Nghiên Cứu Xác Định Các Độc Tố Gây Tiêu Chảy Trong Nhuyễn Thể Biển Việt Nam

Luận án tiến sĩ nghiên cứu nghiên cứu xác định các độc tố gây tiêu chảy acid okadaic dinophysistoxin1, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng dụng trong lĩnh

• Tác giả: Tống Thị Thanh Vượng
• Người hướng dẫn: TS. Lê Đình Chi
• Trường học: Trường Đại học Dược Hà Nội
• Chuyên ngành: Kiểm nghiệm thuốc và độc chất
• Đề tài: Nghiên Cứu Độc Tố Gây Tiêu Chảy Trong Nhuyễn Thể Biển Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC KÝ HIỆU, CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU
• DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ, ĐỒ THỊ
• ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1. CHƯƠNG 1: ĐỘC TỐ SINH VẬT BIỂN
• 1.1. Tóm tắt quá trình nghiên cứu một số nhóm độc tố tảo đơn bào gây độc cho con người
• 1.2. NGUỒN GỐC, CẤU TRÚC HOÁ HỌC, ĐỘC TÍNH VÀ QUY ĐỊNH KIỂM SOÁT ĐỘC TỐ DSP
• 1.2.1. Nguồn gốc độc tố DSP
• 1.2.2. Cấu trúc hoá học độc tố DSP
• 1.2.3. Cơ chế tác dụng, độc tính độc tố DSP
• 1.2.4. Ngộ độc cho người do độc tố DSP
• 1.2.5. Quy định kiểm soát độc tố DSP
• 1.3. CÁC PHƯƠNG PHÁP PHÂN TÍCH ĐỘC TỐ DSP
• 1.3.1. Các phương pháp xử lý mẫu để chiết độc tố nhóm acid okadaic
• 1.3.1.1. Lựa chọn dung môi để chiết độc tố nhóm OA từ nhuyễn thể
• 1.3.1.2. Các phương pháp làm sạch dịch chiết ban đầu
• 1.3.1.3. Các phương pháp thuỷ phân mẫu và làm sạch sau thuỷ phân
• 1.3.2. Các phương pháp sinh học để phân tích độc tố nhóm acid okadaic
• 1.3.2.1. Các phương pháp định lượng sinh học in vivo
• 1.3.2.2. Các phương pháp định lượng qua gây độc tế bào
• 1.3.2.3. Các phương pháp hoá sinh
• 1.3.3. Các phương pháp hoá lý để phân tích độc tố nhóm acid okadaic
• 1.3.3.1. Sắc ký lỏng hiệu năng cao
• 1.3.3.2. Điện di mao quản
• 1.4. ỨNG DỤNG SẮC KÝ KHỐI PHỔ TRONG PHÂN TÍCH ĐỘC TỐ NHÓM ACID OKADAIC
• 1.4.1. Các đặc trưng khối phổ của độc tố nhóm OA
• 1.4.1.1. Khối phổ của OA trong kỹ thuật EI và CI
• 1.4.1.2. Khối phổ của OA trong kỹ thuật FAB
• 1.4.1.3. Khối phổ của OA trong kỹ thuật ESI
• 1.4.1.4. Khối phổ dạng ester của OA
• 1.4.2. Phân tích định tính, định lượng độc tố nhóm OA bằng LC - MS/MS
• 1.4.2.1. Kỹ thuật ion hoá
• 1.4.2.2. Lựa chọn phân tích khối
• 1.4.2.3. Điều kiện sắc ký
• 2. CHƯƠNG 2: NGUYÊN LIỆU, TRANG THIẾT BỊ, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. NGUYÊN LIỆU, TRANG THIẾT BỊ
• 2.1.1. Dung môi, hoá chất và chất chuẩn
• 2.1.1.1. Dung môi, hoá chất
• 2.1.2. Thiết bị, dụng cụ phân tích
• 2.1.2.1. Thiết bị phân tích
• 2.1.2.2. Dụng cụ phân tích
• 2.2. ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
• 2.2.1. Mẫu nhuyễn thể lấy tại các địa phương
• 2.2.2. Mẫu thêm chuẩn
• 2.2.3. Mẫu chuẩn nhuyễn thể có chứa độc tố
• 2.3. NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.3.1. Xây dựng phương pháp định lượng đồng thời OA, DTX1, DTX2 trong nhuyễn thể
• 2.3.1.1. Khảo sát xây dựng điều kiện khối phổ
• 2.3.1.2. Khảo sát xây dựng điều kiện sắc ký
• 2.3.1.3. Khảo sát điều kiện chiết độc tố từ mẫu nhuyễn thể
• 2.3.1.4. Khảo sát điều kiện thuỷ phân để phân tích độc tố toàn phần
• 2.3.1.5. Thẩm định phương pháp
• 2.3.2. Lấy mẫu nhuyễn thể và bảo quản mẫu
• 2.3.2.1. Lựa chọn số lượng cá thể cho mỗi mẫu nhuyễn thể
• 2.3.2.2. Khảo sát điều kiện bảo quản mẫu nhuyễn thể
• 2.3.3. Phân tích độc tố trong mẫu nhuyễn thể và biện giải kết quả
• 2.3.3.1. Tiến hành phân tích trên mẫu thực
• 2.3.3.2. Các tiêu chí đánh giá kết quả phân tích độc tố trong nhuyễn thể
• 2.3.3.3. Các hướng biện giải, bàn luận kết quả
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. XÂY DỰNG PHƯƠNG PHÁP PHÂN TÍCH OA, DTX1 VÀ DTX2
• 3.1.1. Khảo sát thiết lập điều kiện phân tích OA, DTX1 và DTX2 bằng MS
• 3.1.1.1. Điều kiện của detector MS/MS
• 3.1.1.2. Điều kiện sắc ký
• 3.1.2. Khảo sát thiết lập điều kiện xử lý mẫu để chiết OA, DTX1 và DTX2 từ nhuyễn thể
• 3.1.2.1. Đồng nhất mẫu
• 3.1.2.2. Lựa chọn dung môi chiết độc tố
• 3.1.2.3. Lựa chọn thể tích dung môi chiết
• 3.1.2.4. Khảo sát điều kiện làm sạch dịch chiết
• 3.1.2.5. Điều kiện xử lý mẫu để phân tích độc tố ở dạng tự do
• 3.1.3. Khảo sát thiết lập điều kiện thuỷ phân để phân tích OA, DTX1 và DTX2 toàn phần trong nhuyễn thể
• 3.1.4. Khảo sát thiết lập điều kiện bảo quản nhuyễn thể
• 3.1.4.1. Đánh giá độ ổn định của độc tố trong nhuyễn thể ở một số điều kiện nhiệt độ
• 3.1.4.2. Điều kiện bảo quản mẫu nhuyễn thể
• 3.2. THẨM ĐỊNH PHƯƠNG PHÁP PHÂN TÍCH OA, DTX1 VÀ DTX2
• 3.2.1. Điều kiện của các phương pháp được thẩm định
• 3.2.1.1. Phương pháp phân tích độc tố tự do trên cột Cortecs
• 3.2.1.2. Phương pháp phân tích độc tố tự do và toàn phần trên cột Zorbax
• 3.2.2. Thẩm định phương pháp phân tích độc tố trên cột Cortecs
• 3.2.2.1. Độ thích hợp hệ thống
• 3.2.2.2. Độ tuyến tính của khoảng nồng độ làm việc
• 3.2.3. Thẩm định phân tích độc tố tự do và toàn phần trên cột Zorbax
• 3.2.3.1. Độ thích hợp hệ thống
• 3.2.3.2. Độ tuyến tính của khoảng nồng độ làm việc
• 3.2.3.3. Độ chính xác khi phân tích độc tố tự do
• 3.2.3.4. Độ chính xác khi xác định độc tố toàn phần
• 3.2.3.5. Độ đúng khi phân tích độc tố tự do
• 3.2.3.6. Độ đúng khi phân tích độc tố toàn phần
• 3.3. PHÂN TÍCH OA, DTX1 VÀ DTX2 TRONG MẪU NHUYỄN THỂ
• 3.3.1. Lấy mẫu nhuyễn thể và phân tích độc tố
• 3.3.2. Kết quả phân tích độc tố trong mẫu nhuyễn thể
• 3.3.2.1. Kết quả phát hiện độc tố tự do
• 3.3.2.2. Kết quả phát hiện độc tố sau khi thuỷ phân
• 3.3.3. Sự phân bố các mẫu phát hiện có độc tố
• 3.3.3.1. Phân bố các mẫu có độc tố theo loại nhuyễn thể
• 3.3.3.2. Phân bố các mẫu có độc tố theo địa điểm lấy mẫu
• 3.3.3.3. Phân bố các mẫu có độc tố theo thời điểm lấy mẫu
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• 4.1. BÀN LUẬN PHƯƠNG PHÁP PHÂN TÍCH ĐƯỢC XÂY DỰNG
• 4.1.1. Điều kiện phân tích độc tố bằng LC - MS/MS
• 4.1.2. Điều kiện xử lý mẫu nhuyễn thể
• 4.1.2.1. Cỡ mẫu nhuyễn thể
• 4.1.2.2. Điều kiện xử lý mẫu để phân tích độc tố tự do
• 4.1.2.3. Điều kiện xử lý mẫu để phân tích độc tố toàn phần
• 4.2. BÀN LUẬN KẾT QUẢ PHÂN TÍCH ĐỘC TỐ TRONG NHUYỄN THỂ
• 4.2.1. Loại độc tố phát hiện được, tỷ lệ xuất hiện và mức độ hàm lượng trong nhuyễn thể
• 4.2.2. Dao động sự xuất hiện của độc tố trong nhuyễn thể cùng các yếu tố ảnh hưởng
• 4.3. NGUY CƠ ẢNH HƯỞNG TỚI SỨC KHOẺ VÀ HƯỚNG KIỂM SOÁT ĐỘC TỐ NHÓM OA TRONG NHUYỄN THỂ TRONG TƯƠNG LAI
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nghiên Cứu Độc Tố Gây Tiêu Chảy Trong Nhuyễn Thể Biển Việt Nam

