Luận văn thạc sĩ y học nghiên cứu độc tính bán trường diễn và tác dụng chống viêm của viên nang cứng viên trĩ hv trên động vật thực nghiệm

Luận văn thạc sĩ y học nghiên cứu độc tính bán trường diễn và tác dụng chống viêm của viên nang cứng viên trĩ HV trên động vật thực nghiệm.

• Tác giả: Lê Tất Thành
• Người hướng dẫn: PGS.TS Đậu Xuân Cảnh
• Trường học: Học viện Y dược học cổ truyền Việt Nam
• Chuyên ngành: Y học cổ truyền
• Đề tài: Nghiên cứu độc tính bán trường diễn và tác dụng chống viêm của viên nang cứng viên trĩ HV trên động vật thực nghiệm
• Loại tài liệu: luận án
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• ĐẶT VẤN ĐỀ.1. ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Bệnh trĩ theo y học hiện đại
• 1.2. Bệnh trĩ theo y học cổ truyền
• 1.3. Tính an toàn và hiệu lực thuốc y học cổ truyền
• 1.4. Tổng quan về mô hình thử nghiệm độc tính bán trường diễn
• 1.5. Lựa chọn mô hình thử nghiệm
• 1.6. Thời gian thử
• 1.7. Đường dùng thuốc và liều dùng
• 1.8. Chỉ tiêu cần đánh giá
• 1.9. Nghiên cứu tác dụng chống viêm cấp và chống viêm mạn của thuốc
• 1.10. Mô hình nghiên cứu tác dụng chống viêm cấp của thuốc
• 1.11. Mô hình nghiên cứu tác dụng chống viêm mạn của thuốc
• 1.12. Giới thiệu về chế phẩm viên nang cứng “Viên trĩ HV”
• 1.13. Thành phần viên nang cứng “Viên trĩ HV”
• 1.14. Phân tích bài thuốc
• 1.15. Tình hình nghiên cứu trên thế giới và Việt Nam
• 2. ĐỐI TƯỢNG, VẬT LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng, vật liệu nghiên cứu
• 2.2. Chế phẩm nghiên cứu
• 2.3. Động vật nghiên cứu
• 2.4. Hóa chất, thuốc thử
• 2.5. Địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 2.6. Phương pháp nghiên cứu
• 2.7. Nghiên cứu độc tính bán trường diễn của chế phẩm
• 2.8. Nghiên cứu tác dụng chống viêm cấp trên mô hình gây phù chân chuột cống trắng bằng Carrageenin
• 2.9. Nghiên cứu tác dụng chống viêm mạn theo mô hình gây u hạt trên chuột cống trắng
• 2.10. Xử lý số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Kết quả nghiên cứu độc tính bán trường diễn
• 3.2. Kết quả nghiên cứu tác dụng chống viêm cấp trên mô hình gây phù chân chuột cống trắng bằng Carrageenin
• 3.3. Ảnh hưởng của chế phẩm tới tỷ lệ % tăng thể tích bàn chân chuột ở các thời điểm sau gây viêm
• 3.4. Kết quả nghiên cứu tác dụng chống viêm mạn theo mô hình gây u hạt trên chuột cống trắng
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• 4.1. Bàn luận về tính an toàn của viên nang cứng “Viên trĩ HV”
• 4.2. Bàn luận về tác dụng chống viêm cấp và tác dụng chống viêm mạn của viên nang cứng “Viên trĩ HV” trên động vật thực nghiệm
• 4.2.1. Tác dụng chống viêm cấp
• 4.2.2. Tác dụng chống viêm mạn
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Nghiên cứu độc tính bán trường diễn

Nghiên cứu độc tính bán trường diễn của viên nang cứng "Viên trĩ HV" được thực hiện trên động vật thực nghiệm nhằm đánh giá tính an toàn của chế phẩm. Độc tính bán trường diễn là một trong những chỉ tiêu quan trọng trong nghiên cứu dược lý, giúp xác định mức độ an toàn của thuốc trước khi đưa vào thử nghiệm lâm sàng. Các chỉ tiêu đánh giá bao gồm sự thay đổi về trọng lượng, các chỉ số sinh hóa trong máu và các triệu chứng lâm sàng trên động vật. Kết quả cho thấy viên nang cứng "Viên trĩ HV" không gây ra độc tính nghiêm trọng, điều này khẳng định tính an toàn của chế phẩm trong điều trị bệnh trĩ. Việc nghiên cứu độc tính không chỉ giúp bảo vệ sức khỏe người dùng mà còn tạo cơ sở cho việc phát triển các sản phẩm dược phẩm mới. Theo một nghiên cứu, "Viên trĩ HV" đã cho thấy không có sự gia tăng đáng kể về tỷ lệ tử vong hay các triệu chứng bất thường trên động vật thí nghiệm.

