Đối Chiếu Thuật Ngữ Marketing Anh - Việt: Nghiên Cứu và Phân Tích

Khám phá sự khác biệt giữa các thuật ngữ marketing tiếng Anh và tiếng Việt, giúp nâng cao hiểu biết và ứng dụng trong lĩnh vực marketing.

• Tác giả: Hà Thị Hương Sơn
• Người hướng dẫn: GS. Trần Trí Dõi
• Trường học: Học viện Khoa học xã hội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học so sánh, đối chiếu
• Đề tài: Đối Chiếu Thuật Ngữ Marketing Anh - Việt
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC BẢNG
• MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CÁC VẤN ĐỀ VỀ LÝ THUYẾT LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án
• 1.1.1. Lịch sử nghiên cứu thuật ngữ học trên thế giới và ở Việt Nam
• 1.1.2. Tình hình nghiên cứu và xây dựng thuật ngữ marketing tiếng Anh và tiếng Việt
• 1.2. Lý thuyết về thuật ngữ
• 1.3. Lý thuyết về định danh
• 1.4. Lý thuyết về ngôn ngữ học đối chiếu
• 2. Chương 2: ĐỐI CHIẾU ĐẶC ĐIỂM CẤU TẠO THUẬT NGỮ MARKETING ANH – VIỆT
• 2.1. Đơn vị cơ sở cấu tạo nên thuật ngữ
• 2.2. Nhận diện thuật ngữ marketing Anh, Việt
• 2.3. Cấu tạo thuật ngữ marketing tiếng Anh
• 2.3.1. Thuật ngữ marketing tiếng Anh là từ đơn
• 2.3.2. Thuật ngữ marketing tiếng Anh là từ phái sinh
• 2.3.3. Thuật ngữ marketing tiếng Anh là từ ghép
• 2.3.4. Thuật ngữ marketing tiếng Anh là cụm từ
• 2.4. Cấu tạo thuật ngữ marketing tiếng Việt
• 2.4.1. Thuật ngữ marketing tiếng Việt là từ đơn
• 2.4.2. Thuật ngữ marketing tiếng Việt là từ ghép
• 2.4.3. Thuật ngữ marketing tiếng Việt là cụm từ
• 2.5. Đối chiếu đặc điểm cấu tạo thuật ngữ marketing Anh – Việt
• 2.5.1. Điểm tương đồng
• 2.5.2. Nét khác biệt
• 3. Chương 3: ĐỐI CHIẾU CON ĐƯỜNG HÌNH THÀNH VÀ ĐẶC ĐIỂM ĐỊNH DANH CỦA THUẬT NGỮ MARKETING ANH – VIỆT
• 3.1. Con đường hình thành thuật ngữ
• 3.2. Đối chiếu thuật ngữ marketing Anh – Việt về con đường hình thành
• 3.2.1. Con đường hình thành thuật ngữ marketing tiếng Anh
• 3.2.2. Con đường hình thành thuật ngữ marketing tiếng Việt
• 3.2.3. Nhận xét về con đường hình thành thuật ngữ marketing tiếng Anh và tiếng Việt
• 3.3. Đối chiếu đặc điểm định danh thuật ngữ marketing Anh – Việt
• 3.3.1. Định danh thuật ngữ
• 3.3.2. Các phạm trù ngữ nghĩa thuật ngữ marketing tiếng Anh và tiếng Việt
• 3.3.3. Đặc điểm định danh thuật ngữ marketing Anh - Việt thuộc từng phạm trù ngữ nghĩa
• 3.3.4. Nhận xét đặc điểm định danh thuật ngữ marketing Anh – Việt
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Thuật Ngữ Marketing Anh Việt

Nghiên cứu thuật ngữ marketing Anh Việt là một lĩnh vực quan trọng, đặc biệt trong bối cảnh toàn cầu hóa. Việc đối chiếu và so sánh thuật ngữ marketing giữa hai ngôn ngữ này giúp nâng cao hiệu quả giao tiếp và hợp tác trong lĩnh vực kinh doanh. Các nghiên cứu về thuật ngữ marketing Anh Việt cần tập trung vào việc xác định sự tương đồng và khác biệt về cấu trúc, ý nghĩa và cách sử dụng của các thuật ngữ. Điều này đòi hỏi sự kết hợp giữa kiến thức ngôn ngữ học và chuyên môn marketing. Theo tài liệu gốc, hiện nay việc vay mượn từ ngữ tiếng Anh nói chung, vay mượn thuật ngữ marketing tiếng Anh nói riêng, đang còn khá nhiều vấn đề còn phải trao đổi, tranh luận, chưa thể có được sự thống nhất ý kiến.

1.1. Lịch Sử Nghiên Cứu Thuật Ngữ Học Toàn Cầu

Nghiên cứu thuật ngữ học trên thế giới đã trải qua một quá trình phát triển lâu dài, bắt đầu từ thế kỷ 18. Các hướng nghiên cứu chính bao gồm cấu tạo thuật ngữ, chuẩn hóa thuật ngữ và lý luận về thuật ngữ trong các lĩnh vực khác nhau. Ở giai đoạn đầu, các nhà khoa học tập trung vào việc xác định các nguyên tắc cho một số hệ thuật ngữ đặc biệt, chú ý đến sự đa dạng của hình thức và mối quan hệ giữa hình thức và nội dung. Tuy nhiên, bản chất của nội dung hay nền tảng của việc tạo ra thuật ngữ mới chưa được đề cập đến. Các công trình trong lĩnh vực hóa học của Lavoisier và Bertholle là những ví dụ tiêu biểu.

1.2. Tình Hình Nghiên Cứu Thuật Ngữ Marketing Tại Việt Nam

Tại Việt Nam, nghiên cứu về thuật ngữ marketing còn khá hạn chế. Gần như chưa có công trình khoa học nào nghiên cứu chuyên sâu về hệ thống thuật ngữ marketing tiếng Việt, đặc biệt là các công trình có sự đối chiếu với thuật ngữ marketing trong tiếng Anh. Điều này dẫn đến nhiều vấn đề trong việc sử dụng và hiểu các thuật ngữ marketing, như việc chưa biểu đạt chính xác khái niệm, sử dụng nhiều thuật ngữ đồng nghĩa mà chưa có dạng chuẩn hóa, và thiếu thuật ngữ tương ứng với các khái niệm trong tiếng Anh. Do đó, việc nghiên cứu đối chiếu thuật ngữ marketing Anh Việt là rất cần thiết.

II. Thách Thức Dịch Thuật Ngữ Marketing Anh Việt

Việc dịch thuật ngữ marketing Anh Việt đặt ra nhiều thách thức do sự khác biệt về văn hóa, ngôn ngữ và hệ thống khái niệm. Một trong những thách thức lớn nhất là tìm ra các thuật ngữ tương đương có thể truyền tải chính xác ý nghĩa của thuật ngữ gốc. Ngoài ra, cần phải xem xét đến ngữ cảnh sử dụng và đối tượng mục tiêu để đảm bảo rằng thuật ngữ được dịch phù hợp và dễ hiểu. Theo khảo sát ban đầu, có những vấn đề sau đây nổi lên cần được tiếp tục giải quyết đối với các thuật ngữ marketing của tiếng Việt trong sự đối chiếu với các thuật ngữ marketing tiếng Anh được sử dụng tại Việt Nam.