Nghiên cứu độc tố gây tiêu chảy trong nhuyễn thể biển Việt Nam là một lĩnh vực quan trọng trong việc đảm bảo an toàn thực phẩm. Các độc tố này, chủ yếu là acid okadaic và dinophysistoxin, có thể gây ra các triệu chứng nghiêm trọng cho sức khỏe con người. Việc xác định và phân tích các độc tố này không chỉ giúp bảo vệ sức khỏe cộng đồng mà còn hỗ trợ ngành thủy sản phát triển bền vững.

1.1. Độc Tố Sinh Học Trong Nhuyễn Thể Biển

Độc tố sinh học trong nhuyễn thể biển chủ yếu đến từ các loài tảo độc. Những độc tố này có thể tích lũy trong cơ thể nhuyễn thể và gây ra ngộ độc cho con người khi tiêu thụ. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng acid okadaic và dinophysistoxin là những độc tố phổ biến nhất trong nhuyễn thể biển Việt Nam.

1.2. Tác Động Của Độc Tố Đến Sức Khỏe Con Người

Các triệu chứng ngộ độc do độc tố từ nhuyễn thể biển có thể bao gồm tiêu chảy, nôn mửa và đau bụng. Những triệu chứng này có thể nghiêm trọng và dẫn đến các vấn đề sức khỏe lâu dài nếu không được điều trị kịp thời.

II. Vấn Đề An Toàn Thực Phẩm Liên Quan Đến Độc Tố Nhuyễn Thể

An toàn thực phẩm là một vấn đề cấp bách tại Việt Nam, đặc biệt là trong ngành thủy sản. Việc kiểm soát độc tố trong nhuyễn thể biển là cần thiết để bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng. Các quy định hiện hành chưa đủ mạnh để đảm bảo an toàn cho người tiêu dùng trước nguy cơ ngộ độc thực phẩm.

2.1. Các Quy Định Về Kiểm Soát Độc Tố

Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn đã ban hành các quy định về giám sát an toàn thực phẩm trong thu hoạch nhuyễn thể. Tuy nhiên, việc thực hiện và giám sát các quy định này vẫn còn nhiều hạn chế.

2.2. Thách Thức Trong Việc Đánh Giá Nguy Cơ Độc Tố

Việc đánh giá nguy cơ có mặt của các độc tố trong nhuyễn thể tại Việt Nam chưa được thực hiện một cách có hệ thống. Điều này dẫn đến sự thiếu hụt thông tin quan trọng cho người tiêu dùng và các cơ quan quản lý.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Độc Tố Trong Nhuyễn Thể Biển

Nghiên cứu độc tố trong nhuyễn thể biển sử dụng nhiều phương pháp phân tích hiện đại. Sắc ký lỏng khối phổ là một trong những phương pháp chính được áp dụng để xác định các độc tố như acid okadaic và dinophysistoxin.

