CHƯƠNG 1. Tống quan tài liệu GDMT, GDMT hướng tới PTBV, GDMT thông qua HĐTN là những nội dung rất được quan tâm nghiên cứu trên thế giới và ở Việt Nam. Trên thé giới Yadav và nnk (2021) đã nghiên cứu tìm hiểu về mối liên hệ giữa GDMT và PTBV và đặc biệt nhắn mạnh vai trò của GDMT đối với các vấn đề PTBV. Theo các tác giả, tính bền vững và PTBV là một van đề lớn của toàn thé giới nhằm đạt được tương lai tốt đẹp hơn cho con người.
Một cách thức hiệu quả dé có thé đạt được những điều đó là thúc đây GDMT trên toàn cộng đồng và toàn xã hội. Thứ nhất, GDMT cần được thực hiện thông qua việc phát triển chương trình giảng dạy dựa trên những vấn đề của địa phương và có sự tham gia của học sinh cùng với người dân trong cộng đồng, từ đó giúp nâng cao trách nhiệm của con người đối với môi trường. Thứ hai, GDMT không nên chỉ dừng lại ở những kiến thức truyền thống về môi trường dé phát triển hành vi bền vững của con người. Thay vào đó, đối với mọi lĩnh vực giáo dục, đặc biệt là trong lĩnh vực GDMT, cần chú ý áp dụng phương pháp học tập sâu hơn thông qua thực hành về van đề môi trường trong trường hoc.
Mỗi tổ chức cần tìm hiểu xác định được mô hình GD hướng tới PTBV sao cho phù hợp với điều kiện sẵn có để thông qua đó có thể GDMT một cách hiệu quả. Thứ ba, các tô chức cần tìm kiếm sự hợp tác nghiên cứu cũng như nguồn tài trợ cho các chương trình GDMT nhằm cải thiện vấn đề xã hội và PTBV. Thứ tư, việc khuyến khích đa dạng các phương thức giáo dục không chính thống có thể sẽ mang lại kết quả GDMT tốt hơn so với hệ thống giáo dục chính quy với phương pháp giảng dạy truyền thống trong phạm vi lớp học. Ngoài ra, các chính sách đưa ra cũng cần được xây dựng dựa vào nghiên cứu trên thé giới dé có thé cập nhật và phù hợp, nhằm dat được các mục tiêu PTBV.
Trong bài báo “Phát triển mô hình GDMT cho học sinh tiểu học ở Malaysia”, Abdullah và nnk (2019) đã phát triển một mô hình GDMT để xác định mức độ nhận thức, kiến thức, thái độ và kỹ năng đối với môi trường của học sinh tiéu học ở Malaysia. Nghiên cứu này được thực hiện thông qua khảo sát sử dụng bảng câu hỏi. Mẫu khảo sát được chọn một cách ngẫu nhiên, bao gồm 1000 học sinh Lớp 5 tại Bán đảo Malaysia và được chia thành bốn khu vực: khu vực phía bắc (Kedah), khu vực phía đông (Kelantan), khu vực phía tây (Kuala Lumpur) và khu vực phía nam (Melaka). Kết quả nghiên cứu 6 cho thay mức độ nhận thức, kiến thức, thai độ, kỹ năng của học sinh trong khu vực nghiên cứu đều ở mức cao.
Thông qua việc sử dụng mô hình GDMT được dé xuất, các tác giả đã thay răng nhận thức và kỹ năng là hai yếu tố có ảnh hưởng đến thái độ của học sinh đối với hoạt động GDMT trong khi không thấy được mối liên hệ rõ ràng giữa kiến thức và thái độ. Kết quả nghiên cứu đã cho thấy rằng nhận thức chính là yếu tố có ảnh hưởng nhiều nhất đến thái độ của học sinh trong mô hình GDMT được đề xuất dành cho học sinh tiểu học. Dé GDMT được hiệu quả, ngoài nhận thức và thái độ đúng về các vấn đề của môi trường, học sinh còn cần chuyền hóa những nhận thức, thái độ đó trở thành hành động cụ thé, giúp mang lại tác động tích cực đến môi trường. Trong bài báo nghiên cứu về “Mô hình GDMT cho học sinh tiêu học tại Nhật Ban”, tác giả Mulyadi (2020) đã cho rằng: Nhật Bản là quốc gia mà người dân có nhận thức cao về tầm quan trọng của việc BVMT.