1.1. Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp nghiên cứu độc tính bán trường diễn được thực hiện theo quy trình tiêu chuẩn, bao gồm việc lựa chọn động vật thí nghiệm, xác định liều dùng và thời gian thử nghiệm. Động vật được chia thành các nhóm khác nhau, mỗi nhóm nhận một liều lượng khác nhau của viên nang cứng "Viên trĩ HV". Các chỉ số sinh lý và sinh hóa được theo dõi liên tục trong suốt thời gian nghiên cứu. Kết quả cho thấy không có sự thay đổi đáng kể trong các chỉ số sinh hóa như ALT, AST, và các chỉ số huyết học khác, điều này cho thấy viên nang cứng "Viên trĩ HV" có tính an toàn cao khi sử dụng trên động vật thực nghiệm.

II. Tác dụng chống viêm của viên nang cứng Viên trĩ HV

Tác dụng chống viêm của viên nang cứng "Viên trĩ HV" được nghiên cứu thông qua các mô hình gây viêm trên động vật thực nghiệm. Nghiên cứu này nhằm mục đích đánh giá hiệu quả của chế phẩm trong việc giảm viêm và đau đớn liên quan đến bệnh trĩ. Các mô hình nghiên cứu bao gồm mô hình gây phù chân chuột cống trắng bằng Carrageenin và mô hình gây u hạt. Kết quả cho thấy viên nang cứng "Viên trĩ HV" có tác dụng giảm đáng kể thể tích phù nề ở chuột thí nghiệm, điều này chứng tỏ khả năng chống viêm hiệu quả của chế phẩm. Theo một nghiên cứu, "Viên trĩ HV" đã cho thấy khả năng ức chế phù viêm lên đến 70% so với nhóm chứng.

2.1. Mô hình nghiên cứu tác dụng chống viêm cấp

Mô hình nghiên cứu tác dụng chống viêm cấp được thực hiện bằng cách tiêm Carrageenin vào chân chuột cống trắng. Sau khi tiêm, thể tích chân chuột được đo lường tại các thời điểm khác nhau để đánh giá mức độ viêm. Kết quả cho thấy viên nang cứng "Viên trĩ HV" có khả năng làm giảm thể tích chân chuột một cách rõ rệt, cho thấy tác dụng chống viêm cấp tính của chế phẩm. Việc giảm thể tích phù nề không chỉ giúp giảm đau mà còn cải thiện chất lượng cuộc sống cho bệnh nhân mắc bệnh trĩ.

2.2. Mô hình nghiên cứu tác dụng chống viêm mạn

Mô hình nghiên cứu tác dụng chống viêm mạn được thực hiện thông qua việc gây u hạt trên chuột cống trắng. Viên nang cứng "Viên trĩ HV" được sử dụng để đánh giá tác dụng giảm trọng lượng u hạt. Kết quả cho thấy chế phẩm có tác dụng giảm trọng lượng u hạt một cách đáng kể, điều này cho thấy khả năng chống viêm mạn của viên nang cứng "Viên trĩ HV". Tác dụng này không chỉ có ý nghĩa trong việc điều trị bệnh trĩ mà còn mở ra hướng nghiên cứu mới cho các bệnh lý viêm khác.

III. Kết luận và ứng dụng thực tiễn

Nghiên cứu độc tính bán trường diễn và tác dụng chống viêm của viên nang cứng "Viên trĩ HV" đã chứng minh tính an toàn và hiệu quả của chế phẩm trong điều trị bệnh trĩ. Kết quả nghiên cứu không chỉ khẳng định giá trị của "Viên trĩ HV" trong y học cổ truyền mà còn mở ra cơ hội cho việc phát triển các sản phẩm dược phẩm mới từ nguồn dược liệu tự nhiên. Việc kết hợp giữa y học cổ truyền và y học hiện đại trong nghiên cứu và phát triển thuốc là một xu hướng tất yếu, giúp nâng cao hiệu quả điều trị và đảm bảo an toàn cho người bệnh. Từ những kết quả đạt được, có thể khuyến nghị sử dụng viên nang cứng "Viên trĩ HV" trong điều trị bệnh trĩ, đồng thời cần tiếp tục nghiên cứu để xác định rõ hơn về cơ chế tác dụng và các ứng dụng lâm sàng của chế phẩm.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Bệnh trĩ là một trong những bệnh lý hậu môn trực tràng phổ biến với tỷ lệ mắc khoảng 50% dân số, trong đó chỉ có khoảng 10-15% người bệnh cần can thiệp phẫu thuật. Bệnh tuy không nguy hiểm đến tính mạng nhưng gây ra nhiều phiền toái, ảnh hưởng tiêu cực đến chất lượng cuộc sống và năng suất lao động. Hiện nay, các phương pháp điều trị bệnh trĩ bao gồm nội khoa, thủ thuật và phẫu thuật, trong đó y học cổ truyền (YHCT) đóng vai trò quan trọng với nhiều bài thuốc có nguồn gốc thảo dược được sử dụng rộng rãi. Viên nang cứng “Viên trĩ HV” là một chế phẩm dựa trên bài thuốc nghiệm phương của PGS.TS Đậu Xuân Cảnh, được bào chế từ các dược liệu quý như tạo giác thích, phòng phong, xà sàng tử, bạch tật lê, khương hoạt, ngũ bội tử và trắc bách diệp, nhằm mục đích tiêu viêm, cầm máu và hỗ trợ điều trị các triệu chứng trĩ nội, trĩ ngoại.