3.1. Sắc Ký Lỏng Khối Phổ LC MS

Phương pháp sắc ký lỏng khối phổ (LC-MS) cho phép phân tích chính xác và nhanh chóng các độc tố trong mẫu nhuyễn thể. Phương pháp này đã được chứng minh là hiệu quả trong việc phát hiện các độc tố gây tiêu chảy.

3.2. Các Phương Pháp Phân Tích Khác

Ngoài LC-MS, còn có nhiều phương pháp khác như điện di mao quản và sắc ký khí. Những phương pháp này cũng đóng vai trò quan trọng trong việc xác định độc tố và đảm bảo an toàn thực phẩm.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Độc Tố Trong Nhuyễn Thể Biển

Kết quả nghiên cứu cho thấy sự hiện diện của các độc tố như acid okadaic và dinophysistoxin trong nhiều mẫu nhuyễn thể biển tại Việt Nam. Điều này cho thấy nguy cơ ngộ độc thực phẩm từ nhuyễn thể là rất cao.

4.1. Phân Tích Mẫu Nhuyễn Thể

Các mẫu nhuyễn thể được thu thập từ nhiều vùng biển khác nhau và phân tích để xác định hàm lượng độc tố. Kết quả cho thấy một tỷ lệ đáng kể mẫu có chứa độc tố vượt mức cho phép.

4.2. Tác Động Của Môi Trường Đến Độc Tố

Môi trường sống của nhuyễn thể có ảnh hưởng lớn đến sự tích lũy độc tố. Các yếu tố như nhiệt độ, độ mặn và ô nhiễm có thể làm tăng mức độ độc tố trong nhuyễn thể.

V. Kết Luận Và Hướng Đi Tương Lai Trong Nghiên Cứu

Nghiên cứu độc tố gây tiêu chảy trong nhuyễn thể biển Việt Nam cần được tiếp tục và mở rộng. Việc phát triển các phương pháp phân tích chính xác hơn sẽ giúp nâng cao an toàn thực phẩm và bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

5.1. Đề Xuất Các Giải Pháp Kiểm Soát Độc Tố

Cần có các giải pháp kiểm soát độc tố hiệu quả hơn trong ngành thủy sản. Việc áp dụng công nghệ mới và cải thiện quy trình giám sát sẽ giúp giảm thiểu nguy cơ ngộ độc thực phẩm.

5.2. Tương Lai Của Nghiên Cứu Độc Tố

Nghiên cứu độc tố trong nhuyễn thể biển sẽ tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Các nghiên cứu sâu hơn sẽ giúp hiểu rõ hơn về tác động của độc tố và cách thức kiểm soát chúng.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ dược học của tác giả Tống Thị Thanh Vượng, chuyên ngành Kiểm nghiệm thuốc và Độc chất (mã số: 9720210), được thực hiện tại Trường Đại học Dược Hà Nội dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Lê Đình Chi và PGS. Lê Thị Hồng Hảo (năm 2018), mang tên: "Nghiên cứu xác định các độc tố gây tiêu chảy acid okadaic, dinophysistoxin-1, dinophysistoxin-2 trong một số nhuyễn thể hai mảnh vỏ ở biển Việt Nam bằng sắc ký lỏng khối phổ".

Về tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu, sự tích lũy độc tố sinh vật biển trong hải sản—đặc biệt là nhuyễn thể hai mảnh vỏ (NT2MV)—qua chuỗi thức ăn từ các đợt bùng phát vi tảo hai roi (dinoflagellates) là nguyên nhân gây ra nhiều hội chứng ngộ độc cho người. Trong đó, hội chứng tiêu chảy do ngộ độc thuỷ sinh vật vỏ cứng (Diarrhetic Shellfish Poisoning - DSP) do nhóm độc tố gồm acid okadaic (OA) và các dẫn xuất dinophysistoxin (DTX) gây ra là một nguy cơ thường trực đối với an toàn thực phẩm. Tại Việt Nam, Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn đã ban hành Thông tư số 33/2015/TT-BNNVPTNT quy định mức giới hạn tổng của OA, các DTX và pectenotoxin (PTX) trong thu hoạch NT2MV là 160 µg/kg (ppb). Tuy nhiên, việc đánh giá nguy cơ xuất hiện của độc tố nhóm OA trong NT2MV trên quy mô hệ thống tại các vùng biển Việt Nam còn thiếu hụt, ngoại trừ một số nghiên cứu khoanh vùng cục bộ năm 2003 của Viện Nghiên cứu Hải sản. Về phương pháp phân tích, tiêu chuẩn quốc gia TCVN 8341:2010 chỉ cho phép xác định OA đơn lẻ bằng sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) ghép đầu dò huỳnh quang sau khi tạo dẫn xuất với 9-anthryldiazomethan (ADAM), không định lượng được DTX1 và DTX2; phương pháp định lượng sinh học trên chuột (Mouse Bioassay - MBA) kém đặc hiệu, cho kết quả dương tính giả với các hợp chất thân dầu không gây độc tiêu chảy trên người như yessotoxin (YTX) hay pectenotoxin (PTX), đồng thời độ nhạy chỉ đạt 40% - 50% tại ngưỡng 160 ppb. Ngoài ra, các phòng thí nghiệm trong nước thời điểm đó mới chỉ kiểm tra độc tố ở dạng tự do, chưa thiết lập phương pháp thủy phân để xác định các dẫn xuất ester hóa (dạng toàn phần).

Luận án được thiết lập nhằm giải quyết hai mục tiêu cụ thể:

1. Xây dựng phương pháp định lượng các độc tố gây tiêu chảy acid okadaic, dinophysistoxin-1, dinophysistoxin-2 bằng phương pháp sắc ký lỏng khối phổ.
2. Xác định hàm lượng các độc tố kể trên trong một số nhóm nhuyễn thể hai mảnh vỏ được lấy tại các vùng biển Việt Nam.