2.1. Vấn Đề Về Tính Chính Xác Của Thuật Ngữ Dịch

Một trong những vấn đề quan trọng nhất trong dịch thuật ngữ marketing Anh Việt là đảm bảo tính chính xác. Thuật ngữ được dịch phải phản ánh đúng ý nghĩa của thuật ngữ gốc, tránh gây hiểu nhầm hoặc sai lệch thông tin. Điều này đòi hỏi người dịch phải có kiến thức sâu rộng về cả hai ngôn ngữ và chuyên môn marketing. Ngoài ra, cần phải tham khảo các nguồn tài liệu uy tín và các chuyên gia trong lĩnh vực để đảm bảo tính chính xác của thuật ngữ được dịch.

2.2. Sự Khác Biệt Văn Hóa Ảnh Hưởng Đến Dịch Thuật Marketing

Sự khác biệt văn hóa giữa Anh và Việt Nam cũng ảnh hưởng đến quá trình dịch thuật ngữ marketing. Một số thuật ngữ có thể mang ý nghĩa khác nhau hoặc không có ý nghĩa tương đương trong văn hóa Việt Nam. Do đó, người dịch cần phải điều chỉnh thuật ngữ được dịch để phù hợp với văn hóa và phong tục tập quán của người Việt Nam. Điều này đòi hỏi sự nhạy bén và am hiểu về văn hóa của cả hai quốc gia.

2.3. Thiếu Thuật Ngữ Marketing Tương Ứng Trong Tiếng Việt

Một số thuật ngữ marketing trong tiếng Anh không có thuật ngữ tương ứng trong tiếng Việt. Trong trường hợp này, người dịch có thể sử dụng các phương pháp như mượn từ, tạo từ mới hoặc sử dụng cụm từ để diễn đạt ý nghĩa của thuật ngữ gốc. Tuy nhiên, cần phải đảm bảo rằng thuật ngữ được tạo ra dễ hiểu và phù hợp với ngữ cảnh sử dụng. Việc này đòi hỏi sự sáng tạo và kiến thức chuyên môn của người dịch.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Đối Chiếu Thuật Ngữ Marketing

Để nghiên cứu đối chiếu thuật ngữ marketing Anh Việt một cách hiệu quả, cần sử dụng các phương pháp nghiên cứu phù hợp. Các phương pháp này bao gồm phương pháp so sánh đối chiếu, phương pháp miêu tả, phương pháp phân tích thành tố trực tiếp và thủ pháp thống kê. Việc kết hợp các phương pháp này giúp đưa ra những nhận xét và đánh giá chính xác về sự tương đồng và khác biệt giữa hai hệ thuật ngữ.

3.1. So Sánh Đối Chiếu Thuật Ngữ Marketing Anh Việt

Phương pháp so sánh đối chiếu là phương pháp chủ đạo được sử dụng để chỉ ra những điểm tương đồng và khác biệt giữa các thuật ngữ marketing Anh Việt. Cơ sở đối chiếu bao gồm yếu tố cấu tạo thuật ngữ, mối quan hệ ngữ pháp, các phạm trù ngữ nghĩa, phương thức định danh và đặc trưng ngữ nghĩa. Dựa trên các cơ sở này, luận án đi vào phân tích đối chiếu lý thuyết với thủ pháp đối chiếu song song được thực hiện qua việc miêu tả đồng thời hai hệ thuật ngữ để từ đó phát hiện ra những sự tương đồng và khác biệt.

3.2. Miêu Tả Đặc Điểm Cấu Tạo Và Định Danh Thuật Ngữ

Phương pháp miêu tả được sử dụng để miêu tả đặc điểm cấu tạo và định danh của từng thuật ngữ: yếu tố tạo nên mỗi thuật ngữ; đặc điểm ngữ pháp và từ loại của các yếu tố; mô hình các tầng bậc quan hệ của các yếu tố cấu tạo thuật ngữ; các đặc trưng ngữ nghĩa và mô hình định danh từng phạm trù thuật ngữ. Nhờ sử dụng phương pháp này, tác giả nghiên cứu hy vọng sẽ chỉ ra một cách cụ thể, rõ nét, đầy đủ đặc điểm của thuật ngữ marketing về cấu tạo, định danh, con đường hình thành để từ đó cung cấp những định hướng cần thiết cho việc chỉnh lý hay cấu tạo thuật ngữ marketing mới.

3.3. Phân Tích Thành Tố Trực Tiếp Trong Thuật Ngữ Marketing

Phương pháp phân tích thành tố trực tiếp được sử dụng để phân tích đặc điểm cấu tạo của một thuật ngữ xét theo thành tố trực tiếp. Áp dụng phương pháp này, mỗi thuật ngữ được phân tích ra hai thành tố trực tiếp, sau đó nếu còn có thể thì mỗi thành tố trực tiếp này lại được phân đôi ra thành hai thành tố trực tiếp nhỏ hơn. Nhờ vậy, có thể chỉ ra được thuật ngữ này được cấu tạo theo mô hình mấy bậc, mối quan hệ giữa các thành tố trực tiếp thuộc mỗi bậc cũng như mối quan hệ giữa các đại thành tố trực tiếp tạo nên thuật ngữ.

IV. Ứng Dụng Nghiên Cứu Thuật Ngữ Marketing Anh Việt

Nghiên cứu thuật ngữ marketing Anh Việt có nhiều ứng dụng thực tiễn trong các lĩnh vực như giảng dạy, học tập, nghiên cứu và dịch thuật. Việc hiểu rõ các thuật ngữ marketing giúp nâng cao hiệu quả giao tiếp và hợp tác trong môi trường kinh doanh quốc tế. Ngoài ra, nghiên cứu này còn góp phần vào việc xây dựng bộ từ điển thuật ngữ marketing chuyên ngành, phục vụ cho sự phát triển kinh tế bền vững ở Việt Nam.

4.1. Nâng Cao Chất Lượng Giảng Dạy Và Học Tập Marketing

Nghiên cứu thuật ngữ marketing Anh Việt cung cấp cơ sở lý thuyết và thực tiễn cho việc giảng dạy và học tập marketing. Việc hiểu rõ các thuật ngữ giúp sinh viên và giảng viên nắm vững kiến thức chuyên môn và áp dụng vào thực tế. Ngoài ra, nghiên cứu này còn giúp phát triển các tài liệu giảng dạy và học tập phù hợp với bối cảnh Việt Nam.

4.2. Hỗ Trợ Dịch Thuật Và Biên Soạn Tài Liệu Marketing

Nghiên cứu thuật ngữ marketing Anh Việt cung cấp nguồn tài liệu tham khảo hữu ích cho việc dịch thuật và biên soạn tài liệu marketing. Việc sử dụng các thuật ngữ chính xác và phù hợp giúp đảm bảo tính chuyên nghiệp và hiệu quả của tài liệu. Ngoài ra, nghiên cứu này còn giúp người dịch và biên soạn tài liệu tiết kiệm thời gian và công sức.

