Luận văn thạc sĩ về dịch từ ngữ ẩn dụ trong hình tượng anh hùng quân tử trong thơ Đường

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu ngôn ngữ học về việc dịch các từ ngữ có tính ẩn dụ liên quan đến hình tượng người anh, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất

• Tác giả: Phạm Thị Kim Thư
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Hữu Đạt
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Nghiên cứu Dịch Từ Ngữ Ẩn Dụ Về Hình Tượng Anh Hùng Quân Tử Trong Thơ Đường Từ Tiếng Hán Sang Tiếng Việt
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT
• 1.1. Thơ và đặc điểm của ngôn ngữ thơ
• 1.1.1. Thơ là gì?
• 1.1.2. Hai phương thức cơ bản của ngôn ngữ thơ
• 1.1.2.1. Phương thức tạo hình của ngôn ngữ thơ
• 1.1.2.2. Phương thức biểu hiện trong ngôn ngữ thơ
• 1.1.3. Ngôn ngữ và cấu tạo hình tượng thơ
• 1.1.4. Khái niệm về ẩn dụ
• 1.1.4.1. Sơ lược về lịch sử nghiên cứu ẩn dụ
• 1.1.4.2. Một số quan niệm về phép ẩn dụ
• 2. CHƯƠNG 2: VẤN ĐỀ CHUYỂN DỊCH TỪ NGỮ TỪ HÁN SANG VIỆT (CÓ LIÊN QUAN ĐẾN HÌNH TƯỢNG NGƯỜI ANH HÙNG, NGƯỜI QUÂN TỬ TRONG THƠ ĐƯỜNG)
• 3. CHƯƠNG 3: CÁCH TIẾP NHẬN ẨN DỤ CHỈ HÌNH TƯỢNG NGƯỜI ANH HÙNG, NGƯỜI QUÂN TỬ TRONG THƠ ĐƯỜNG Ở VIỆT NAM
• KẾT LUẬN
• PHỤ LỤC
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về nghiên cứu

Nghiên cứu về việc dịch từ ngữ ẩn dụ liên quan đến hình tượng anh hùng quân tử trong thơ Đường từ tiếng Hán sang tiếng Việt là một đề tài có tính cấp thiết trong lĩnh vực ngôn ngữ học và văn học. Thơ Đường, với sự phong phú về nội dung và hình thức, đã ghi dấu ấn sâu sắc trong văn hóa Trung Quốc và được tiếp nhận rộng rãi tại Việt Nam. Việc dịch thuật không chỉ đơn thuần là chuyển ngữ mà còn là quá trình tái hiện các giá trị văn hóa và tư tưởng. Như tác giả Phạm Thị Kim Thu đã chỉ ra, thơ Đường chứa đựng nhiều hình ảnh ẩn dụ, yêu cầu người dịch phải có sự nhạy bén trong việc hiểu và truyền tải ý nghĩa của chúng. Hình tượng anh hùng quân tử, biểu trưng cho phẩm chất cao quý và lý tưởng sống, là một trong những chủ đề chính trong thơ Đường. Việc nghiên cứu và dịch các từ ngữ ẩn dụ này không chỉ giúp làm phong phú thêm kho tàng văn học Việt Nam mà còn góp phần vào việc xây dựng cầu nối văn hóa giữa hai dân tộc.

II. Cơ sở lý luận cho việc dịch thuật

Để thực hiện việc dịch thuật các từ ngữ ẩn dụ từ tiếng Hán sang tiếng Việt, cần có cơ sở lý luận vững chắc. Theo Hữu Đạt, thơ ca không chỉ là sự phản ánh cuộc sống mà còn là sự sáng tạo nghệ thuật độc đáo. Các biện pháp tu từ như ẩn dụ đóng vai trò quan trọng trong việc thể hiện nội dung và cảm xúc của tác giả. Việc hiểu rõ về ngôn ngữ thơ và các đặc điểm của nó là điều cần thiết để có thể dịch một cách chính xác và tinh tế. Bên cạnh đó, việc tìm hiểu về các hình tượng nghệ thuật trong thơ Đường cũng giúp người dịch nắm bắt được ý nghĩa sâu xa của các tác phẩm. Đặc biệt, hình tượng anh hùng quân tử không chỉ mang ý nghĩa cá nhân mà còn phản ánh các giá trị văn hóa, xã hội của thời đại. Do đó, việc nghiên cứu và dịch các từ ngữ này không chỉ dừng lại ở ngôn ngữ mà còn mở rộng ra các lĩnh vực văn hóa và xã hội.

