăng trưởng kinh tế của xã ước đạt 4,2%/năm.

3. Tác giả đã tiến hành khảo sát thực địa tại những thôn nào và với dung lượng mẫu bao nhiêu?
Tác giả đã tiến hành điều tra ngẫu nhiên 60 hộ gia đình tại 4 thôn thuộc xã Khang Ninh gồm: Bản Vài, Nà Làng, Bản Nản và Nà Kiêng (mỗi thôn chọn điều tra 15 hộ gia đình dựa trên danh sách lập cùng trưởng thôn).

4. Chính sách nào của Chính phủ quy định mức hỗ trợ ngân sách trực tiếp cho thôn bản vùng đệm VQG và mức kinh phí là bao nhiêu?
Khóa luận trích dẫn Điều 8, Quyết định số 24/2012/QĐ-TTg ngày 01/06/2012 của Thủ tướng Chính phủ, quy định ngân sách nhà nước hỗ trợ đầu tư cho cộng đồng dân cư thôn bản vùng đệm để đồng quản lý rừng đặc dụng với mức kinh phí là 40 triệu đồng/thôn, bản/năm phục vụ nâng cao năng lực sản xuất và hạ tầng công cộng thôn bản.

5. Vì sao các hoạt động chăn nuôi của các hộ nông dân vùng đệm trong khảo sát vẫn chưa mang lại hiệu quả kinh tế cao?
Khóa luận chỉ ra rằng chăn nuôi của các hộ chủ yếu vẫn ở quy mô nhỏ lẻ, thiếu quy hoạch khu chăn thả do các hạn chế từ quy định bảo vệ rừng VQG, chưa tận dụng tốt nguồn thức ăn sẵn có, thiếu kiến thức thú y phòng chống dịch bệnh và chịu rủi ro lớn trong các đợt rét đậm mùa đông.

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Ma Ngọc Dung đã phân tích toàn diện thực trạng sinh kế của hộ nông dân xã Khang Ninh trong bối cảnh chịu tác động của các quy định bảo tồn VQG Ba Bể. Nghiên cứu đã chỉ rõ mâu thuẫn giữa tình trạng thiếu đất canh tác, tỷ lệ hộ nghèo cao (47,5%) với yêu cầu bảo vệ nghiêm ngặt tài nguyên rừng đặc dụng. Thông qua việc đánh giá 5 nguồn lực sinh kế và phân tích SWOT, tác giả đã đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ từ thủy lợi, thâm canh lúa, phát triển lâm sản ngoài gỗ đến du lịch sinh thái cộng đồng. Đây là tài liệu tham khảo có giá trị thực tiễn đối với công tác quản lý và phát triển kinh tế - xã hội vùng đệm các khu bảo tồn thiên nhiên miền núi phía Bắc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Mở đầu. Phần 2: Tổng quan tình hình nghiên cứu. Phần 3: Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu. Phần 4: Kết quả nghiên cứu và phân tích.

Phần 5: Kết luận và kiến nghị 5 Phần 2 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 2. Khái niệm vùng đệm và vai trò của vùng đệm trong việc bảo tồn tài nguyên rừng tại các VQG Vườn quốc gia là một khu vực đất hay biển được bảo tồn bằng các quy định pháp luật của chính quyền sở tại. Vườn quốc gia được bảo vệ nghiêm ngặt khỏi sự khai thác, can thiệp bởi con người. Vườn quốc gia thường được thành lập ở những khu vực có địa mạo độc đáo có giá trị khoa học hoặc những khu vực có hệ sinh thái phong phú, có nhiều loài động - thực vật có nguy cơ tuyệt chủng cao cần được bảo vệ nghiêm ngặt trước sự khai thác của con người (Võ Quý, 2001)[7].

Vườn quốc gia Là vùng đất tự nhiên được thành lập để bảo vệ lâu dài một hay nhiều hệ sinh thái, đáp ứng yêu cầu sau:  Vùng đất tự nhiên bao gồm mẫu chuẩn của các hệ sinh thái cơ bản còn nguyên vẹn hoặc ít bị tác động của con người, các khu rừng có giá trị cao về văn hóa, du lịch.  Phải đủ rộng để chứa được một hay nhiều hệ sinh thái và không bị thay đổi bởi những tác động xấu của con người.  Tỷ lệ diện tích hệ sinh thái cần bảo tồn phải đạt từ 70% trở lên.  Điều kiện giao thông tương đối thuận lợi.

 Khái niệm về vùng đệm Vùng đệm là vùng rừng, vùng đất hoặc vùng đất có mặt nước nằm sát ranh giới với khu vực đặc dụng, có tác dụng ngăn chặn hoặc giảm nhẹ sự xâm hại khu rừng đặc dụng. Mọi hoạt động trong vùng đệm phải nhằm mục đích hỗ trợ cho công tác bảo tồn, quản lý và bảo vệ khu rừng đặc dụng; hạn chế di dân từ bên ngoài vào vùng đệm; cấm săn bắt, bẫy bắt các loài động vật và chặt phá các loài thực vật hoang dã là đối tượng bảo vệ (Võ Quý, 2001)[7]. - Chia vùng đệm thành 2 loại chính: 6 + Vùng đệm có dân sinh sống. + Vùng đệm không có dân sinh sống.