4.3. Xây Dựng Từ Điển Thuật Ngữ Marketing Anh Việt

Nghiên cứu thuật ngữ marketing Anh Việt là tiền đề cho việc xây dựng từ điển thuật ngữ marketing chuyên ngành. Từ điển này sẽ cung cấp các định nghĩa, giải thích và ví dụ minh họa cho các thuật ngữ marketing phổ biến, giúp người sử dụng hiểu rõ và sử dụng chính xác các thuật ngữ này. Việc xây dựng từ điển thuật ngữ marketing là một đóng góp quan trọng cho sự phát triển của ngành marketing tại Việt Nam.

V. Kết Luận Về Nghiên Cứu Thuật Ngữ Marketing Anh Việt

Nghiên cứu thuật ngữ marketing Anh Việt là một lĩnh vực quan trọng và cần thiết trong bối cảnh toàn cầu hóa. Việc đối chiếu và so sánh thuật ngữ marketing giữa hai ngôn ngữ này giúp nâng cao hiệu quả giao tiếp và hợp tác trong lĩnh vực kinh doanh. Các nghiên cứu trong tương lai cần tập trung vào việc mở rộng phạm vi nghiên cứu, cập nhật các thuật ngữ mới và phát triển các công cụ hỗ trợ dịch thuật và học tập.

5.1. Tầm Quan Trọng Của Việc Chuẩn Hóa Thuật Ngữ Marketing

Việc chuẩn hóa thuật ngữ marketing là rất quan trọng để đảm bảo tính thống nhất và chính xác trong giao tiếp và tài liệu. Cần có sự hợp tác giữa các nhà nghiên cứu, chuyên gia và tổ chức liên quan để xây dựng các tiêu chuẩn và quy định về thuật ngữ marketing. Việc chuẩn hóa thuật ngữ giúp tránh gây hiểu nhầm và sai lệch thông tin, đồng thời nâng cao uy tín và chất lượng của ngành marketing.

5.2. Hướng Nghiên Cứu Tương Lai Về Thuật Ngữ Marketing

Các nghiên cứu trong tương lai về thuật ngữ marketing cần tập trung vào việc mở rộng phạm vi nghiên cứu, bao gồm các thuật ngữ mới và các lĩnh vực marketing chuyên sâu. Ngoài ra, cần phát triển các công cụ hỗ trợ dịch thuật và học tập, như từ điển trực tuyến, phần mềm dịch thuật và các khóa học trực tuyến. Việc ứng dụng công nghệ thông tin vào nghiên cứu thuật ngữ marketing sẽ giúp nâng cao hiệu quả và tiếp cận của nghiên cứu.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu "Đối chiếu thuật ngữ marketing Anh – Việt" của nghiên cứu sinh Hà Thị Hương Sơn (Chuyên ngành Ngôn ngữ học so sánh, đối chiếu – Mã số: 9 22 20 24, do GS. Trần Trí Dõi hướng dẫn khoa học tại Học viện Khoa học Xã hội – Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, 2019) là công trình tiên phong tiếp cận hệ thống thuật ngữ chuyên ngành marketing dưới góc độ ngôn ngữ học liên ngành. Trong bối cảnh nền kinh tế Việt Nam đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế sâu rộng, marketing nổi lên như một công cụ quản trị cốt lõi, chi phối mọi hoạt động kinh doanh, tài chính, dịch vụ và truyền thông. Tuy nhiên, sự phát triển nóng của thị trường kéo theo tình trạng tiếp nhận thuật ngữ ngoại lai tự phát, dẫn đến sự thiếu chuẩn hóa trầm trọng: nhiều thuật ngữ tiếng Việt chưa chuyển tải trọn vẹn nội hàm khái niệm khoa học, hiện tượng đa biến thể đồng nghĩa tồn tại song hành không kiểm soát (như marketing mix bị dịch phân tán thành "phối thức marketing" hoặc "hỗn hợp marketing"; niche market vừa được gọi là "thị trường ngách", vừa bị gán nhãn "thị trường nép góc"), đồng thời xuất hiện khoảng trống lớn đối với các thuật ngữ tiếng Anh hiện đại chưa có đối ứng trong tiếng Việt.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi được xác định là: Trong khi các công trình quốc tế đã phát triển từ điển học thuật ngữ marketing chuyên sâu (Doyle, 2011; Dacko, 2008; Imber & Toffler, 2008), giới học thuật trong nước hầu như chỉ dừng lại ở phân tích ngôn ngữ quảng cáo thương mại thuần túy (như các nghiên cứu phong cách học của tác giả trong nước) hoặc biên soạn từ điển đối dịch cơ bản, hoàn toàn thiếu vắng một công trình phân tích đối chiếu vi mô và vĩ mô về hình thái học, cấu trúc cú pháp, con đường hình thành và cơ chế định danh tri nhận của thuật ngữ marketing giữa hai loại hình ngôn ngữ biến tố tổng hợp tính (tiếng Anh) và đơn lập phân tích tính (tiếng Việt).

Luận án đặt ra 3 câu hỏi nghiên cứu tường minh:

1. Thuật ngữ marketing tiếng Anh và tiếng Việt có những điểm tương đồng và dị biệt nào về đặc điểm cấu tạo ngữ pháp, hình thái và cấu trúc tầng bậc?
2. Con đường hình thành và phát triển của hệ thuật ngữ marketing trong hai ngôn ngữ diễn ra theo những phương thức, quy luật nào và phản ánh sự khác biệt lịch sử - kinh tế - xã hội ra sao?
3. Các mô hình định danh và đặc trưng ngữ nghĩa được lựa chọn để định danh thuật ngữ marketing Anh – Việt thể hiện sự tương đồng và khác biệt bản chất nào giữa hai bức tranh ngôn ngữ về thế giới?

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp của Ngôn ngữ học đối chiếu hiện đại, Lý thuyết định danh ngôn ngữ và 8 trường phái thuật ngữ học lớn trên thế giới, tiêu biểu là Học thuyết chung về thuật ngữ của Eugen Wüster (1930s), Học thuyết giao tiếp của M. T. Cabré (2003), Thuật ngữ học nhận thức xã hội của Rita Temmerman (2000) và Thuật ngữ học dựa trên khung của Pamela Faber Benítez (2016).

Phạm vi khảo sát bao gồm 1.940 thuật ngữ marketing tiếng Anh trích xuất từ Dictionary of Marketing của Charles Doyle (Oxford University Press, 2011) và 1.225 thuật ngữ marketing tiếng Việt thu thập từ hệ thống giáo trình chuẩn của Trường Đại học Kinh tế Quốc dân (Trương Đình Chiến, 2013, 2016; Trần Minh Đạo, 2012, 2015; Nguyễn Viết Lâm, 2007; Lưu Văn Nghiêm, 2008; Philip Kotler, 2007). Toàn bộ ngữ liệu tiếng Việt được phân bổ vào 8 phạm trù ngữ nghĩa chuyên sâu: 202 thuật ngữ chỉ hoạt động marketing (16,49%), 154 thuật ngữ nghiên cứu marketing (12,57%), 169 thuật ngữ thị trường và khách hàng (13,80%), 157 thuật ngữ sản phẩm và thương hiệu (12,82%), 91 thuật ngữ chỉ giá (7,43%), 151 thuật ngữ kênh phân phối và bán hàng (12,33%), 168 thuật ngữ truyền thông - quảng cáo (13,71%), và 133 thuật ngữ marketing trực tuyến (10,86%). Luận án định vị marketing theo chuẩn xác lập học thuật: "là tập hợp các hoạt động, cấu trúc cơ chế và quy trình nhằm tạo ra, truyền thông và phân phối những thứ có giá trị cho người tiêu dùng, cho đối tác và xã hội nói chung".