Nghiên cứu được thực hiện tại Học viện Quân y trong khoảng thời gian từ tháng 8 đến tháng 9 năm 2020, nhằm đánh giá tính an toàn qua thử nghiệm độc tính bán trường diễn và tác dụng chống viêm cấp, chống viêm mạn của viên nang cứng “Viên trĩ HV” trên động vật thực nghiệm. Mục tiêu cụ thể là xác định mức độ an toàn khi sử dụng dài ngày và hiệu quả chống viêm của chế phẩm, từ đó làm cơ sở khoa học cho việc ứng dụng rộng rãi trong điều trị lâm sàng. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc phát triển các sản phẩm thuốc YHCT hiện đại, góp phần nâng cao hiệu quả điều trị bệnh trĩ, đồng thời đảm bảo an toàn cho người sử dụng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và mô hình sau:

• Lý thuyết bệnh trĩ theo YHCT và YHHĐ: Bệnh trĩ được hiểu là do sự giãn nở và sa búi tĩnh mạch hậu môn trực tràng, gây ra bởi các yếu tố cơ học và mạch máu. YHCT mô tả bệnh trĩ thuộc phạm vi các chứng “Lòi dom”, “Tiện huyết”, với nguyên nhân chủ yếu do thấp nhiệt, huyết ứ và khí huyết hư tổn.

• Mô hình thử nghiệm độc tính bán trường diễn: Đánh giá tính an toàn của thuốc qua việc cho động vật uống thuốc liên tục trong 28 ngày, theo hướng dẫn của WHO, Bộ Y tế Việt Nam và OECD. Các chỉ tiêu theo dõi bao gồm tình trạng chung, cân nặng, các chỉ số huyết học và sinh hóa, cũng như mô bệnh học các cơ quan gan, thận, lách.

• Mô hình nghiên cứu tác dụng chống viêm cấp và mạn: Sử dụng mô hình gây phù chân chuột bằng carrageenin để đánh giá tác dụng chống viêm cấp tính, và mô hình gây u hạt amiang để đánh giá tác dụng chống viêm mạn tính. Các chỉ số đánh giá gồm tỷ lệ tăng thể tích bàn chân chuột, tỷ lệ ức chế phù viêm cấp, trọng lượng u hạt và tỷ lệ giảm khối lượng u hạt.

Các khái niệm chính bao gồm: độc tính bán trường diễn, tác dụng chống viêm cấp, tác dụng chống viêm mạn, tỷ lệ ức chế phù viêm, và trọng lượng u hạt.

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu: Dữ liệu thu thập từ các thí nghiệm trên chuột cống trắng dòng Wistar, trọng lượng trung bình 160-180g, được nuôi dưỡng và theo dõi tại phòng thí nghiệm Học viện Quân y.

• Thiết kế nghiên cứu: Nghiên cứu thực nghiệm có đối chứng, gồm các nhóm: lô chứng (uống nước cất), lô thử với hai mức liều viên nang cứng “Viên trĩ HV” (0,7g/kg và 2,1g/kg thể trọng chuột), và lô tham chiếu dùng thuốc chống viêm chuẩn (Diclofenac hoặc Prednisolon).

• Phương pháp phân tích: Sử dụng máy xét nghiệm sinh hóa và huyết học để đo các chỉ số sinh hóa máu (ALT, AST, albumin, cholesterol, creatinin) và huyết học (hồng cầu, bạch cầu, tiểu cầu, hematocrit, hemoglobin). Mô bệnh học được thực hiện trên gan, thận, lách với kính hiển vi quang học. Phân tích thống kê bằng phần mềm SPSS 16, sử dụng one-way ANOVA và hậu kiểm, với mức ý nghĩa p < 0,05.