Đối tượng nghiên cứu của luận án bao gồm 3 độc tố chính nhóm OA ở dạng tự do và dạng ester hóa: Acid okadaic (OA), Dinophysistoxin-1 (DTX1) và Dinophysistoxin-2 (DTX2); các mẫu nhuyễn thể hai mảnh vỏ thu thập tại các địa phương ven biển Việt Nam (vẹm xanh, hàu, sò lông, sò huyết); mẫu thêm chuẩn và mẫu chuẩn nhuyễn thể đối chiếu chứa độc tố của Hội đồng Nghiên cứu Quốc gia Canada (NRCC). Phạm vi nghiên cứu tập trung vào việc tối ưu hóa quy trình chiết, thủy phân và phân tích trên thiết bị LC-MS/MS, thẩm định phương pháp theo các chỉ tiêu phân tích kiểm nghiệm thuốc - độc chất và khảo sát thực tế tại các vùng biển Việt Nam.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã hệ thống hóa lịch sử nghiên cứu các nhóm độc tố sinh vật biển trên thế giới:

• Hội chứng ciguatera do Antonio Parra đặt tên năm 1787 khi nghiên cứu ngộ độc ốc biển Cittarium pica; Randall (1959) đưa ra giả thiết độc tố truyền qua chuỗi thức ăn từ vi tảo độc sang cá ăn thực vật rồi đến cá ăn thịt lớn; ciguatoxin (CTX) được phân lập năm 1967 từ loài tảo hai roi Gambierdiscus toxicus.
• Tetrodotoxin (TTX) được Tahara phát hiện năm 1880 từ cá nóc và sau đó phân lập từ nhiều sinh vật biển khác.
• Ngộ độc thần kinh (NSP) do brevetoxin từ tảo Karenia brevis được phân lập vào thập niên 1970 và xác định cấu trúc thập niên 1980.
• Ngộ độc tê liệt (PSP) liên quan đến Alexandrium catenella và saxitoxin sau vụ ngộ độc năm 1927 tại bờ biển California làm 102 người mắc bệnh, 6 người tử vong.
• Ngộ độc mất trí nhớ (ASP) do acid domoic bùng phát năm 1987 tại đảo Hoàng tử Edward (Canada) làm 150 người ngộ độc, 4 người tử vong; acid domoic có nguồn gốc từ tảo đỏ Chondria armata và tảo silic Pseudo-nitzschia.
• Độc tố gây tiêu chảy (DSP): Ghi nhận từ năm 1961 và 1971 tại Easterscheldt (Hà Lan), năm 1968 tại Na Uy. Năm 1976, Yasumoto và cộng sự lần đầu mô tả hội chứng DSP tại đông bắc Nhật Bản từ trai và sò điệp, xác định nguyên nhân là nhóm độc tố thân dầu. Năm 1995, độc tố azaspiracid (AZA) gây hội chứng AZP được phát hiện tại Hà Lan sau vụ ngộ độc do ăn trai Ireland (Mytilus edulis).

Về nhóm độc tố DSP (nhóm OA), văn bản ghi nhận nguồn gốc sinh học từ khoảng 10 loài tảo hai roi chi Dinophysis (D. acuminata, D. acuta, D. fortii, D. rotundata...) và chi Prorocentrum (P. lima, P. redfieldi). Mật độ Dinophysis ở mức 200 tế bào/lít nước biển đã có thể làm nhuyễn thể nhiễm độc đến ngưỡng gây hại cho người. OA được phân lập năm 1981 từ bọt biển Halichondria okadai; DTX1 phân lập năm 1982 từ Mytilus edulis; DTX2 phân lập năm 1992 từ trai Ireland.

Quốc gia / Tổ chức	Văn bản / Quy định	Mức giới hạn kiểm soát nhóm DSP	Phương pháp tham chiếu
Nhật Bản	Quy định năm 1981	5 MU/100g thịt nhuyễn thể (~0,16 mg OA/kg)	MBA
Liên minh Châu Âu (EU)	Quy định EC (từ 07/2011)	160 µg OA eq/kg (nhóm OA khuyến cáo 45 µg/kg)	LC-MS/MS
Hoa Kỳ (USFDA)	Hướng dẫn kiểm soát an toàn	0,16 mg OA eq/kg	Phân tích hóa lý / LC-MS
New Zealand	Quy định an toàn nhuyễn thể	20 µg OA eq/100g thịt nhuyễn thể	Định lượng hóa lý
Australia	Tiêu chuẩn thực phẩm	0,2 mg OA eq/kg thịt nhuyễn thể	Định lượng hóa lý
Việt Nam	Thông tư 33/2015/TT-BNNVPTNT	Tổng OA, DTX và PTX: 160 µg/kg	LC-MS/MS
Việt Nam	TCVN 8341:2010	Không phát hiện (áp dụng riêng OA)	HPLC-Huỳnh quang (ADAM)
Việt Nam	TCVN 7265:2015	Áp dụng theo Codex Stan 292-2008	Phương pháp được chấp nhận

Vị trí của luận án: Luận án giải quyết khoảng trống kỹ thuật tại Việt Nam bằng cách xây dựng quy trình phân tích hiện đại bằng LC-MS/MS xác định đồng thời cả 3 độc tố OA, DTX1, DTX2 ở cả hai trạng thái: tự do và ester hóa (toàn phần), đồng thời cung cấp số liệu thực nghiệm thực tế về mức độ nhiễm độc tố DSP trên các loài NT2MV thương phẩm tại các vùng biển Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và cơ chế độc tính

Các độc tố nhóm OA là polyether của acid béo 38 carbon, bền nhiệt và thân dầu. OA có 17 tâm hoạt quang, có đồng phân epimer 19-epi-OA tại C19. DTX1 là acid 35(R)-methyl okadaic, DTX2 là đồng phân cấu tạo của OA. Trong tự nhiên và trong cơ thể nhuyễn thể, độc tố tồn tại ở dạng tự do và dạng dẫn xuất ester: allylic diol ester tại C1 và các 7-O-acyl ester (gọi chung là nhóm DTX3) với các gốc acid béo phổ biến gồm C16:0, C14:0 và C16:1.

Về cơ chế tác dụng sinh học, OA, DTX1 và DTX2 là các chất ức chế mạnh enzym serin/threonin protein phosphatase PP1 và PP2A (trong đó PP2A bị ức chế mạnh hơn PP1 khoảng 200 lần). Sự ức chế này làm tăng mức phosphoryl hóa của protein khung tế bào, làm biến đổi liên kết giữa các tế bào biểu mô ruột, dẫn tới mất tính kiểm soát thấm chất tan, gây thoát dịch thụ động vào lòng ruột và phát sinh triệu chứng tiêu chảy cấp. Bên cạnh đó, OA, DTX1 và DTX2 có khả năng gây độc tế bào, ức chế phân bào, gây đột biến gen trên tế bào động vật in vitro, gây bất thường nhiễm sắc thể lympho người và kích thích phát triển khối u. Độc tính cấp đường tiêm màng bụng trên chuột nhắt: LD50 của OA là 204 µg/kg, DTX2 là 352 µg/kg; liều gây chết tối thiểu của OA, DTX1 và DTX3 lần lượt là 200, 160 và 500 µg/kg.