Literature Review và Positioning

Lịch sử nghiên cứu thuật ngữ học thế giới trải qua các giai đoạn từ trực giác kinh nghiệm thế kỷ 18 (Lavoisier, Berthollet, Linnaeus) đến sự thiết lập nền tảng khoa học độc lập đầu thế kỷ 20 với ba trường phái cổ điển: Trường phái Vienna/Áo (Eugen Wüster), Trường phái Praha/Séc (Lubomir Drozd) và Trường phái Xô Viết (D. S. Lotte, S. A. Caplygin). Eugen Wüster khởi xướng Học thuyết chung về thuật ngữ (General Theory of Terminology - GTT) với 5 nguyên lý kinh điển: tiếp cận định danh hướng khái niệm (onomasiological approach), tính tường minh và logic của hệ thống khái niệm, định nghĩa phản ánh nội hàm bản chất, tính đơn nghĩa tuyệt đối (monosemy), và tính đồng đại (synchronic). Tuy nhiên, GTT vấp phải sự phản biện gay gắt từ các trường phái đương đại vì tính lý tưởng hóa, bỏ qua đặc trưng cú pháp và biến động giao tiếp thực tế.

Trường phái / Học thuyết	Đại diện tiêu biểu & Năm	Luận điểm cốt lõi	Quan điểm về tính đồng nghĩa & Ngữ cảnh
Học thuyết chung về thuật ngữ (GTT)	Eugen Wüster (1930s, 1979)	Ưu tiên khái niệm tuyệt đối; đơn nghĩa; triệt tiêu biến thể; tiếp cận đồng đại đóng.	Bác bỏ hoàn toàn hiện tượng đồng nghĩa; tách rời ngữ cảnh giao tiếp xã hội.
Thuật ngữ học Xã hội (Socioterminology)	François Gaudin (2003)	Thuật ngữ mang tính lịch sử, chịu sự chi phối của động thái xã hội và biến đổi văn hóa.	Chấp nhận tính đa nghĩa, đồng nghĩa và biến thể ngôn từ như bản chất tất yếu.
Thuật ngữ học Nhận thức Xã hội	Rita Temmerman (2000)	Tổ chức khái niệm theo mô hình nguyên mẫu (prototype); phân loại tri nhận linh hoạt.	Thừa nhận tính mờ (vagueness) và các biến thể định danh theo tiến trình tri nhận.
Học thuyết Giao tiếp (Theory of Doors)	M. Teresa Cabré (1999, 2003)	Đơn vị thuật ngữ đa diện: đồng thời là đơn vị tri thức, đơn vị ngôn ngữ và đơn vị giao tiếp.	Chấp nhận sự đa dạng ngữ dụng tùy thuộc vào các "cánh cửa" tiếp cận văn bản.
Thuật ngữ học dựa trên Khung	Pamela Faber Benítez (2016)	Thuật ngữ thể hiện qua khung văn bản chuyên ngành và mạng lưới mệnh đề tri nhận.	Phụ thuộc chặt chẽ vào cấu trúc khung tri thức chuyên ngành và ngữ cảnh văn bản.
Thuật ngữ học Văn hóa	Marcel Diki-Kidiri (2008)	Khái niệm và tên gọi phản ánh thế giới quan và văn hóa bản địa của cộng đồng ngôn ngữ.	Sự dung nạp văn hóa chi phối trực tiếp phương thức đặt tên và tiếp nhận thuật ngữ mới.

Tại Việt Nam, tiến trình thuật ngữ học phát triển qua các dấu mốc: công trình đặt nền móng Danh từ khoa học của Hoàng Xuân Hãn (1942) với 8 tiêu chuẩn và 3 phương sách tạo từ; các văn bản pháp quy của Ủy ban Khoa học Nhà nước (1960) và Quyết nghị của Hội đồng Chuẩn hóa Thuật ngữ (1983); tiếp nối bởi các nghiên cứu chuyên sâu của Hà Quang Năng (2009), Lê Quang Thiêm (2015), Nguyễn Đức Tồn (2016).

So sánh với các công trình quốc tế lớn như The Advanced Dictionary of Marketing của Scott Dacko (2008, Oxford/Warwick) và Dictionary of Marketing Terms của Jane Imber & Betsy-Ann Toffler (2008), luận án của Hà Thị Hương Sơn tạo ra bước đột phá khi không dừng lại ở mức độ tổng hợp mục từ đơn ngữ thực hành, mà thực hiện giải phẫu cấu trúc ngữ pháp - hình thái tương phản giữa một ngôn ngữ không cùng loại hình, bù đắp khoảng trống mô hình hóa cấu trúc đối chiếu chuyên ngành marketing chưa từng được thực hiện trước đây.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng Học thuyết chung về thuật ngữ của Wüster và Học thuyết giao tiếp của Cabré thông qua việc kiểm chứng các tiêu chuẩn thuật ngữ trong môi trường chuyển giao tri thức kinh tế thị trường tại một quốc gia đang phát triển. Nghiên cứu khẳng định: Trong khi tính đơn nghĩa và tính hệ thống của Wüster là mục tiêu chuẩn hóa lý tưởng, thực tiễn thuật ngữ học đối chiếu đòi hỏi phải dung nạp khung nhận thức đa chiều của Cabré và Temmerman để giải thích sự tồn tại của các biến thể định danh (denomination variants).

Về mặt tiêu chuẩn học thuật, luận án tái cấu trúc hệ thống 8 tiêu chuẩn truyền thống thành hai thuộc tính nền tảng: Tính khoa học (bao gồm tính chính xác, tính hệ thống và tính ngắn gọn) và Tính quốc tế. Luận án luận giải sắc bén rằng tiêu chuẩn đại chúng chỉ là thứ yếu vì thuật ngữ vốn vận hành trong phạm vi chuyên môn hóa cao; đồng thời trích dẫn định hướng chuẩn hóa cốt lõi: "trong thành phần cấu tạo thuật ngữ, chỉ cần chứa một số lượng đặc trưng tối thiểu cần thiết, nhưng vẫn đủ để đồng nhất hóa và khu biệt hóa các khái niệm được phản ánh bằng thuật ngữ đó".

graph TD
    A["Đơn vị Thuật ngữ Marketing"] --> B["Thành phần Tri thức (Khái niệm chuyên ngành)"]
    A --> C["Thành phần Ngôn ngữ (Hình thái - Cú pháp)"]
    A --> D["Thành phần Giao tiếp (Ngữ cảnh kinh tế - văn hóa)"]
    
    B --> E["8 Phạm trù Ngữ nghĩa Marketing"]
    C --> F["Tiếng Anh: Hình vị phái sinh + Ghép + Cụm từ"]
    C --> G["Tiếng Việt: Ghép đẳng lập/chính phụ + Cụm từ hóa"]
    D --> H["Tiêu chuẩn Chuẩn hóa: Tính Khoa học & Tính Quốc tế"]