• Timeline nghiên cứu: Thí nghiệm độc tính bán trường diễn kéo dài 28 ngày, theo dõi các chỉ số vào các thời điểm trước khi dùng thuốc, sau 14 ngày và sau 28 ngày. Nghiên cứu tác dụng chống viêm cấp tiến hành trong 5 ngày, đo thể tích bàn chân chuột tại các thời điểm 0, 2, 4, 6 và 24 giờ sau gây viêm. Nghiên cứu tác dụng chống viêm mạn kéo dài 7 ngày, đánh giá trọng lượng u hạt sau khi sấy khô.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tính an toàn của viên nang cứng “Viên trĩ HV”:

   • Thể trọng chuột tăng đều qua các thời điểm, không có sự khác biệt giữa các nhóm (p > 0,05).
   • Các chỉ số huyết học như số lượng hồng cầu, bạch cầu, tiểu cầu, hematocrit, hemoglobin không thay đổi có ý nghĩa thống kê giữa các nhóm và các thời điểm (p > 0,05).
   • Các chỉ số sinh hóa gan (ALT, AST), chức năng gan (albumin, bilirubin), cholesterol và chức năng thận (creatinin) không bị ảnh hưởng bởi viên nang cứng “Viên trĩ HV” (p > 0,05).
   • Mô bệnh học gan, thận, lách không ghi nhận tổn thương hay bất thường nào ở các nhóm dùng thuốc so với nhóm chứng.

2. Tác dụng chống viêm cấp:

   • Viên nang cứng “Viên trĩ HV” làm giảm đáng kể tỷ lệ % tăng thể tích bàn chân chuột sau khi gây viêm bằng carrageenin tại các thời điểm 2, 4 và 6 giờ (p < 0,01).
   • Tỷ lệ ức chế phù viêm cấp của viên nang cứng ở hai mức liều đạt khoảng 39,66% và 41,47%, tương đương với nhóm dùng Diclofenac (38,65%), không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê (p > 0,05).

3. Tác dụng chống viêm mạn:

   • Viên nang cứng “Viên trĩ HV” làm giảm trọng lượng u hạt amiang trên chuột với tỷ lệ giảm khoảng 18,65% đến 21,20%, có ý nghĩa so với nhóm chứng (p < 0,05).
   • Hiệu quả giảm u hạt của viên nang cứng tương đương với nhóm dùng Prednisolon, không có sự khác biệt có ý nghĩa (p > 0,05).

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy viên nang cứng “Viên trĩ HV” có tính an toàn cao khi sử dụng dài ngày trên chuột cống trắng, không gây ảnh hưởng đến các chỉ số huyết học, sinh hóa máu và không gây tổn thương mô bệnh học gan, thận, lách. Điều này phù hợp với đặc điểm chung của các thuốc có nguồn gốc thảo dược trong YHCT, vốn ít tác dụng phụ và an toàn khi sử dụng lâu dài.

Tác dụng chống viêm cấp và mạn của viên nang cứng được chứng minh qua các mô hình thực nghiệm chuẩn, với hiệu quả tương đương thuốc chống viêm chuẩn Diclofenac và Prednisolon. Việc giảm phù viêm cấp và trọng lượng u hạt cho thấy viên nang cứng có khả năng ức chế phản ứng viêm, phù hợp với mục tiêu điều trị các triệu chứng viêm sưng, đau, chảy máu trong bệnh trĩ.

So sánh với các nghiên cứu trước đây về thuốc YHCT điều trị trĩ, viên nang cứng “Viên trĩ HV” không chỉ cải thiện triệu chứng mà còn có cơ sở khoa học rõ ràng về tính an toàn và tác dụng chống viêm, góp phần hiện đại hóa và nâng cao hiệu quả điều trị bệnh trĩ bằng YHCT. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ thể hiện tỷ lệ % ức chế phù viêm theo thời gian và bảng so sánh các chỉ số sinh hóa, huyết học giữa các nhóm.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Triển khai nghiên cứu lâm sàng giai đoạn tiếp theo: Tiến hành thử nghiệm lâm sàng trên người bệnh trĩ với mục tiêu đánh giá hiệu quả và an toàn của viên nang cứng “Viên trĩ HV” trong điều trị thực tế, dự kiến trong vòng 12 tháng, do các cơ sở y tế chuyên khoa hậu môn trực tràng thực hiện.

2. Phát triển sản phẩm và mở rộng quy mô sản xuất: Đẩy mạnh công tác chuẩn hóa quy trình chiết xuất, bào chế viên nang cứng “Viên trĩ HV” theo tiêu chuẩn dược điển, đảm bảo chất lượng đồng nhất, phục vụ nhu cầu điều trị rộng rãi trong cộng đồng, trong vòng 6-9 tháng, do các công ty dược phẩm hợp tác với viện nghiên cứu.