Phương pháp nghiên cứu thực nghiệm

Luận án sử dụng phương pháp thực nghiệm định lượng hóa lý với kỹ thuật sắc ký lỏng ghép khối phổ hai lần (LC-MS/MS):

• Trang thiết bị: Hệ thống sắc ký lỏng hiệu năng cao ghép đầu dò khối phổ 3 tứ cực (MS/MS) với nguồn ion hóa phun điện tử (Electrospray Ionization - ESI).
• Hóa chất, chất chuẩn: Dung môi ACN, MeOH đạt tiêu chuẩn chạy sắc ký; chất chuẩn tinh khiết OA, DTX1, DTX2 và mẫu chuẩn nhuyễn thể đối chiếu của NRCC (National Research Council Canada).
• Thiết lập thông số khối phổ (MS/MS): Vận hành ở chế độ ion hóa âm (ESI-), chế độ theo dõi đa phản ứng (MRM). Khảo sát thế tách chùm (DP), năng lượng bắn phá ion sơ cấp (CE), thế khi ra khỏi buồng va chạm (CXP).
  • Ion phân tử mất proton $[M-H]^-$: m/z 803 đối với OA và DTX2; m/z 817 đối với DTX1.
  • Ion thứ cấp đặc trưng định lượng và định danh: m/z 255 (tạo thành do gãy vòng B trên khung polyether), m/z 113, m/z 151 và m/z 563.
• Khảo sát điều kiện sắc ký: Đánh giá trên hai loại pha tĩnh sắc ký C18:
  1. Cột Cortecs UPLC C18.
  2. Cột Zorbax Eclipse Plus C18. Khảo sát hệ pha động gồm ACN - $H_2O$ bổ sung chất điều biến pha động (acid formic hoặc amoni format) theo các chế độ rửa giải đẳng dòng và gradient. Thứ tự rửa giải của các độc tố trên cột C18 là: OA $\rightarrow$ DTX2 $\rightarrow$ DTX1.
• Quy trình xử lý mẫu:
  • Mẫu phân tích độc tố tự do: Thịt nhuyễn thể đồng nhất, chiết bằng MeOH (khảo sát thể tích và số lần chiết lặp lại), làm sạch dịch chiết bằng ly tâm lạnh và lọc trước khi tiêm sắc ký.
  • Mẫu phân tích độc tố toàn phần: Dịch chiết MeOH được tiến hành thủy phân kiềm bằng dung dịch NaOH ở nhiệt độ cao (khảo sát ảnh hưởng của nồng độ kiềm và thời gian gia nhiệt), sau đó trung hòa bằng acid HCl tương đương để giải phóng các dẫn xuất ester 7-O-acyl thành độc tố dạng tự do. Lượng độc tố ester hóa được tính bằng hiệu số giữa độc tố toàn phần sau thủy phân và độc tố tự do ban đầu.
• Thẩm định phương pháp: Thực hiện theo hướng dẫn của AOAC và các chuẩn mực kiểm nghiệm: độ thích hợp hệ thống, độ đặc hiệu, khoảng tuyến tính, giới hạn phát hiện (LOD), giới hạn định lượng (LOQ), độ đúng (tỷ lệ thu hồi trên mẫu thêm chuẩn và mẫu chuẩn NRCC), độ chính xác (độ lặp lại và độ tái lập nội bộ), đánh giá ảnh hưởng của các nền mẫu nhuyễn thể khác nhau.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1. Độc tố sinh vật biển

Chương 1 tổng quan toàn diện về các nhóm độc tố sinh vật biển (PSP, ASP, NSP, AZP, TTX, Ciguatera, DSP); cấu trúc hóa học, nguồn gốc phát sinh từ các loài tảo hai roi Dinophysis và Prorocentrum; cơ chế tích lũy, chuyển hóa, thải trừ trong nhuyễn thể và cơ chế gây độc ở mức độ phân tử/tế bào của acid okadaic và các dẫn xuất dinophysistoxin. Chương này phân tích chi tiết quy định kiểm soát độc tố sinh học trong thực phẩm tại Nhật Bản, EU, Mỹ, New Zealand, Australia và hệ thống văn bản quy phạm pháp luật tại Việt Nam (Thông tư 33/2015/TT-BNNVPTNT, TCVN 8341:2010, TCVN 7265:2015, TCVN 8681:2011). Đồng thời, tác giả tổng kết các phương pháp phân tích đã được áp dụng:

• Phương pháp sinh học in vivo (chuột nhắt MBA, chuột cống, Daphnia magna, chuột sơ sinh).
• Phương pháp độc tế bào (tế bào hồng cầu chuột, dòng tế bào ung thư biểu mô KB với LOD 50 ppb).
• Phương pháp hóa sinh (ELISA cạnh tranh trực tiếp/gián tiếp, RIA, thử nghiệm ức chế enzym PP2A).
• Phương pháp hóa lý (HPLC đầu dò huỳnh quang với các chất dẫn xuất ADAM, BAP, BrDMEQ, CA; điện di mao quản MEKC; sắc ký khí GC sau dẫn xuất silyl hóa; LC-MS và LC-MS/MS).
• Đặc trưng phổ khối của nhóm OA qua các kỹ thuật ion hóa EI, CI, FAB và ESI (với các mảnh ion đặc trưng m/z 803, 817, 255, 113, 151, 563).

Chương 2. Nguyên liệu, trang thiết bị, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 mô tả chi tiết:

• Hóa chất, dung môi sắc ký, chất chuẩn OA, DTX1, DTX2 và mẫu chuẩn nhuyễn thể đối chiếu có chứng nhận của NRCC.
• Thiết bị sắc ký lỏng khối phổ hai lần (LC-MS/MS) cùng các dụng cụ đồng nhất mẫu, ly tâm lạnh, chiết pha rắn.
• Đối tượng mẫu nhuyễn thể hai mảnh vỏ tự nhiên và thương phẩm thu thập tại các vùng biển Việt Nam.
• Thiết kế các bước thực nghiệm: khảo sát điều kiện khối phổ MS/MS (nguồn ESI-, tối ưu hóa DP, CE, CXP); khảo sát điều kiện sắc ký LC (cột, pha động ACN-$H_2O$ có acid formic/amoni format, chương trình gradient); khảo sát hiệu quả chiết bằng MeOH (thể tích, số lần chiết); khảo sát điều kiện thủy phân ester bằng NaOH (nhiệt độ, thời gian) và trung hòa bằng HCl; quy trình thẩm định phương pháp trên hai hệ cột Cortecs và Zorbax Eclipse Plus; phương pháp lấy mẫu, cỡ mẫu cá thể và điều kiện bảo quản mẫu nhuyễn thể phục vụ phân tích.