III. Phân tích từ ngữ ẩn dụ trong thơ Đường

Trong thơ Đường, các từ ngữ ẩn dụ thường được sử dụng để tạo nên các hình tượng phong phú và sâu sắc. Hình tượng anh hùng quân tử được thể hiện qua nhiều khía cạnh khác nhau, từ phẩm chất, hành động đến lý tưởng sống. Việc phân tích các từ ngữ này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về nội dung của bài thơ mà còn giúp nhận diện được các giá trị văn hóa, xã hội. Chẳng hạn, hình ảnh "tráng sĩ" hay "ngọc hoàng" thường được sử dụng để biểu trưng cho sự dũng cảm, kiên cường và lòng trung thành. Những từ ngữ này không chỉ mang ý nghĩa bề mặt mà còn chứa đựng những tầng nghĩa sâu xa, đòi hỏi người dịch phải có khả năng diễn giải và truyền tải một cách tinh tế. Việc phân tích này cũng giúp người đọc có cái nhìn sâu sắc hơn về bối cảnh lịch sử, văn hóa mà các tác phẩm này ra đời.

IV. So sánh cách tiếp nhận hình tượng anh hùng quân tử trong thơ Đường ở Việt Nam

Việc so sánh cách tiếp nhận hình tượng anh hùng quân tử trong thơ Đường giữa Trung Quốc và Việt Nam cho thấy sự khác biệt trong văn hóa và tư tưởng. Ở Việt Nam, hình tượng này thường được kết hợp với các giá trị truyền thống như đạo đức, lòng yêu nước và tinh thần dân tộc. Các tác giả Việt Nam như Nguyễn Trãi, Nguyễn Khuyến đã tiếp thu và phát triển hình tượng này theo cách riêng, tạo nên những tác phẩm mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc. Sự khác biệt này không chỉ thể hiện trong nội dung mà còn trong ngôn ngữ và cách thức biểu đạt. Việc nghiên cứu và so sánh này không chỉ giúp làm phong phú thêm hiểu biết về văn học mà còn góp phần vào việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa dân tộc.

V. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của nghiên cứu

Nghiên cứu về dịch thuật các từ ngữ ẩn dụ trong thơ Đường không chỉ có giá trị lý luận mà còn có ý nghĩa thực tiễn. Việc hiểu và dịch chính xác các hình tượng này giúp bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa của hai dân tộc. Hơn nữa, nghiên cứu này còn đóng góp vào việc xây dựng cầu nối văn hóa giữa Việt Nam và Trung Quốc, tạo điều kiện cho sự giao lưu và học hỏi lẫn nhau. Đồng thời, việc nghiên cứu này cũng giúp nâng cao nhận thức về văn hóa, ngôn ngữ và nghệ thuật trong cộng đồng, từ đó góp phần vào việc phát triển văn hóa đọc và nghiên cứu văn học tại Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thơ Đường là một kho tàng văn học đồ sộ với khoảng 48.900 bài thơ của hơn 2.300 tác giả, tiêu biểu như Lý Bạch, Đỗ Phủ, Vương Duy, Bạch Cư Dị. Đây không chỉ là thành tựu rực rỡ của văn học Trung Quốc mà còn có ảnh hưởng sâu rộng đến văn học thế giới. Trong thơ Đường, hình tượng người anh hùng và người quân tử được thể hiện đậm nét, mang ý nghĩa văn hóa sâu sắc và là đề tài bất tận cho nhiều tác giả. Việc dịch các từ ngữ có tính ẩn dụ liên quan đến những hình tượng này từ tiếng Hán sang tiếng Việt là một thách thức lớn do tính cô đọng, hàm súc và phong cách biểu đạt đặc trưng của thơ Đường.

Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là phân tích và tìm hiểu các phương pháp chuyển dịch từ ngữ ẩn dụ liên quan đến hình tượng người anh hùng, người quân tử trong thơ Đường, đồng thời so sánh cách sử dụng ẩn dụ trong các bản dịch tiếng Việt. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào hơn 1.300 bài thơ trong hai tuyển tập “Đường Thi Tuyển Dịch” của Lê Nguyễn Lưu và “Đường Thi Tam Bách Thủ” do Viên Thu tuyển chọn, cùng một số bài thơ của các tác giả Việt Nam như Nguyễn Khuyến, Nguyễn Trãi, Hồ Chí Minh.

Nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn quan trọng trong việc nâng cao chất lượng dịch thuật thơ Đường, góp phần làm phong phú thêm mối quan hệ ngôn ngữ và văn hóa giữa Việt Nam và Trung Quốc, đồng thời hỗ trợ công tác bảo tồn và phát huy giá trị văn học cổ điển trong bối cảnh hiện đại.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết ngôn ngữ học và phong cách học, đặc biệt tập trung vào lý thuyết ẩn dụ (an dụ) của George Lakoff và Mark Johnson, cũng như các quan điểm của các nhà ngôn ngữ học Việt Nam như Hữu Đạt, Nguyễn Đức Tôn, Đỗ Hữu Châu. Ẩn dụ được hiểu là phương thức chuyển nghĩa dựa trên sự tương đồng hoặc liên tưởng giữa hai sự vật, hiện tượng, không chỉ là biện pháp tu từ mà còn là hiện tượng tư duy và nhận thức.