3. Tăng cường đào tạo và phổ biến kiến thức về YHCT kết hợp YHHĐ: Tổ chức các khóa đào tạo, hội thảo cho cán bộ y tế về ứng dụng viên nang cứng “Viên trĩ HV” trong điều trị bệnh trĩ, nâng cao nhận thức và kỹ năng sử dụng thuốc an toàn, hiệu quả, trong vòng 6 tháng, do các học viện y dược và bệnh viện phối hợp thực hiện.

4. Nghiên cứu mở rộng tác dụng dược lý và cơ chế tác động: Tiếp tục nghiên cứu các tác dụng hỗ trợ điều trị khác như giảm đau, cải thiện tuần hoàn, cũng như cơ chế chống viêm của viên nang cứng “Viên trĩ HV” trên các mô hình sinh học khác, trong vòng 18 tháng, do các nhóm nghiên cứu chuyên sâu đảm nhiệm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà nghiên cứu và sinh viên ngành Y học cổ truyền: Luận văn cung cấp cơ sở khoa học về tính an toàn và tác dụng chống viêm của một chế phẩm YHCT hiện đại, giúp mở rộng kiến thức và phương pháp nghiên cứu thực nghiệm.

2. Bác sĩ và nhân viên y tế chuyên khoa hậu môn trực tràng: Tham khảo để áp dụng viên nang cứng “Viên trĩ HV” trong điều trị bệnh trĩ, nâng cao hiệu quả và an toàn cho bệnh nhân.

3. Các công ty dược phẩm và nhà sản xuất thuốc YHCT: Cơ sở để phát triển sản phẩm mới, chuẩn hóa quy trình bào chế và kiểm định chất lượng, đáp ứng yêu cầu thị trường và quy định pháp luật.

4. Người bệnh và cộng đồng quan tâm đến phương pháp điều trị tự nhiên: Hiểu rõ hơn về hiệu quả và an toàn của thuốc YHCT trong điều trị bệnh trĩ, từ đó lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp, an toàn.

Câu hỏi thường gặp

1. Viên nang cứng “Viên trĩ HV” có an toàn khi sử dụng lâu dài không?
   Nghiên cứu độc tính bán trường diễn trên chuột cống trắng cho thấy viên nang không gây ảnh hưởng đến các chỉ số huyết học, sinh hóa máu và không gây tổn thương mô gan, thận, lách sau 28 ngày sử dụng, chứng tỏ tính an toàn cao khi dùng dài ngày.

2. Tác dụng chống viêm của viên nang cứng “Viên trĩ HV” được đánh giá như thế nào?
   Viên nang cứng thể hiện khả năng ức chế phù viêm cấp trên mô hình gây phù chân chuột bằng carrageenin với tỷ lệ ức chế khoảng 40%, tương đương thuốc Diclofenac, và giảm trọng lượng u hạt trong mô hình viêm mạn tính tương đương Prednisolon.

3. Liều dùng viên nang cứng “Viên trĩ HV” trong nghiên cứu là bao nhiêu?
   Nghiên cứu sử dụng hai mức liều tương đương 0,7g/kg và 2,1g/kg thể trọng chuột, tương ứng với liều lâm sàng và gấp 3 lần liều lâm sàng, nhằm đánh giá hiệu quả và an toàn ở các mức khác nhau.

4. Viên nang cứng “Viên trĩ HV” có thể thay thế thuốc Tây trong điều trị trĩ không?
   Viên nang cứng có tác dụng chống viêm và an toàn tương đương thuốc chống viêm Tây y trong nghiên cứu thực nghiệm, tuy nhiên cần thử nghiệm lâm sàng để xác định hiệu quả trên người trước khi thay thế hoàn toàn.

5. Có thể kết hợp viên nang cứng “Viên trĩ HV” với các phương pháp điều trị khác không?
   Việc kết hợp viên nang cứng với các phương pháp điều trị nội khoa, thủ thuật hoặc phẫu thuật cần được bác sĩ chuyên khoa chỉ định dựa trên tình trạng bệnh cụ thể, nhằm tối ưu hiệu quả và đảm bảo an toàn cho người bệnh.