Chương 3. Kết quả nghiên cứu

Chương 3 trình bày các kết quả thực nghiệm chi tiết theo từng nội dung:

1. Xây dựng điều kiện LC-MS/MS và xử lý mẫu:
   • Tối ưu hóa điều kiện nguồn ESI- và các cặp ion MRM đặc trưng cho từng chất: OA ($803 \rightarrow 255$), DTX1 ($817 \rightarrow 255$), DTX2 ($803 \rightarrow 255$).
   • Xác lập dung môi chiết tối ưu là MeOH thuần chất với tỷ lệ và số lần chiết đảm bảo độ thu hồi cao; làm sạch dịch chiết hiệu quả bằng ly tâm lạnh.
   • Xác lập điều kiện thủy phân kiềm hoàn toàn các dạng ester ở nồng độ NaOH và nhiệt độ thích hợp mà không làm phân hủy khung độc tố chính, trung hòa ổn định bằng HCl.
   • Xác định điều kiện bảo quản mẫu nhuyễn thể đảm bảo tính ổn định của hàm lượng độc tố tự do và độc tố toàn phần.
2. Kết quả thẩm định phương pháp:
   • Thẩm định trên cột Cortecs UPLC C18: Đạt độ thích hợp hệ thống, độ đặc hiệu cao, khoảng nồng độ làm việc tuyến tính, giới hạn LOD và LOQ đạt yêu cầu phân tích vết.
   • Thẩm định trên cột Zorbax Eclipse Plus C18: Đánh giá đầy đủ độ thích hợp hệ thống, độ tuyến tính, độ đúng (độ thu hồi trên mẫu thêm chuẩn và mẫu chuẩn NRCC), độ chính xác (độ lặp lại, độ tái lập) trên cả dạng độc tố tự do và dạng độc tố toàn phần sau thủy phân; đánh giá ảnh hưởng của các loại nền mẫu nhuyễn thể khác nhau đến hiệu suất phân tích.
3. Kết quả phân tích mẫu nhuyễn thể thực tế tại Việt Nam:
   • Tổng hợp số liệu phân tích trên 4 nhóm NT2MV: vẹm xanh (Perna viridis), hàu, sò lông, sò huyết.
   • Ghi nhận tỷ lệ phát hiện độc tố dạng tự do và dạng ester sau thủy phân; phân bố hàm lượng độc tố theo từng loài nhuyễn thể, theo địa điểm thu mẫu và theo các thời điểm/mùa vụ lấy mẫu trong năm.

Chương 4. Bàn luận

Chương 4 tập trung bàn luận chuyên sâu về:

• Ưu thế và tính phù hợp của việc lựa chọn điều kiện khối phổ LC-MS/MS chế độ ESI- với mảnh ion thứ cấp m/z 255, so sánh với các kỹ thuật sắc ký huỳnh quang dẫn xuất hóa cổ điển (ADAM, BAP) và phương pháp sinh học chuột (MBA).
• Hiệu quả của quy trình xử lý mẫu bằng MeOH kết hợp ly tâm lạnh; sự cần thiết và độ tin cậy của phản ứng thủy phân kiềm để giải phóng nhóm độc tố ester hóa (DTX3) nhằm phản ánh đúng tổng hàm lượng độc tố DSP.
• So sánh tỷ lệ xuất hiện, thành phần độc tố (OA, DTX1, DTX2) và mức độ hàm lượng trong các loài NT2MV tại Việt Nam với các nghiên cứu trong khu vực và trên thế giới (Nhật Bản, Trung Quốc, Châu Âu).
• Ảnh hưởng của các yếu tố sinh thái, mùa vụ và loài nhuyễn thể đến khả năng tích lũy và chuyển hóa độc tố.
• Đánh giá nguy cơ ảnh hưởng tới sức khỏe cộng đồng qua tiêu thụ nhuyễn thể tại Việt Nam và đề xuất các định hướng khoa học nhằm kiểm soát an toàn thực phẩm theo Thông tư 33/2015/TT-BNNVPTNT.

Kết quả và những đóng góp mới

Những đóng góp mới của luận án

1. Về mặt phương pháp luận và kỹ thuật phân tích:
   • Luận án đã xây dựng và thẩm định hoàn chỉnh phương pháp định lượng đồng thời 3 độc tố gây tiêu chảy acid okadaic (OA), dinophysistoxin-1 (DTX1) và dinophysistoxin-2 (DTX2) ở cả dạng tự do và dạng ester hóa toàn phần trong nhuyễn thể hai mảnh vỏ bằng kỹ thuật sắc ký lỏng ghép khối phổ hai lần (LC-MS/MS).
   • Thiết lập quy trình xử lý mẫu tối ưu bằng MeOH kết hợp kỹ thuật ly tâm lạnh giúp loại bỏ tạp chất nền hiệu quả, không cần qua các bước tạo dẫn xuất huỳnh quang phức tạp; đồng thời tối ưu hóa phản ứng thủy phân kiềm với NaOH để xác định chính xác tổng lượng độc tố nhóm OA.
   • Phương pháp được thẩm định đầy đủ trên hai hệ cột sắc ký (Cortecs và Zorbax Eclipse Plus), chứng minh độ đặc hiệu, độ chính xác, độ đúng trên mẫu chuẩn đối chiếu NRCC và đạt giới hạn phát hiện (LOD), giới hạn định lượng (LOQ) thấp hơn nhiều so với ngưỡng quy định của Thông tư 33/2015/TT-BNNVPTNT (160 µg/kg) và tiêu chuẩn EU.
2. Về mặt thực tiễn và dữ liệu khoa học:
   • Cung cấp bộ dữ liệu thực nghiệm có hệ thống đầu tiên tại Việt Nam về sự hiện diện, tỷ lệ nhiễm và mức hàm lượng của OA, DTX1, DTX2 (ở cả dạng tự do và dạng ester) trên các loài nhuyễn thể hai mảnh vỏ thương phẩm (vẹm xanh, hàu, sò lông, sò huyết) tại nhiều vùng biển.
   • Xác định được đặc điểm phân bố độc tố theo loài nhuyễn thể, vị trí địa lý và biến thiên theo thời gian lấy mẫu.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất