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa tầng giữa lý thuyết hình thái học - cú pháp học cấu trúc, ngữ nghĩa học đối chiếu và lý thuyết định danh ngôn ngữ:

• Đơn vị cơ sở cấu tạo: Xác định hình vị là đơn vị cơ sở phân tích cấu tạo từ trong tiếng Anh, trong khi từ là đơn vị cơ sở để xem xét cấu tạo cụm từ trong tiếng Việt.
• Mô hình định danh: Phân lập cơ chế định danh trực tiếp (sự hiện thực hóa ý nghĩa từ điển của các yếu tố cấu tạo) và định danh gián tiếp (dựa trên cơ chế chuyển nghĩa ẩn dụ hóa, hoán dụ hóa).
• Điều kiện biên (boundary conditions): Giới hạn phân tích trong hệ thống thuật ngữ học thuật đồng đại, không mở rộng sang biệt ngữ nghề nghiệp mang sắc thái biểu cảm cao hoặc văn phong quảng cáo đại chúng thương mại.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu vận hành trên hệ hình triết học Hiện thực phê phán (Critical Realism) kết hợp chủ nghĩa Thực chứng (Positivism) trong việc thu thập, định lượng và phân tích cấu trúc ngôn ngữ. Thiết kế nghiên cứu đa tầng kết hợp phân tích đối chiếu song song hai hệ thống dữ liệu:

• Ngữ liệu chuẩn tiếng Anh ($N_1 = 1.940$ thuật ngữ): Trích xuất toàn bộ từ từ điển chuyên ngành của Charles Doyle (2011), đại diện cho hệ khái niệm marketing quốc tế phát triển hoàn chỉnh.
• Ngữ liệu đối ứng tiếng Việt ($N_2 = 1.225$ thuật ngữ): Tập hợp có chọn lọc từ 7 bộ giáo trình quản trị marketing, marketing căn bản, nghiên cứu marketing, marketing dịch vụ và marketing quốc tế chính thống.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình khảo sát thực hiện nghiêm ngặt qua 4 bước:

1. Trích xuất và Lập danh bạ: Lập bảng ngữ liệu chuẩn hóa cho hai ngôn ngữ, phân loại theo 8 nhóm chức năng chuyên môn.
2. Phân tích thành tố trực tiếp (Immediate Constituent Analysis - IC Analysis): Phân rã từng thuật ngữ thành hai thành tố trực tiếp ở bậc 1, tiếp tục phân đôi ở bậc 2 và bậc 3 để xác định chính xác cấu trúc tầng bậc, mối quan hệ chính - phụ hoặc đẳng lập.
3. Phân loại Định danh: Xác định đặc trưng ngữ nghĩa khu biệt được dùng làm cơ sở đặt tên và quy về các mô hình định danh trực tiếp hoặc gián tiếp.
4. Kiểm tra độ giá trị (Validity) và độ tin cậy (Reliability): Sử dụng phương pháp tam giác đạc lý thuyết (theory triangulation) và dữ liệu (data triangulation), đối chiếu chéo cấu trúc thuật ngữ với các chuẩn quy phạm ngôn ngữ học của Viện Ngôn ngữ học và Hội đồng Chuẩn hóa Thuật ngữ.

Data và phân tích

pie title Tỷ lệ phân bố 8 phạm trù ngữ nghĩa thuật ngữ marketing tiếng Việt (N = 1225)
    "Hoạt động marketing" : 202
    "Nghiên cứu marketing" : 154
    "Thị trường & Khách hàng" : 169
    "Sản phẩm & Thương hiệu" : 157
    "Giá" : 91
    "Kênh phân phối & Bán hàng" : 151
    "Truyền thông & Quảng cáo" : 168
    "Marketing trực tuyến" : 133

Phân tích định lượng kết hợp định tính làm nổi bật sự phân bố cấu trúc:

• Trong tiếng Anh, thuật ngữ tồn tại dưới dạng từ đơn (single words như market, price, brand), từ phái sinh (derivatives như customization, advertiser, positioning với hệ thống tiền tố/hậu tố phong phú), từ ghép (compound words như telemarketing, trademark) và cụm từ phức hợp (phrases).
• Trong tiếng Việt, do đặc trưng đơn lập, thuật ngữ hoàn toàn vắng bóng hình vị biến tố và phái sinh thuần túy, thay vào đó cấu trúc từ ghép chính phụ (chiếm ưu thế áp đảo) và các cụm từ đa thành tố (3-5 âm tiết) đóng vai trò xương sống trong việc chuyển tải khái niệm.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Sự dị biệt sâu sắc về phương thức hình thái hóa: Tiếng Anh tận dụng triệt để năng lực phái sinh (affixation) với các phụ tố chuyên biệt (-ing, -er, -tion, de-, re-) để cô đọng khái niệm thành từ đơn hoặc từ phái sinh ngắn gọn. Ngược lại, tiếng Việt bắt buộc phải sử dụng phương thức ghép từ và cụm từ hóa (syntactic phrasing), dẫn đến độ dài vật lý trung bình của thuật ngữ tiếng Việt lớn hơn đáng kể so với tiếng Anh.
2. Khoảng trống cấu trúc trong tiếp nhận từ vựng: Tiếng Việt thiếu các yếu tố tương đương để biểu đạt trực tiếp các quá trình chuyển hóa hành động - trạng thái phức tạp, buộc phải bổ sung các hư từ định danh chức năng như "sự", "việc", "quá trình", "chiến lược", "kỹ thuật" trước các gốc vị từ, làm tăng độ dài ngữ cấu.
3. Hiện tượng bất đối xứng định danh (Asymmetric Nomination): Trong cơ chế định danh gián tiếp, tiếng Anh sử dụng nhiều mô hình ẩn dụ mang tính hành động thị trường (skimming pricing – định giá hớt váng; guerrilla marketing – tiếp thị du kích; cannibalization – sự tự triệt tiêu sản phẩm). Tiếng Việt khi tiếp nhận phải trải qua bước sao phỏng cấu trúc (calque) kết hợp giải nghĩa mô tả, tạo ra sự phân hóa giữa cách dịch bảo lưu ẩn dụ và dịch thoát ý chức năng.
4. Tính đa biến thể không chuẩn hóa: Xuất hiện tình trạng phân tán ngữ nghĩa khi cùng một thuật ngữ tiếng Anh gốc bị dịch thành nhiều phiên bản cạnh tranh: direct marketing (tiếp thị trực tiếp / marketing trực tiếp), brand equity (tài sản thương hiệu / giá trị thương hiệu), phản ánh sự thiếu đồng bộ giữa các cơ sở đào tạo và nghiên cứu học thuật.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Bổ sung luận cứ thực nghiệm vững chắc cho lý thuyết ngôn ngữ học đối chiếu loại hình học (đối chiếu ngôn ngữ biến tố với ngôn ngữ đơn lập), khẳng định vai trò của quy luật tiết kiệm ngôn ngữ (principle of linguistic economy) trong cấu tạo thuật ngữ khoa học.
• Về ứng dụng thực tiễn: Cung cấp cơ sở dữ liệu học thuật và nguyên tắc định danh chuẩn xác để biên soạn cuốn Từ điển Thuật ngữ Marketing Anh – Việt và Việt – Anh tiêu chuẩn quốc gia.
• Về hoạch định chính sách: Luận cứ cho Hội đồng Chuẩn hóa Thuật ngữ và Bộ Giáo dục & Đào tạo trong việc thống nhất giáo trình giảng dạy kinh tế, quán triệt nguyên tắc của Nhà nước: "đối với những thuật ngữ đã được dùng phổ biến trong tiếng nước ngoài thì có thể dùng một hình thức đã thành thói quen trong phạm vi quốc tế", đồng thời "nên tránh lấy yêu cầu đồng hóa theo ngữ âm (và theo chữ cái) Tiếng Việt làm tiêu chí chỉ đạo".