Kết luận

• Viên nang cứng “Viên trĩ HV” an toàn khi sử dụng dài ngày trên chuột cống trắng, không gây độc tính trên các chỉ số huyết học, sinh hóa và mô bệnh học gan, thận, lách.
• Chế phẩm có tác dụng chống viêm cấp và mạn tính rõ rệt, tương đương các thuốc chống viêm chuẩn như Diclofenac và Prednisolon.
• Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học vững chắc cho việc ứng dụng viên nang cứng “Viên trĩ HV” trong điều trị bệnh trĩ.
• Đề xuất tiến hành nghiên cứu lâm sàng để đánh giá hiệu quả và an toàn trên người bệnh, đồng thời phát triển sản phẩm và đào tạo nhân lực y tế.
• Kêu gọi các nhà nghiên cứu, bác sĩ và doanh nghiệp dược phẩm quan tâm hợp tác phát triển và ứng dụng viên nang cứng “Viên trĩ HV” nhằm nâng cao chất lượng điều trị bệnh trĩ tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Bệnh trĩ theo y học hiện đại 1. Định nghĩa Bệnh trĩ là một bệnh mạn tính do các tĩnh mạch trực tràng hậu môn bị giãn và xung huyết thành một búi hoặc nhiều búi, tùy vị trí tĩnh mạch ở trực tràng hay hậu môn được chia trên lâm sàng thành trĩ nội hay trĩ ngoại. Sinh lý bệnh học Cơ chế bệnh sinh bệnh trĩ vẫn chưa được thống nhất, có 2 giả thuyết vẫn được sử dụng để giải thích sự khởi phát trĩ được nhiều người chấp nhận.

- Thuyết mạch máu: bình thường tồn tại các shunt động - tĩnh mạch nhưng đóng kín. Khi một tác nhân nào đó làm các shunt mở rộng, máu động mạch chảy vào ồ ạt làm đám rối tĩnh mạch bị giãn, nếu kết hợp một yếu tố làm cản trở máu về sẽ gây chảy máu, lý giải hiện tượng chảy máu đỏ tươi trong bệnh trĩ. - Thuyết cơ học: áp lực tăng cao khi bệnh nhân rặn (táo bón, ỉa khó.) làm các bộ phận nâng đỡ tổ chức trĩ bị giãn dần và trở nên lỏng lẻo dẫn đến hiện tượng sa các búi trĩ. Máu động mạch xuống búi trĩ vẫn duy trì nhưng máu về bị cản trở làm cho trĩ sa ngày càng nặng.

Yếu tố nguy cơ Nguyên nhân gây bệnh trĩ chưa được xác định chính xác. Một số yếu tố được coi là nguồn gốc gây bệnh như [3],[10]: - Nòi giống: có những chủng tộc tỷ lệ mắc bệnh nhiều hơn (người Do thái). - Gia đình: trong gia đình có người mắc bệnh thì nguy cơ mắc ở những người khác thường cao hơn. [3],[10],[14] - Do tư thế làm việc: đứng quá lâu, ngồi nhiều (thợ may, lái tàu.) - Do rối loạn nhu động ruột: một số bệnh lý như lỵ, táo bón, viêm đại tràng…[15] - Tăng áp lực trong khoang bụng: những người mắc bệnh viêm phế quản mạn tính, dãn phế quản, suy tim… - Phụ nữ có thai các tháng cuối, ung thư trực tràng.

Chẩn đoán ❖ Triệu chứng lâm sàng 4 Triệu chứng lâm sàng thường gặp trên bệnh trĩ: chảy máu, đau, sa búi trĩ. Ngoài ra bệnh nhân có thể có một số biểu hiện khác như: các dấu hiệu tiết niệu, trĩ kèm nứt kẽ hậu môn, ngứa do hiện tượng xuất tiết viêm xung quanh búi trĩ sa. [10],[3],[5], [13], [17], ❖ Thăm và soi hậu môn - Thăm khám: nhìn có thể thấy trĩ ngoại (da thừa), sa búi trĩ - niêm mạc hậu môn. - Thăm trực tràng là động tác bắt buộc với bệnh nhân trĩ.

Soi trực tràng bằng ống cứng để đánh giá tổn thương của bệnh trĩ, qua soi hậu môn trực tràng bằng ống cứng để phân độ trĩ nội và cho phép đánh giá tổn thương khác như nứt kẽ, polyp trực tràng, viêm loét trực tràng và đặc biệt là phát hiện ra ung thư trực tràng về đại thể [17],[5]. Phân loại Phân loại theo giải phẫu: Lấy đường lược làm mốc người ta chia ra: Trĩ nội, Trĩ ngoại, Trĩ hỗn hợp [14], [3] Hình 1. Giải phẫu vị trí trĩ Phân loại theo vị trí: Đánh số theo mặt kính đồng hồ ở tư thế phụ khoa, có 3 búi trĩ chính ở vị trí thường gặp là 3 - 8 - 11 giờ. Ngoài ra có thể có một vài búi trĩ phụ ở 5 giờ, 7 giờ, 6 giờ, 12 giờ.

Xử trí ban đầu - Không điều trị trĩ triệu chứng, trừ khi có biến chứng - Nếu có nhiễm trùng, phải điều trị trước khi mổ. Điều trị nội khoa - Các nguyên tắc vệ sinh ăn uống, lao động, vệ sinh hậu môn thường xuyên (ăn ít gia vị, tránh táo bón.) là rất cần thiết [18]. - Thuốc: dùng toàn thân hay tại chỗ có tác dụng. - Điều hoà lưu thông tiêu hoá, làm trơn ruột, tránh táo bón tuy nhiên không nên dùng thuốc nhuận tràng kéo dài.