Ba tiêu chí nhận diện ẩn dụ tu từ được sử dụng làm cơ sở phân tích gồm:

• Tiêu chí ngữ cảnh: Bao gồm ngữ cảnh hẹp (câu chữ trong văn bản) và ngữ cảnh rộng (cảnh huống giao tiếp, văn hóa).
• Tiêu chí tính logic: Sự hợp lý trong liên tưởng giữa các yếu tố ẩn dụ, được người tiếp nhận chấp nhận.
• Tiêu chí thẩm mỹ: Dựa trên truyền thống văn hóa và thói quen thẩm mỹ của cộng đồng ngôn ngữ.

Ngoài ra, luận văn áp dụng phân loại ẩn dụ theo Hữu Đạt gồm ba loại chính: ẩn dụ nhân hóa, ẩn dụ tượng trưng và ẩn dụ ngụ ngôn, nhằm phân tích sâu sắc các hình tượng người anh hùng, người quân tử trong thơ Đường.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phương pháp mô tả, phân tích, thống kê và đối chiếu ngôn ngữ giữa tiếng Hán và tiếng Việt. Nguồn dữ liệu chính là hơn 1.300 bài thơ Đường trong hai tuyển tập dịch thơ nổi tiếng cùng các bản dịch của các dịch giả Việt Nam. Cỡ mẫu khảo sát gồm 237 bài thơ có chứa từ ngữ ẩn dụ liên quan đến hình tượng người anh hùng, người quân tử.

Phương pháp chọn mẫu là chọn lọc các bài thơ tiêu biểu có chứa các từ ngữ ẩn dụ đặc trưng, nhằm đảm bảo tính đại diện và độ sâu phân tích. Phân tích dữ liệu dựa trên việc thống kê tần suất xuất hiện các từ chỉ hình tượng (tùng, trúc, cúc, mai, thông, bách, tre) và so sánh cách chuyển dịch trong các bản dịch tiếng Việt.

Timeline nghiên cứu kéo dài trong năm 2014, bao gồm giai đoạn thu thập tư liệu, phân tích lý thuyết, khảo sát thực tiễn và tổng hợp kết quả.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tần suất sử dụng các hình tượng ẩn dụ trong thơ Đường:

   • Trong hơn 1.300 bài thơ khảo sát, có 111 lần xuất hiện hình tượng cây tùng (chiếm 46,8%), 87 lần cây trúc (37%), 25 lần hoa mai (9,7%), 14 lần hoa cúc (5,9%).
   • Các bản dịch tiếng Việt xuất hiện thêm các hình tượng cây thông (28,7%), cây bách (7,6%) và cây tre (23,2%), bên cạnh các hình tượng truyền thống như tùng, trúc, cúc, mai.

2. Phân loại ẩn dụ theo hình thức:

   • Ẩn dụ tượng trưng chiếm đa số với 60% tổng số ẩn dụ về người quân tử.
   • Ẩn dụ nhân hóa chiếm 14,9%, ẩn dụ ngụ ngôn chiếm 0,8%, còn lại là các hình thức khác (23,4%).

3. Sự thay đổi trong chuyển dịch ẩn dụ:

   • Các dịch giả Việt Nam có xu hướng sử dụng hình ảnh cây thông, cây tre thay thế hoặc bổ sung cho cây tùng, trúc trong nguyên tác.
   • Việc thay đổi này không làm mất đi ý nghĩa biểu tượng mà còn phù hợp với văn hóa và thẩm mỹ của người Việt, giúp người đọc dễ tiếp nhận hơn.

4. Ý nghĩa biểu tượng của hình tượng cây tùng:

   • Trong thơ Đường, cây tùng biểu tượng cho sự trường thọ, khí phách kiên cường, lối sống thanh cao, bất khuất.
   • Tương tự, trong văn hóa Việt Nam, cây tùng cũng mang ý nghĩa kiên cường, bền bỉ, thể hiện phẩm chất người quân tử.

Thảo luận kết quả

Kết quả khảo sát cho thấy sự phong phú và đa dạng trong việc sử dụng ẩn dụ chỉ hình tượng người anh hùng, người quân tử trong thơ Đường. Việc các dịch giả Việt Nam bổ sung hình ảnh cây thông, cây tre trong bản dịch phản ánh sự thích nghi văn hóa và thẩm mỹ, đồng thời giữ được tinh thần và ý nghĩa nguyên tác. Điều này phù hợp với quan điểm dịch thuật kết hợp giữa dịch sát và dịch thoát, nhằm đảm bảo tính trung thành về nội dung và sự tự nhiên trong ngôn ngữ đích.