• Đề xuất áp dụng quy trình LC-MS/MS đã xây dựng vào hệ thống kiểm nghiệm thực phẩm quốc gia phục vụ "Chương trình giám sát vệ sinh, an toàn thực phẩm trong thu hoạch nhuyễn thể hai mảnh vỏ" theo Thông tư 33/2015/TT-BNNVPTNT.
• Bổ sung quy trình phân tích độc tố dạng ester hóa (toàn phần) vào các tiêu chuẩn quốc gia kiểm nghiệm độc tố DSP thay thế cho phương pháp chỉ xác định OA tự do của TCVN 8341:2010.
• Tăng cường kiểm soát và giám sát định kỳ độc tố DSP tại các vùng nuôi trồng và khai thác NT2MV tập trung, đặc biệt vào các khoảng thời gian có nguy cơ xuất hiện mật độ tảo Dinophysis và Prorocentrum cao.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về mặt hạn chế, luận án tập trung nghiên cứu trên 3 độc tố chính thuộc nhóm gây tiêu chảy (OA, DTX1, DTX2) và các ester của chúng; chưa tích hợp định lượng đồng thời các nhóm độc tố thân dầu khác như pectenotoxin (PTX), yessotoxin (YTX) hay azaspiracid (AZA) trong cùng một chu trình phân tích đơn lẻ. Phạm vi lấy mẫu thực tế phụ thuộc vào nguồn lợi thương phẩm và mùa vụ khai thác tại các địa phương được khảo sát.

Hướng nghiên cứu tiếp theo được văn bản định hướng:

• Mở rộng phương pháp LC-MS/MS để phân tích đa độc tố sinh vật biển đồng thời (kết hợp các nhóm độc tố DSP, PSP, ASP, AZP) trong cùng một quy trình chiết và chạy sắc ký.
• Thiết lập hệ thống nghiên cứu giám sát tích hợp giữa quan trắc mật độ các loài vi tảo độc (Dinophysis spp., Prorocentrum spp.) trong môi trường nước biển với sự tích lũy độc tố sinh học trong các loài nhuyễn thể hai mảnh vỏ theo chu kỳ mùa và biến đổi khí hậu ven biển.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu chuyên khảo có giá trị ứng dụng cao đối với:

• Cơ quan quản lý và kiểm nghiệm an toàn thực phẩm: Cục Quản lý Chất lượng Nông Lâm sản và Thủy sản (NAFIQAD), Viện Kiểm nghiệm An toàn vệ sinh thực phẩm Quốc gia, các Trung tâm Chất lượng Nông Lâm Thủy sản vùng và các phòng kiểm nghiệm độc chất trên toàn quốc. Các đơn vị này có thể ứng dụng trực tiếp quy trình chiết, thủy phân và điều kiện LC-MS/MS để kiểm tra chất lượng hải sản xuất khẩu và tiêu thụ nội địa.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên sau đại học: Thuộc các chuyên ngành Kiểm nghiệm thuốc và Độc chất, Hóa phân tích, Dược học, Độc chất học biển và Công nghệ sinh học. Luận án cung cấp khung phương pháp luận chuẩn tắc về thẩm định phương pháp khối phổ theo chuẩn quốc tế, kỹ thuật xử lý nền mẫu sinh học phức tạp và tổng quan chi tiết về hóa học độc tố sinh vật biển.
• Nhà hoạch định chính sách tiêu chuẩn: Cung cấp luận cứ khoa học thực nghiệm để cơ quan chức năng hoàn thiện, sửa đổi các Tiêu chuẩn Việt Nam (TCVN) và Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về kiểm soát độc tố sinh học trong thực phẩm thủy hải sản.

Câu hỏi thường gặp

1. Độc tố gây tiêu chảy DSP tác động như thế nào lên cơ thể sinh vật và con người?

Về cơ chế phân tử, OA, DTX1 và DTX2 ức chế chọn lọc các enzym serin/threonin protein phosphatase (đặc biệt là PP2A bị ức chế mạnh hơn PP1 khoảng 200 lần). Sự ức chế này làm tăng mức độ phosphoryl hóa các protein khung tế bào, làm biến đổi tính thấm của liên kết biểu mô ruột, dẫn tới mất nước và điện giải thụ động vào lòng ruột, gây ra triệu chứng tiêu chảy cấp, đau bụng và nôn mửa kéo dài tới 3 ngày. Ngoài ra, các độc tố này còn có hoạt tính gây độc tế bào, ức chế phân bào, gây biến dị nhiễm sắc thể và kích thích khối u.

2. Mức giới hạn quy định kiểm soát độc tố nhóm OA trong nhuyễn thể tại Việt Nam và quốc tế là bao nhiêu?

Theo Thông tư số 33/2015/TT-BNNVPTNT của Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Việt Nam, mức giới hạn cho phép của tổng OA, DTX và pectenotoxin là 160 µg/kg (ppb). Mức giới hạn này tương đương với quy định của Liên minh Châu Âu (160 µg OA eq/kg), Hoa Kỳ (0,16 mg/kg) và Nhật Bản (5 MU/100g thịt nhuyễn thể, tương đương 0,16 mg OA/kg).

3. Tại sao bắt buộc phải thực hiện bước thủy phân kiềm khi phân tích tổng độc tố nhóm OA trong nhuyễn thể?

Trong nhuyễn thể, các độc tố OA, DTX1 và DTX2 không chỉ tồn tại ở dạng tự do mà còn bị chuyển hóa thành các dẫn xuất 7-O-acyl ester (nhóm DTX3) với các acid béo (C16:0, C14:0, C16:1...). Hiện nay chỉ có chất chuẩn thương mại ở dạng tự do, trong khi thành phần các ester rất phức tạp. Phản ứng thủy phân bằng dung dịch kiềm NaOH giúp cắt đứt liên kết ester để chuyển toàn bộ các dẫn xuất DTX3 về dạng tự do tương ứng, từ đó xác định được hàm lượng độc tố toàn phần và tránh hiện tượng âm tính giả hoặc đánh giá thấp mức độ tích lũy độc tố.