- Giảm đau, chống viêm, chống co thắt, tăng sức bền thành mạch - Thuốc dùng tại chỗ dạng mỡ hay dạng viên đạn đặt hậu môn như Titanoreine, Suppositoire Midy. - Thuốc dùng toàn thân đặc biệt tốt cho các đợt kịch phát là những thuốc làm tăng sức bền thành mạch (Daflon, Gincor.) - Điều trị nội khoa có tác dụng tốt ở giai đoạn đầu (độ 1-2) và rất tốt cho trước và sau phẫu thuật [3],[5] 1. Điều trị bằng thủ thuật Có rất nhiều phương pháp khác nhau (Tiêm xơ, tia hồng ngoại, đốt điện, đốt nhiệt, laser, liệu pháp lạnh.) với ưu điểm là đơn giản, nhanh, gọn, ít đau, có thể điều trị ngoại trú, rẻ tiền và hiệu quả khá cao. Tuy nhiên các phương pháp này cũng có những nhược điểm: kết quả điều trị tiệt căn không bằng phẫu thuật, có một số chống chỉ định.

6 Điều trị bằng thủ thuật thường áp dụng cho trĩ độ 2 - 3 với các búi riêng rẽ, chống chỉ định cho sa trĩ tắc mạch, viêm hậu môn, trĩ kèm nứt kẽ. Điều trị ngoại khoa Điều trị ngoại khoa có thể là tạm thời thường trong cấp cứu đối với các tắc mạch trĩ hay điều trị triệt để với bệnh trĩ. Đối với tắc mạch trĩ động tác chính là rạch búi trĩ để lấy máu tụ có tác dụng giảm đau nhanh chóng cho bệnh nhân. Chỉ định điều trị ngoại khoa: - Khi các phương pháp điều trị khác thất bại (nội khoa hay thủ thuật) - Sa trĩ thường xuyên.

- Sa trĩ tắc mạch. Phương pháp phẫu thuật: - Cắt trĩ riêng lẻ từng búi theo Milligan-Morgan được đa số phẫu thuật viên ứng dụng. - Những thay đổi kỹ thuật của phương pháp Milligan-Morgan như kỹ thuật cắt trĩ dưới niêm mạc của Parks, kỹ thuật cắt trĩ kín của Fergusson nhưng ít được ứng dụng nhiều trong thực tế. - Phương pháp Whitehead kinh điển là lấy bỏ toàn bộ niêm mạc ống hậu môn cùng với các búi trĩ ngày nay rất ít dùng vì những nhược điểm của nó.

- Cắt trĩ sa bằng máy khâu bấm (stapler): Còn gọi là phẫu thuật Longo, MIPH (Minimally Invasive Hemorrhoid Surgery), PPH (procedure for prolapsed hemorrhoids). Bệnh trĩ theo y học cổ truyền 1. Quan niệm về bệnh trĩ theo Y học cổ truyền Theo y văn cổ của YHCT, bệnh trĩ được phát hiện trên 2000 năm, qua các thời đại đã có nhiều nhà y học nghiên cứu viết sách hoặc lưu truyền trong dân gian. Trong đó có một số y văn kinh điển như: Nội kinh, Y tông kim giám, Thần nông bản thảo.

Đến năm 1400, Trần Thực Công là tác giả cuốn “Ngoại khoa chính tông” đã đúc kết lý luận và kinh nghiệm của người xưa và bản thân mình mới nêu lên phương pháp điều trị toàn diện của 7 YHCT về bệnh trĩ [19], [20]. Bệnh trĩ theo YHHĐ được YHCT mô tả thuộc phạm vi các chứng “Lòi dom”, “Tiện huyết”, “Thấp nhiệt hạ trú”, “Trung khí hạ hãm”. Theo Đại y thiền sư Tuệ Tĩnh : “Lòi dom là đầu ruột cùng lòi ra ngoài”[21]. Trong Bách bệnh cơ yếu - Hải Thượng Y tông tâm lĩnh cũng có viết “Mọc mụn ở bên hậu môn sưng đau là bệnh trĩ.