- Vị trí vùng đệm: Nằm liền kề ngoài KBT, bao quanh KBT và không thuộc KBT. - Xác định ranh giới vùng đệm: Gồm ranh giới phía bên trong và phía bên ngoài vùng đệm: + Ranh giới phía bên trong vùng đệm: là ranh giới giữa KBT và vùng đất đai bao quanh KBT. + Ranh giới phía bên ngoài vùng đệm: là ranh giới giữa vùng đất bao quanh KBT với vùng đất không trực tiếp bao quanh KBT; ranh giới đó thường được xác định bởi các mốc tự nhiên hoặc do con người tạo ra như: Vách núi, đường mòn, đường ô tô, đường sông, đường sắt, các con suối, hồ chứa nước…  Vai trò của vùng đệm trong việc bảo tồn tài nguyên rừng tại các VQG Trong thực tiễn, việc hoạch định vùng đệm cho các khu bảo tồn thiên nhiên VQG đã phổ biến ở nhiều nước trên thế giới. Ở Việt Nam, lần đầu tiên vùng đệm được đưa vào quy hoạch cho VQG Cúc Phương và sau đó là các khu bảo tồn thiên nhiên và VQG khác.

Tuy nhiên, khó có một ranh giới rõ rệt được xác lập giữa vùng đệm và khu bảo tồn nội vi. Điều đó cho thấy sự tồn tại của vùng đệm có ý nghĩa quan trọng đối với sự phát triển bền vững của các khu bảo tồn thiên nhiên và VQG. Chức năng chính của vùng đệm gồm: Chức năng vùng đệm xã hội: Việc quản lý vùng đệm trước hết nhằm cung cấp các sản phẩm thiết yếu đối với cuộc sống của người dân địa phương. Việc sử dụng những sinh vật hoang dã của vùng đệm có tầm quan trọng thứ yếu.

Tuy nhiên, việc sử dụng đất đai của cư dân ở đây không được mâu thuẫn với mục tiêu chính của khu bảo tồn. Chức năng vùng đệm mở rộng: Việc quản lý vùng đệm nhằm mục đích mở rộng phạm vi của môi trường sống có trong khu bảo tồn sang vùng đệm, nhờ đó mà mở rộng môi trường sống của các loài hoang dã có trong khu bảo tồn. Từ đó có thể hiểu, vùng đệm chính là khu vực diễn ra sự trao đổi lợi ích giữa các hoạt động kinh tế dân sinh của cộng đồng dân cư địa phương và các hoạt động của các loại sinh vật hoang dã vốn có trong khu bảo tồn, trên cơ sở đôi bên cùng có lợi. 7  Ý nghĩa của việc cải thiện sinh kế cho ngƣời dân vùng đệm các VGQ Hiện nay, “phương pháp sinh kế” đã được một số cơ quan phát triển áp dụng trong các động phát triển.

Như chúng ta thấy ở các phần sau, khó có thể nói là có một phương hoạt pháp thống nhất khi mà các cơ quan áp dụng một cách khác nhau, từ các hoạt động sơ khai như xây dựng các công cụ hay khung phân tích cho việc lập kế họach hoặc đánh giá ban đầu đến một số loại hoạt động cụ thể của chương trình. Ba yếu tố dẫn đường giải thích lý do của việc áp dụng “Phương pháp sinh kế bền vững” trong công tác giảm nghèo. Thứ nhất, thực tế cho thấy tăng trưởng kinh tế là cần thiết cho việc giảm nghèo nhưng không có một liên hệ trực tiếp giữa hai tác nhân này từ khi nó hoàn toàn phụ thuộc và khả năng của người nghèo tự tìm kiếm các cơ hội để phát triển kinh tế. Vì vậy, điều quan trọng là tìm ra chính xác cái gì đã ngăn cản hoặc thách thức người nghèo cải thiện sinh kế của họ trong điều kiện cụ thể để thiết kế các họat động hỗ trợ cho dự án.

Thứ hai, về nhận biết đói nghèo - như chính cảm nhận của những người nghèo- không chỉ là vấn đề thu nhập thấp mà còn bao gồm cả các yếu tố như chăm sóc y tế kém, giáo dục kém, thiếu các dịch vụ xã hội, v.v…, như là tình trạng dễ bị tổn thương và cảm giác của sự bất lực. Hơn nữa, đói nghèo hiện nay được xem là có sự liên kết giữa các yếu tố gây ra nghèo đói và cải thiện một yếu tố có thể có tác động tích cực đối với yếu tố khác. Cải thiện giáo dục có thể mang lại tác động tích cực cho việc chăm sóc y tế, mà nó có thể tăng khả năng sản xuất. Giảm tình trạng dễ bị tổn thương cho người nghèo bằng cách nêu rõ các rủi ro cho họ có thể gia tăng xu hướng để rơi vào các hoạt động rủi ro chưa được kiểm chứng trước đó nhưng mà có hiệu quả kinh tế hơn, và cứ tiếp tục như thế v.