4. Kỹ thuật khối phổ LC-MS/MS trong luận án sử dụng các ion sơ cấp và thứ cấp nào để định danh và định lượng?

Phương pháp vận hành ở chế độ ion hóa phun điện tử âm (ESI-) và theo dõi phản ứng đa phản ứng (MRM):

• Với OA và DTX2: Ion sơ cấp tiền chất $[M-H]^-$ có m/z 803.
• Với DTX1: Ion sơ cấp tiền chất $[M-H]^-$ có m/z 817.
• Ion thứ cấp đặc trưng quan trọng nhất để định lượng cho cả 3 độc tố là m/z 255 (hình thành do sự phân mảnh tại vòng B của khung phân tử), cùng các ion thứ cấp định danh m/z 113, m/z 151 và m/z 563.

5. Những loài nhuyễn thể hai mảnh vỏ nào tại biển Việt Nam được khảo sát trong nghiên cứu?

Nghiên cứu tập trung thu thập và phân tích độc tố trên 4 loài nhuyễn thể hai mảnh vỏ phổ biến gồm: vẹm xanh (Perna viridis), hàu, sò lông và sò huyết thu thập tại các vùng biển Việt Nam.

Kết luận

Luận án của tác giả Tống Thị Thanh Vượng đã giải quyết thành công yêu cầu cấp thiết về mặt kiểm nghiệm độc chất sinh vật biển tại Việt Nam thông qua việc xây dựng và thẩm định quy trình LC-MS/MS xác định đồng thời OA, DTX1 và DTX2 ở cả dạng tự do và ester hóa toàn phần. Phương pháp đạt độ nhạy, độ đúng và độ đặc hiệu cao, đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn kỹ thuật theo quy định của Thông tư 33/2015/TT-BNNVPTNT và các chuẩn mực quốc tế. Công trình cung cấp bộ dữ liệu thực nghiệm có hệ thống đầu tiên về thực trạng nhiễm độc tố DSP trên các loài nhuyễn thể hai mảnh vỏ thương phẩm tại vùng biển Việt Nam. Kết quả nghiên cứu đóng góp cơ sở khoa học quan trọng cho công tác kiểm nghiệm thực phẩm thường quy, phục vụ hiệu quả chương trình giám sát an toàn thu hoạch nhuyễn thể và bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. ĐỘC TỐ SINH VẬT BIỂN 1. Nguồn gốc Các loại hải sản đã từ lâu được con người coi là một nguồn thực phẩm lành mạnh và được tiêu thụ ngày càng nhiều trên phạm vi toàn cầu. Tuy nhiên, cũng từ rất sớm con người đã ghi nhận những trường hợp ngộ độc [64], thậm chí có thể dẫn tới tử vong sau khi ăn hải sản.

Cho tới nay, nguyên nhân gây ra ngộ độc cho người đã được xác định là do các độc tố tồn tại trong hải sản mà con người tiêu thụ, còn gọi là các độc tố sinh vật biển. Các nghiên cứu khoa học đã chứng tỏ rằng bản thân các loại hải sản chứa độc tố gây ngộ độc cho người không sản xuất ra những độc tố này mà tích luỹ độc tố do ăn thực vật phù du biển, trong đó có tảo độc. Một số loài tảo có khả năng sinh độc tố, một số không sinh độc tố nhưng có khả năng phát triển mạnh gây ra hiện tượng “tảo nở hoa” - algal bloom, có thể làm thay đổi màu nước biển (hiện tượng “thuỷ triều đỏ”), làm chết hàng loạt sinh vật biển [56]. Những loài tảo mang một hoặc cả hai đặc tính này được gọi chung là tảo độc.

Trong các loài tảo độc, tảo đơn bào hai roi và tảo silic là nhóm tác nhân sản xuất ra nhiều loại độc tố có khả năng gây ngộ độc cho người nhất. Tảo đơn bào hai roi chính là tác nhân sản xuất ra độc tố gây tiêu chảy (hay hội chứng DSP) [148], độc tố gây liệt cơ (hay hội chứng PSP - paralytic shellfish poisoning) [72], độc tố gây độc thần kinh (hay hội chứng NSP - neurotoxic shellfish poisoning) [26], độc tố gây hội chứng AZP (azaspiracid shellfish poisoning) [120], độc tố gây ngộ độc khi ăn cá (hay hội chứng ciguatera) [146], và palytoxin analog [130]. Tảo silic là tác nhân sản xuất ra độc tố gây mất trí nhớ (hay hội chứng ASP - amnestic shellfish poisoning) [16]. Vi khuẩn lam là tác nhân gây ra các hội chứng PSP [15], hội chứng ngộ độc tảo biển (seaweed poisoning) [90] và hội chứng ngộ độc rùa biển (turtle poisoning) [99].

Một số loài vi khuẩn cũng đã được chứng minh là tác nhân sản xuất ra tetrodotoxin (TTX) [143], một độc tố thần kinh có độc tính rất mạnh. Độc tố do các tác nhân này sản xuất ra sẽ theo nhiều con đường khác nhau (chẳng hạn như qua chuỗi thức ăn, qua phơi nhiễm trong môi trường sống) xâm nhập và tích lũy vào trong cơ thể các loài hải sản mà con người tiêu thụ, qua đó gây ngộ độc cho người. Tùy thuộc tính chất của từng nhóm độc tố, sự phân bố của các loại hải sản theo khu vực địa lý cũng như đặc điểm hoạt động nuôi trồng, đánh bắt, 3 mỗi nhóm độc tố có thể gây phơi nhiễm trên người thông qua những loài hải sản khác nhau. Ngộ độc TTX đã được ghi nhận khi tiêu thụ cá nóc [143], con so biển [68].

Các hội chứng DSP [148], PSP [72], ASP [16], NSP [26] và AZP [120] xảy ra chủ yếu khi tiêu thụ các loài hải sản vỏ cứng không xương sống (NT2MV, giáp xác, v. Ngộ độc do hội chứng ciguatera xảy ra chủ yếu khi tiêu thụ một số loài cá biển vùng nhiệt đới [146]. Hội chứng ngộ độc do tảo biển xuất hiện khi tiêu thụ rau câu [90], trong khi hội chứng ngộ độc rùa biển xuất hiện khi ăn một số loài rùa biển [99]. Trên đây mới chỉ là những hội chứng ngộ độc và độc tố gây ảnh hưởng xấu tới sức khỏe con người nên được nghiên cứu, tìm hiểu kỹ.

Ngoài ra, còn nhiều trường hợp sinh vật biển bị ngộ độc ở quy mô khác nhau đã được ghi nhận, nhất là trong những đợt “tảo nở hoa” [56].