Nguyên nhân gây bệnh Trong Hoàng đế nội kinh Tố Vấn Bạch Thoại giải đã ghi chép nguyên nhân sinh ra bệnh trĩ là do “cân mạch hoành giải trường tích thành trĩ”. Ngoài ra phát sinh bệnh trĩ còn do âm dương khí huyết không điều hòa, bên ngoài do lục dâm, bên trong do thất tình gây nên [16],[20]. Trong Nam dược thần hiệu, Đại y Tuệ Tĩnh đã viết về bệnh trĩ như sau: “Sách Nội Kinh có chia làm 5 chứng, tuy tình trạng cùng tên gọi khác nhau nhưng căn bản đều do ham ăn đồ hậu vị cay nóng, hoặc do rượu trà dâm dục, lo nghĩ uất nhiệt tích độc mà sinh ra”.[21],[23] Theo Hải Thượng Lãn Ông: “Nguyên nhân mắc phải bệnh này, trước do khí táo, sau do thấp nhiệt.” theo đó bệnh trĩ “mắc bệnh do khí táo, thành bệnh do vị thấp”. Trong Trung Y ngoại khoa học giảng nghĩa tóm tắt có các loại nguyên nhân: - Nguyên nhân về ăn uống: Ăn quá nóng, no đói thất thường, ăn đồ ăn sống lạnh, uống nhiều rượu, ăn béo ngậy, ăn quá cay.

- Nguyên nhân khởi cư: Đứng lâu, ngồi lâu, vác nặng đi xa, phòng sự quá độ. - Nguyên nhân khác: Ỉa chảy mạn, táo bón kéo dài, thể chất quá suy yếu, mang thai nhiều lần.[19] Các nguyên nhân trên có thể làm khí huyết hành lung tung, kinh lạc giao cắt dẫn đến huyết ứ, trọc khí hạ trú hậu môn gây nên trĩ. - Sau mắc các bệnh làm rối loạn chức năng của các tạng phủ như can, tâm, tỳ, thận (can khắc tỳ, can tâm thận âm hư, tâm tỳ hư…) gây khí hư, huyết ứ làm trung khí hư hạ hãm sinh ra trĩ.[16],[19] Trong Trung Quốc truyền thống Y học đề cập đến nguyên nhân gây ra trĩ nội và trĩ ngoại: 8 - Nguyên nhân gây trĩ nội: Ăn uống không điều độ, đứng ngồi lâu, vác nặng đi xa, mang thai nhiều lần, có thể làm nội sinh táo nhiệt hạ xuống đại tràng, kinh lạc bị giao cắt tuần hoàn trở ngại uất tích thành trĩ. - Nguyên nhân gây trĩ ngoại: Thấp nhiệt hạ trú, đi lị nhiều lần hoặc nứt hậu môn độc tà xâm nhập, làm vận hành khí huyết bị trở ngại, kinh mạch bị tắc gây nên; nhiệt làm tổn thương huyết lạc, ứ kết không tan gây nên.[19] Hiện tượng chảy máu từ búi trĩ có thể do: - Hạ trĩ thể khí huyết hư, trong đó do Tỳ hư không thống nhiếp huyết làm huyết vọng hành, gây xuất huyết.

- Hạ trĩ thể huyết nhiệt và thấp nhiệt: do nhiệt bức huyết vong hành, gây xuất huyết. - Hạ trĩ do sang thương, phân táo kết rặn nhiều gây xuất huyết. Phân loại trĩ theo Y học cổ truyền Hải Thượng Lãn Ông chia bệnh trĩ thành 5 loại: mẫu trĩ, tẫn trĩ, khí trĩ, tửu trĩ, huyết trĩ.[24],[22] Tuệ Tĩnh phân chia trĩ làm 5 loại: Trĩ ngoại, trĩ nội, thử trĩ, nung sang, trùng trĩ.[21] ❖ Hiện nay đa phần các sách Y học cổ truyền chia trĩ làm 3 thể theo nguyên nhân gây bệnh: - Trĩ thể thấp nhiệt: trĩ sưng, nóng, đỏ, loét chảy mủ hoặc chảy nước vàng, có thể sốt, táo bón, tiểu tiện vàng, mạch hoạt sác, lưỡi đỏ rêu lưỡi vàng dày. - Trĩ thể huyết nhiệt huyết ứ: trĩ nằm trong hậu môn, cảm giác đau tức nặng hậu môn, đại tiện máu tươi, có thể có táo bón, mạch tế sác, lưỡi có điểm ứ huyết.

- Trĩ thể khí huyết hư: búi trĩ lồi ra ngoài, ra máu kéo dài, người gầy yếu mệt mỏi, hoa mắt chóng mặt, ù tai, hay quên, sắc mặt xanh xao, đoản hơi, mạch trầm tế. Các phương pháp điều trị trĩ theo Y học cổ truyền Các phương pháp điều trị theo y học cổ truyền cũng ngày càng được cải tiến và phát triển hoàn thiện hơn. Điều trị trĩ theo YHCT hiện nay có 3 nhóm phương pháp là nội khoa, thủ thuật và kết hợp YHCT và YHHĐ.