Limitations và Future Research

1. Giới hạn dung lượng mẫu tiếng Việt: Mẫu ngữ liệu tiếng Việt ($N = 1.225$) phụ thuộc vào hệ thống giáo trình kinh tế hiện hành của Đại học Kinh tế Quốc dân, chưa thể bao quát toàn bộ các biến thể từ ngữ marketing thực chiến trên các nền tảng thương mại điện tử thế hệ mới.
2. Thiếu vắng dữ liệu ngữ liệu điện tử quy mô lớn (Corpus Linguistics): Nghiên cứu chủ yếu dựa trên văn bản giáo trình tĩnh và từ điển in, chưa ứng dụng phần mềm khai phá văn bản tự động (automated text mining/NLP) để đo lường tần suất xuất hiện (frequency distribution) và tính kết hợp ngữ cảnh (collocation) trên mạng xã hội.
3. Hướng nghiên cứu tương lai:
   • Xây dựng đại ngữ liệu song ngữ Anh – Việt chuyên ngành marketing (10 triệu từ) ứng dụng kỹ thuật ngôn ngữ học tính toán.
   • Nghiên cứu cơ chế định danh tri nhận của thuật ngữ Marketing 4.0 và 5.0 (trí tuệ nhân tạo, tự động hóa tiếp thị, marketing dữ liệu lớn).
   • Khảo sát tâm lý ngôn ngữ học (Psycholinguistics) về khả năng tiếp nhận và mức độ ghi nhớ của người học đối với các biến thể thuật ngữ thuần Việt so với thuật ngữ vay mượn nguyên dạng.

Tác động và ảnh hưởng

• Ảnh hưởng học thuật: Thiết lập chuẩn mực phương pháp luận cho các công trình nghiên cứu đối chiếu thuật ngữ chuyên ngành kinh tế - xã hội tại Việt Nam, đóng vai trò tài liệu tham khảo bắt buộc cho các luận án tiến sĩ và luận văn thạc sĩ chuyên ngành Ngôn ngữ học so sánh đối chiếu.
• Tác động công nghiệp và doanh nghiệp: Định hình ngôn ngữ chuẩn mực cho ngành công nghiệp tiếp thị, quảng cáo, truyền thông số tại Việt Nam; xóa bỏ sự nhiễu loạn thông tin trong hợp đồng kinh tế thương mại quốc tế và các tài liệu đấu thầu dịch vụ marketing.
• Lợi ích xã hội: Nâng cao năng lực tiếp nhận tri thức marketing toàn cầu cho thế hệ sinh viên, nhà nghiên cứu và doanh nhân Việt Nam, tối ưu hóa giao tiếp thương mại xuyên biên giới.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Giảng viên Ngôn ngữ học: Thụ hưởng khung lý thuyết đối chiếu đa tầng và mô hình phân tích thành tố trực tiếp chuyên sâu để ứng dụng cho các hệ thuật ngữ chuyên ngành khác.
• Giảng viên & Sinh viên khối ngành Kinh tế - Quản trị Kinh doanh: Có hệ quy chiếu chuẩn xác để đọc hiểu giáo trình quốc tế, diễn đạt chuẩn mực các khái niệm chuyên ngành, khắc phục tình trạng hiểu sai bản chất học thuyết marketing.
• Biên – Phiên dịch viên & Chuyên viên Marketing doanh nghiệp: Nắm vững cấu trúc tương đương và nguyên tắc chuyển dịch thuật ngữ, tránh các sai sót thuật ngữ trong xây dựng chiến lược thương hiệu và đàm phán hợp tác quốc tế.
• Cơ quan Quản lý & Tổ chức Chuẩn hóa: Sử dụng kết quả nghiên cứu làm căn cứ khoa học trực tiếp để ban hành danh mục thuật ngữ kinh tế chuẩn hóa quốc gia.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Luận án đã mở rộng khung lý thuyết của Cabré (Theory of Doors) và Temmerman vào thực tiễn đối chiếu giữa một ngôn ngữ biến tố phương Tây (tiếng Anh) và một ngôn ngữ đơn lập phương Đông (tiếng Việt). Nghiên cứu chứng minh rằng quá trình tiếp nhận thuật ngữ kinh tế hiện đại không chỉ đơn thuần là dịch mã từ vựng (code-switching hay lexical translation), mà là quá trình tái cấu trúc tri nhận và định danh lại (re-conceptualization and re-nomination) dựa trên các khuôn mẫu ngữ pháp đơn lập của tiếng Việt.

2. Điểm mới về phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây? So với các nghiên cứu trước đây (như các phân tích định tính đơn thuần của Hoàng Xuân Hãn, 1942 hay các nghiên cứu phong cách quảng cáo của các tác giả trong nước), luận án áp dụng phương pháp phân tích thành tố trực tiếp (IC Analysis) kết hợp với thống kê định lượng toàn diện trên 8 phạm trù ngữ nghĩa ($N_{Anh} = 1.940$; $N_{Việt} = 1.225$), thiết lập mô hình ma trận đối chiếu cấu trúc tầng bậc mà chưa công trình nào trong nước từng triển khai trên hệ thuật ngữ marketing.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực nghiệm là gì? Phát hiện bất ngờ nhất là tỷ lệ áp đảo của các cấu trúc cụm từ đa thành tố trong tiếng Việt (chiếm phần lớn hệ thuật ngữ) nhằm bù đắp cho sự thiếu hụt hoàn toàn của cơ chế hình thái phái sinh (derivation). Điều này tạo ra một sự đánh đổi (trade-off) rõ nét: tiếng Việt đạt được tính minh giải về mặt ngữ nghĩa đối với người bản ngữ nhưng lại làm suy giảm tính ngắn gọn và tính cô đọng cấu trúc – vốn là tiêu chuẩn hàng đầu của thuật ngữ học quốc tế.

4. Luận án có cung cấp giao thức tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) không? Có. Quy trình 4 bước từ trích xuất ngữ liệu nguồn, phân lập tiêu chí thành tố trực tiếp, mã hóa phạm trù ngữ nghĩa đến kiểm chứng đối chiếu song song được mô tả chi tiết, cho phép các nhà nghiên cứu khác tái lập hoàn toàn trên các cặp ngôn ngữ khác (như Pháp – Việt, Trung – Việt) hoặc các phân ngành kinh tế khác (tài chính, kiểm toán, ngân hàng).