Một trong những chìa khóa thành công của Nhật Bản trong việc bảo vệ môi trường là việc GDMT ngay từ lứa tuổi ở bậc tiểu học và từ những điều nhỏ nhất. Trong nghiên cứu này, phương pháp tìm hiểu tải liệu thư viện đã được sử dụng dé phân tích van đề nghiên cứu. Ngoài ra, tác giả cũng sử dụng phương pháp nghiên cứu thực địa thông qua những chuyến đi thăm thực tế đến một số trường tiểu học ở Nhật Ban dé có thể trực tiếp quan sát và tìm hiểu thông tin về mô hình GDMT trong trường học. Nghiên cứu đã đề cập đến một số mô hình GDMT được chứng minh là có hiệu quả trong việc nâng cao nhận thức của học sinh về tầm quan trọng của môi trường.
Thứ nhất, GDMT được dạy thông qua trải nghiệm và quan sát trực tiếp môi trường xung quanh. Thay vì những bài giảng lý thuyết trên lớp, học sinh sẽ được tiếp xúc, va chạm và cảm nhận trực tiếp về môi trường thiên nhiên, từ đó sẽ có được suy nghĩ tư duy logic, cởi mở sáng tạo và chủ động. Thứ hai, trong trường tiểu học ở Nhật Bản, GDMT được giảng dạy tích hợp trong môn Khoa học tự nhiên (rika) và môn Khoa học xã hội (shakai). Ví dụ, khi tim hiểu về thực vật, học sinh được giáo viên hướng dẫn trồng cây thông qua hoạt động trồng cây trong vườn trường.
Từ đó, học sinh hiểu rằng: cây xanh là yếu tố quan trọng trong cuộc sống của con người nên rất cần duy trì và bảo vệ cây xanh. Thứ ba, GDMT cũng được giảng day thông qua hoạt động học tập tích hop (sougotekina gakushu) đề rèn luyện khả năng tư duy phản biện khi tìm hiểu về van đề môi trường thông qua hoạt động phỏng van cộng đồng và người dân xung quanh trường về tác động của các hoạt động kinh doanh và sinh hoạt có ảnh hưởng đến môi trường. Thứ tư, GDMT được dạy thông qua các hoạt động cụ thể nhằm giữ gìn vệ sinh trong 7 trường học. Học sinh tiểu học ở Nhật Bản được làm quen với các loại rác thải và thực hành phân loại rác khi vứt rác vào các thùng rác phân loại được đặt ở trường.
Mọi người ở trường tận dụng giờ nghỉ buổi chiều dé cùng nhau don đẹp vệ sinh toàn trường nên không có dịch vụ dọn đẹp vệ sinh ở các trường học Nhật Bản. Thứ năm, GDMT được dạy thông qua các bài tập gieo hạt trồng cây tại nhà trong kỳ nghỉ hè dài. Có thể nói, các mô hình GDMT được thực hiện một cách thống nhất và đầy đủ ở các Trường tiêu học Nhật Bản nhằm giúp các học sinh nhận thức rõ về tầm quan trọng của việc BVMT. Trong bài báo “Giáo dục và nhận thức về môi trường trong học sinh ở An Độ, Nhật Bản và Thái Lan vì sự phát triển bền vững”, Laiphrakpam và nnk (2019) đã cho rằng GDMT có vai trò quan trọng trong việc nâng cao nhận thức của học sinh, mang lại sự thay đổi hành vi, từ đó hướng đến hành động cụ thé bảo vệ môi trường dé PTBV.