Cuối cùng, ngày nay chúng ta nhận ra rằng chính người nghèo thường hiểu về họ và nhu cầu của họ tốt nhất và vì vậy phải lôi kéo họ tham gia trong việc thiết kế các chính sách và dự án để cải thiện số phận của họ. Khi thiết kế, chúng thường được cam kết nhiều hơn để thực hiện. Vì vậy, sự tham gia của người nghèo sẽ cải thiện kết quả của dự án. 8 Có ba điểm cơ bản hầu hết các phương pháp thường có.

Thứ nhất là phương pháp chú trọng vào sinh kế của người nghèo, mà trong đó giảm nghèo phải là mấu chốt. Thứ hai là loại bỏ cách tiếp cận theo bộ phận đầu vào (nông nghiệp, nước sạch, hay y tế) và thay vào đó là bắt đầu bằng việc phân tích các sinh kế hiện tại để xác định các tác động phù hợp. Điểm cuối cùng là chú trọng sự tham gia của người nghèo trong việc xác định các họat động phù hợp để triển khai (Lasse, 2001) Bên cạnh đó, sự tác động cải thiện nâng cao sinh kết của hộ được bằng các họat động nông nghiệp cho thấy rằng nông nghiệp chính là họat động sinh kế chính của người dân nông thôn. Theo báo cáo của Ngân hàng Thế giới, có đến 86% dân số nông thôn sống phụ thuộc vào nông nghiệp (WB, 2008).

Và là những thay đổi có lợi cho sinh kế của cộng đồng, nhờ các chiến lược sinh kế mang lại, cụ thể là thu nhập cao hơn, cuộc sống ổn định hơn, giảm rủi ro, đảm bảo tốt hơn an toàn thực phẩm và sử dụng bền vững hơn nguồn tài nguyên thiên nhiên (Võ Quý, 1999 [6]. Khái niệm sinh kế, tài sản sinh kế và sinh kế bền vững  Khái niệm sinh kế: - Sinh kế bao gồm năng lực, tài sản (dự trữ, nguồn lực, yêu cầu và tiếp cận) và các hoạt động cần có để bảo đảm phương tiện sinh sống: Sinh kế chỉ bền vững khi nó có thể đương đầu và phục hồi sau các cú sốc, duy trì hoặc cải thiện năng lực và tài sản, và cung cấp các cơ hội sinh kế bền vững cho các thế hệ kế tiếp; và đóng góp lợi ích ròng cho các sinh kế khác ở cấp độ địa phương hoặc toàn cầu, trong ngắn hạn và dài hạn.” - “Sinh kế ” là mô ̣t khái niê ̣m rô ̣ng bao gồ m các phương tiê ̣n tự nhiên , kinh tế ,xã hội và văn hóa các cá nhân , hộ gia đin ̀ h , hoă ̣c nhóm xã hô ̣i sở hữu ta ̣o ra thu nhâ ̣p hoă ̣c có thể đươ ̣c sử du ̣ng trao đổ i để đáp ứng nhu cầ u của ho .̣ - Tâ ̣p hơ ̣p các nguồ n lực và khả năng mà con nguời có được kết hợp với những quyế t đinh ̣ và hoa ̣t đô ̣ng mà ho ̣ thực thi nhằ m để kiế m số ng cũng như để đa ̣t đươ ̣c các mu ̣c tiêu và ước nguyê ̣n của ho ̣. Các nguồn lực mà con người có được bao gồm: “ vốn con người, vốn xã hô ̣i, vốn tự nhiên, vốn tài chin ́ h,vốn vâ ̣t chấ t ”. 9 Các nguồn lực sinh kế: - Vốn con người : Bao gồ m sức ma ̣nh về thể lực , trí tuệ biểu hiện kỹ năng kiế n thức làm kinh tế , khả năng quản lý gia đin ̀ h của người dân.

- Vốn xã h ội: Thể hiê ̣n thông qua quan hê ̣ xã hô ̣i có ý nghiã trong viê ̣c đảm bảo phần nào những diều kiện cần thiết cho cuộc sống. - Vốn tự nhiên: Khả năng cung ứng quý đất sản xuất , sông biể n, ao hồ có thể sử du ̣ng sản xuấ t của hô ̣ gia đình cũng như cô ̣ng đồ ng cùng với điề u kiê ̣n thuâ ̣n lơ ̣i khó khăn của việc khai thác các nguồn lực ấy là nguồn v ốn tự nhiên.