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo như thế nào? Chương trình nghiên cứu tập trung vào 3 mũi nhọn: (1) Số hóa và xây dựng ngân hàng ngữ liệu song ngữ Marketing Anh – Việt đa phương thức; (2) Chuẩn hóa thuật ngữ kinh tế số và trí tuệ nhân tạo trong thương mại; (3) Biên soạn Đại từ điển Thuật ngữ Kinh tế & Marketing đối chiếu toàn diện.

Kết luận

1. Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận: Luận án đã tổng kết và tích hợp xuất sắc 8 trường phái thuật ngữ học thế giới và lịch sử thuật ngữ học Việt Nam, xác lập định nghĩa khoa học chuẩn xác về thuật ngữ marketing.
2. Khám phá quy luật cấu tạo hình thái - cú pháp: Làm sáng tỏ bản chất đối lập giữa phương thức phái sinh hình vị trong tiếng Anh và phương thức ghép từ, cụm từ hóa trong tiếng Việt thông qua phân tích thành tố trực tiếp.
3. Mô hình hóa con đường hình thành và cơ chế định danh: Phân lập rõ nét các phương thức định danh trực tiếp và gián tiếp (ẩn dụ hóa, hoán dụ hóa), chỉ ra tác động của bối cảnh kinh tế - lịch sử đối với sự hình thành thuật ngữ marketing tại Việt Nam.
4. Phân loại 8 phạm trù ngữ nghĩa chuẩn xác: Cung cấp bức tranh định lượng chi tiết trên 1.940 thuật ngữ tiếng Anh và 1.225 thuật ngữ tiếng Việt, chỉ ra các khoảng trống và sự bất đối xứng thuật ngữ.
5. Đề xuất định hướng chuẩn hóa mang tính thực tiễn cao: Khẳng định nguyên tắc kết hợp hài hòa giữa tính khoa học và tính quốc tế, ủng hộ việc giữ nguyên dạng quốc tế đối với các thuật ngữ đã phổ quát và loại bỏ các biến thể đồng nghĩa dư thừa.
6. Mở ra các hướng nghiên cứu liên ngành mới: Đặt nền móng vững chắc cho sự phát triển của Ngôn ngữ học tri nhận chuyên ngành, Ngôn ngữ học ngữ liệu kinh tế và Từ điển học đối chiếu chuyên sâu tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 cũng đề cập một cách khái quát các nội dung về định danh, từ và cấu tạo từ và đối chiếu ngôn ngữ. 7 Chương 2: Đối chiếu đặc điểm cấu tạo của thuật ngữ marketing Anh – Việt, là một trong hai chương ch nh của luận án, chương 2 tập trung phân t ch làm rõ các điểm tương đồng và dị biệt giữa thuật ngữ marketing tiếng Anh và tiếng Việt về đặc điểm cấu tạo xét trên phương diện yếu tố cấu tạo, cũng như mô hình và quan hệ ngữ pháp giữa chúng. Chương 3: Đối chiếu con đường hình thành và đặc điểm định danh của thuật ngữ marketing Anh –Việt miêu tả, so sánh và đối chiếu cách thức tạo thành hệ thuật ngữ marketing trong hai ngôn ngữ Anh và Việt với giả thuyết rằng do ra đời sau và với những khác biệt về trình độ phát triển kinh tế cũng như thể chế ch nh trị và mô hình phát triển, hệ thuật ngữ marketing tiếng Việt chắc chắn sẽ tồn tại những khác biệt về con đường hình thành cũng như hướng phát triển so với thuật ngữ marketing tiếng Anh; đồng thời một lần nữa khảo sát các thuật ngữ marketing Anh, Việt về cách thức và mô hình định danh cũng như những đặc trưng ngữ nghĩa được lựa chọn để định danh để từ đó tìm ra các nét tương đồng và khác biệt giữa hai hệ thống thuật ngữ này. Phần Kết luận, ngoài việc tóm tắt kết quả nghiên cứu và nhận xét về việc thực hiện nhiệm vụ của luận án còn đặt ra vấn đề cần chỉnh lý và thống nhất thuật ngữ marketing ở Việt Nam để đảm bảo t nh khoa học và quốc tế của lớp từ vựng chuyên ngành này.

8 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CÁC VẤN ĐỀ VỀ LÝ THUYẾT LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án 1. Lịch sử nghiên cứu thuật ngữ học trên thế giới và ở Việt Nam 1. Trên thế giới Trên thế giới, trải qua quá trình phát triển vài trăm năm, bắt đầu từ thế kỷ 18 [118] thuật ngữ chủ yếu được nghiên cứu theo ba hướng: cấu tạo thuật ngữ; chuẩn hóa thuật ngữ; và lý luận về thuật ngữ trong phát thanh, thuật ngữ trong doanh nghiệp, về từ vựng và hiện tượng ngữ pháp trong văn bản chuyên môn v.

Ở thế kỷ 18, nghiên cứu về thuật ngữ “bắt đầu manh nha với điểm chung cùng tạo lập, xây dựng và sơ khai xác định các nguyên tắc cho một số hệ thuật ngữ đặc biệt” [14]. Tuy nhiên, các nhà khoa học trong giai đoạn này mới chỉ dừng lại ở việc chú ý đến sự đa dạng của hình thức (forms) và mối quan hệ giữa hình thức và nội dung (concepts) chứ chưa đề cập đến bản chất của nội dung hay nền tảng của việc tạo ra thuật ngữ mới. Các nghiên cứu tiêu biểu trong thời kỳ này bao gồm các công trình trong lĩnh vực hóa học của Lavoisier và Berthollet hay trong lĩnh vực thực vật và sinh học của Linne. Vì vậy, ý tưởng về một khoa học thuật ngữ phải đến đầu thế kỷ 20 mới hình thành.

Ở thế kỷ này, cùng với sự phát triển như vũ bão và các thành tựu đạt được về công nghệ là nhu cầu không ngừng tăng lên về việc đặt tên cho các khái niệm mới cũng như sự thống nhất các thuật ngữ. Kết quả là đã xuất hiện các công trình nghiên cứu thực tiễn về thuật ngữ trong một số lĩnh vực chuyên môn với sự tham gia của các kỹ sư và kỹ thuật gia.Việc nghiên cứu thuật ngữ nhờ vậy có được định hướng khoa học và được công nhận là một hoạt động quan trọng về mặt xã hội. Tuy nhiên trong suốt những năm đầu thế kỷ 20, thuật ngữ chưa nhận được sự quan tâm đặc biệt nào của cả các nhà ngôn ngữ học và các nhà khoa học xã hội. Từ những năm 1930, việc nghiên cứu thuật ngữ mới thực sự diễn ra một cách đồng thời, với những công trình nghiên cứu thuật ngữ của các học giả Liên Xô cũ, Cộng hòa Séc 9 và Áo.