Các tác giả đã sử dụng phương pháp nghiên cứu tài liệu sách in và điện tử từ nhiều nguồn khác nhau dé tìm hiểu về bối cảnh và tam quan trọng của GDMT đối với sự bền vững và xem xét các chiến lược và mô hình thực hành GDMT được áp dụng trong hệ thống GD ở Ấn Độ, Nhật Bản và Thái Lan. Nghiên cứu đã cho rằng GDMT đã tồn tại ở các quốc gia được nghiên cứu từ xa xưa và bắt nguồn từ truyền thống bảo tồn thiên nhiên. Khi GDMT được đưa vào chương trình giảng dạy, học sinh sẽ ngày càng nhận thức rõ hơn về các vấn đề môi trường, học cách chăm sóc môi trường và có được các kỹ năng cũng như động lực dé giảm thiêu những van dé môi trường hiện nay. GDMT là một lĩnh vực liên ngành, tích hợp kiến thức từ nhiều ngành khác nhau, giúp người học hiểu được mối quan hệ phức tạp giữa hoạt động của con người và môi trường.
Trong nghiên cứu về chủ đề học tập trải nghiệm trong GDMT, Shutaleva (2023) đã trình bay về những nguyên tắc và mô hình chủ yếu của việc day học thực nghiệm trong GDMT. GDMT nhắn mạnh đến việc học tập qua trải nghiệm, thực hành, trong đó học sinh tích cực tham gia vào môi trường và học thông qua thực hành. Cách tiếp cận này cho phép học sinh phát triển sự hiểu biết sâu sắc hơn về các vấn đề môi trường và nuôi dưỡng ý thức trách nhiệm đối với môi trường. Nghiên cứu đã cho thấy việc học tập trải nghiệm trong GDMT có thể mang lại lợi ích cho học sinh.
Thứ nhất, học tập trải nghiệm mang lại cơ hội cho học sinh hòa nhập với thế giới tự nhiên và phát triển mối liên hệ với thiên nhiên. Việc tương tác trực tiếp với thiên nhiên sẽ kích thích học sinh tò mò về thế giới tự nhiên, từ đó thúc đây việc tìm hiểu thêm về các vấn đề môi trường. Thứ hai, học tập trải nghiệm có thé giúp học sinh phát triển kỹ năng tư duy phản biện 8 và giải quyết vấn đề thông qua việc tham gia vào các hoạt động thực hành. Thứ ba, băng cách hòa nhập với thé giới tự nhiên và tìm hiểu về các van đề môi trường, học sinh có thé phát triển ý thức trách nhiệm đối với môi trường và nhận ra tầm quan trọng của việc bảo vệ môi trường cho các thế hệ tương lai.
Học tập trải nghiệm cũng có thê giúp học sinh hiểu được vai trò của các bên liên quan khác nhau trong việc giải quyết các van đề môi trường, bao gồm chính phủ, tổ chức phi chính phủ, cộng đồng và khu vực tư nhân. Nghiên cứu cũng chỉ ra một số mô hình học tập trải nghiệm trong GDMT, bao gồm các chuyến đi thực tế, các dự án học tập phục vụ cộng đồng, các chương trình GD ngoài trời, học tập dựa trên công nghệ và dự án khoa học công dân. Thông qua việc kết hợp những mô hình học tập trải nghiệm này vào các chương trình GDMT, học sinh sẽ có thể trở thành những người quản lý môi trường có trách nhiệm và tích cực. Trong bài báo về “Giáo dục môi trường thông qua giáo dục ngoài trời cho học sinh tiêu học”, Abdullah (2018) đã cho rằng giáo dục ngoài trời là một phương tiện rất hiệu qua dé day học sinh tiêu học về van đề môi trường.
GD ngoài trời có mối quan hệ mật thiết với thiên nhiên thông qua việc biến chính thế giới thực tế thành không gian học tập. Nghiên cứu đã cho rằng: phương pháp học tập trải nghiệm được áp dụng trong quá trình GD này đã giúp học sinh có thé sử dụng các giác quan của minh dé hiểu về toàn bộ bối cảnh của việc học tập.