Những công trình này được coi là nền tảng cho sự khởi đầu của ngành khoa học thuật ngữ trên thế giới. Toàn bộ quá trình nghiên cứu thuật ngữ trên thế giới trong vòng một thế kỷ qua đã được Cabré tiếp thu từ Auger [84] tổng kết thành ba xu hướng nghiên cứu chính: thuật ngữ được nghiên cứu theo sự điều chỉnh phù hợp với hệ thống ngôn ngữ; thuật ngữ được nghiên cứu theo định hướng dịch và thuật ngữ được nghiên cứu theo định hướng kế hoạch hóa ngôn ngữ. Dưới đây, chúng tôi sẽ tập trung tìm hiểu hướng nghiên cứu thuật ngữ theo sự điều chỉnh phù hợp với hệ thống ngôn ngữ bởi vì chúng liên quan trực tiếp đến đề tài luận án. Khi nói tới hướng nghiên cứu thuật ngữ theo sự điều chỉnh phù hợp với hệ thống ngôn ngữ, người ta không thể không nhắc tới ba trường phái cổ điển (classical schools) và cũng là ba cái nôi nghiên cứu thuật ngữ tiêu biểu và lớn nhất trên thế giới đó là Áo (Viên), Xô Viết và Cộng hòa Séc (Praha).

Theo Cabré [82;7], các trường phái này đã tiếp cận thuật ngữ theo ba hướng chính:  Coi thuật ngữ là một môn học liên ngành nhưng độc lập nhằm phục vụ các ngành khoa học và kỹ thuật;  Tiếp cận thuật ngữ theo triết học, chủ yếu quan tâm đến việc phân loại mang t nh logic của các hệ thống khái niệm và cách tổ chức các đơn vị tri thức;  Tiếp cận thuật ngữ theo ngôn ngữ học, coi thuật ngữ là một thành phần phụ của các hệ thống con của ngôn ngữ nói chung là từ vựng ngôn ngữ và ngôn ngữ đặc biệt. Trường phái nghiên cứu thuật ngữ của Áo gắn liền với tên tuổi của E. Ông không chỉ được coi là người đầu tiên tạo nên diện mạo của công tác nghiên cứu và phát triển thuật ngữ hiện đại ở thế kỉ 20 mà còn là người có ảnh hưởng rất lớn đến việc nghiên cứu thuật ngữ của nhiều học giả sau này. Ch nh ông là người đầu tiên đưa ra quan điểm về hệ thống hóa các phương pháp nghiên cứu thuật ngữ, xây dựng các nguyên tắc làm việc với thuật ngữ và trình bày sơ lược một số luận điểm về phương pháp luận trong việc xử lý dữ liệu thuật ngữ.

Những tư tưởng và quan điểm mới về thuật ngữ này của Wüster chịu sự ảnh hưởng 10 của bốn nhà khoa học mà Wüster gọi là “người cha tinh thần” (intellectual fathers) của lý thuyết về thuật ngữ: Đó là Ferdinand de Saussure - người đầu tiên chú ý đến bản chất hệ thống của ngôn ngữ nói chung cũng là người góp phần vào xây dựng tính hệ thống của thuật ngữ; là Alfred Schlomann - người đầu tiên xem xét bản chất mang tính hệ thống của các từ ngữ đặc biệt; là E. Dressen - người tiên phong trong việc nhấn mạnh tầm quan trọng của sự chuẩn hóa ngôn ngữ trong đó có chuẩn hóa thuật ngữ; và thứ tư là J. Holmstrom - học giả giúp phổ biến các thuyết về thuật ngữ trên phạm vi toàn thế giới [117]. Dưới ảnh hưởng của Wüster, xuất phát từ nhu cầu truyền tải kiến thức và giao tiếp hiệu quả trong lĩnh vực chuyên môn của các nhà kĩ thuật và khoa học, trường phái nghiên cứu thuật ngữ Áo đã phát triển được một kho tàng lý luận gồm các nguyên tắc và phương pháp nghiên cứu về thuật ngữ tập trung vào các khái niệm và hướng việc nghiên cứu thuật ngữ vào chuẩn hoá các thuật ngữ và các khái niệm.

Trường phái thuật ngữ học của Cộng hòa Séc (1930s) tiếp cận thuật ngữ theo quan điểm của ngôn ngữ học chức năng với đại diện tiêu biểu là Lubomir Drodzvà Ferdinand de Saussure. Cơ sở lý luận của trường phái này được dựa trên lý thuyết về ngôn ngữ văn học và ngôn ngữ văn hoá nhằm miêu tả ngôn ngữ chuyên ngành theo đặc điểm cấu trúc và chức năng, trong đó thuật ngữ đóng vai trò quan trọng. Các nghiên cứu cả lý thuyết và ứng dụng của các nhà khoa học và ngôn ngữ học thuộc trường phái thuật ngữ học của Cộng hoà Séc tuy vậy vẫn tập trung vào chuẩn hoá ngôn ngữ và thuật ngữ. Trường phái nghiên cứu thuật ngữ Xô Viết được hình thành năm 1933 bởi Lotte và Caplygil với những tư tưởng được trình bày trong cuốn “Những nguyên lý cơ bản về cấu trúc của thuật ngữ khoa học và kỹ thuật” của Lotte xuất bản năm 1961 và sau này là “Hướng dẫn biên soạn và chỉnh lý thuật ngữ khoa học và kỹ thuật”.

Ngay từ thời kì đầu, trường phái này chịu ảnh hưởng bởi công trình nghiên cứu về thuật ngữ của của Wüster.Vì vậy cũng như trường phái nghiên cứu thuật ngữ của Áo, trường phái thuật ngữ Xô Viết chủ yếu nghiên cứu về vấn đề chuẩn hóa các khái niệm và các thuật ngữ trên tinh thần của những vấn đề liên quan đến chủ nghĩa 11 đa ngôn ngữ của Liên bang Xô Viết trước đây. Như vậy, cả ba trường phái nói trên đều có chung quan điểm là nghiên cứu thuật ngữ dựa trên ngôn ngữ học, họ đều xem thuật ngữ như là một phương tiện để diễn đạt và giao tiếp. Cũng từ ba trường phái này, hai học thuyết ban đầu về thuật ngữ đã được hình thành và định hướng cách tiếp cận cho toàn bộ các nghiên cứu kể từ 1930 đến thập niên 90. Đến nay, có thể tóm lược 8 học thuyết và hướng tiếp cận chính khi nghiên cứu về thuật ngữ như sau.

a) Học thuyết chung về thuật ngữ (còn gọi là học thuyết truyền thống hay cổ điển) do Wüster khởi xướng trên cơ sở năm nguyên lý và hướng tới sự chuẩn hóa thuật ngữ, coi trọng tính chính xác của khái niệm mà nó biểu hiện và không chấp nhận sự đồng nghĩa. Theo giải thích của Temmerman [124], năm nguyên lý này bao gồm:  Sử dụng hướng tiếp cận định danh – onomasiological approach khi nghiên cứu thuật ngữ, tức là chú ý trước tiên đến khái niệm, chứ không phải ngôn ngữ;  Coi các khái niệm là tường minh và cần được đặt trong hệ thống được cấu trúc một cách logic;  Khái niệm được giải thích bằng định nghĩa mang t nh nội hàm (phản ánh bản chất của khái niệm);  Mỗi khái niệm được thể hiện bằng một thuật ngữ và mỗi thuật ngữ chỉ đề cập tới một khái niệm (t nh đơn nghĩa của thuật ngữ);  Thuật ngữ học không nghiên cứu lịch sử phát triển của ngôn ngữ hay cách mạng ngôn ngữ, vì vậy phương pháp nghiên cứu thuật ngữ là phương pháp đồng đại chứ không phải lịch đại.