So sánh với các nghiên cứu trước đây, kết quả này khẳng định vai trò quan trọng của ẩn dụ tượng trưng trong việc xây dựng hình tượng nghệ thuật, đồng thời cho thấy sự khác biệt trong cách tiếp nhận và chuyển tải hình tượng văn hóa giữa hai dân tộc. Việc sử dụng các tiêu chí nhận diện ẩn dụ (ngữ cảnh, tính logic, thẩm mỹ) giúp làm rõ cơ chế chuyển nghĩa và giá trị biểu cảm của các từ ngữ ẩn dụ trong thơ Đường và bản dịch tiếng Việt.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ tần suất xuất hiện các hình tượng ẩn dụ trong nguyên tác và bản dịch, cũng như bảng so sánh phân loại ẩn dụ theo hình thức, giúp minh họa rõ nét sự khác biệt và tương đồng trong cách sử dụng ẩn dụ.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường đào tạo chuyên sâu về dịch thuật thơ Đường

   • Đào tạo dịch giả về lý thuyết ẩn dụ, phong cách học và văn hóa Trung - Việt.
   • Mục tiêu nâng cao chất lượng bản dịch, đảm bảo trung thành và giàu tính biểu cảm.
   • Thời gian: 1-2 năm, chủ thể: các trường đại học, viện nghiên cứu ngôn ngữ.

2. Phát triển bộ từ điển ẩn dụ song ngữ Hán - Việt chuyên ngành thơ Đường

   • Tổng hợp các từ ngữ ẩn dụ phổ biến, giải thích ý nghĩa và cách chuyển dịch phù hợp.
   • Hỗ trợ dịch giả và nhà nghiên cứu trong việc tra cứu và áp dụng.
   • Thời gian: 2 năm, chủ thể: Viện Hán Nôm, các nhà xuất bản chuyên ngành.

3. Khuyến khích nghiên cứu liên ngành về ngôn ngữ, văn hóa và dịch thuật

   • Tổ chức hội thảo, tọa đàm để trao đổi kinh nghiệm và phương pháp dịch thuật.
   • Mục tiêu thúc đẩy sự hiểu biết sâu sắc về mối quan hệ ngôn ngữ - văn hóa.
   • Thời gian: định kỳ hàng năm, chủ thể: các viện nghiên cứu, trường đại học.

4. Ứng dụng công nghệ hỗ trợ dịch thuật và phân tích ngôn ngữ

   • Phát triển phần mềm phân tích ẩn dụ, hỗ trợ dịch sát và dịch thoát hợp lý.
   • Giúp dịch giả tối ưu hóa quá trình dịch và nâng cao độ chính xác.
   • Thời gian: 3 năm, chủ thể: các trung tâm công nghệ ngôn ngữ, doanh nghiệp phần mềm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Dịch giả và nhà nghiên cứu dịch thuật

   • Lợi ích: Nắm vững lý thuyết ẩn dụ, phương pháp dịch sát - dịch thoát, nâng cao kỹ năng dịch thơ Đường.
   • Use case: Áp dụng trong biên dịch các tác phẩm văn học cổ điển Trung Quốc sang tiếng Việt.

2. Giảng viên và sinh viên ngành Ngôn ngữ học, Văn học

   • Lợi ích: Hiểu sâu về ngôn ngữ thơ Đường, ẩn dụ và văn hóa Trung - Việt, phục vụ nghiên cứu và giảng dạy.
   • Use case: Sử dụng làm tài liệu tham khảo trong các khóa học về dịch thuật và văn học cổ điển.

3. Nhà văn, nhà thơ và những người yêu thích thơ ca cổ điển

   • Lợi ích: Cảm nhận được chiều sâu nghệ thuật và ý nghĩa biểu tượng trong thơ Đường và bản dịch.
   • Use case: Tìm hiểu cách thể hiện hình tượng người anh hùng, người quân tử qua ngôn ngữ ẩn dụ.

4. Các tổ chức văn hóa, bảo tồn di sản văn học

   • Lợi ích: Định hướng công tác bảo tồn, phát huy giá trị thơ Đường và các bản dịch tiếng Việt.
   • Use case: Xây dựng chương trình giới thiệu, phổ biến thơ Đường trong cộng đồng.

Câu hỏi thường gặp

1. Ẩn dụ trong thơ Đường có vai trò gì?
   Ẩn dụ giúp tạo nên hình ảnh biểu tượng sâu sắc, cô đọng ý nghĩa và cảm xúc, làm tăng tính thẩm mỹ và chiều sâu tư tưởng của thơ Đường. Ví dụ, hình tượng cây tùng biểu thị khí phách kiên cường, bất khuất.

2. Tại sao việc dịch ẩn dụ từ tiếng Hán sang tiếng Việt lại khó khăn?
   Do sự khác biệt về ngôn ngữ, văn hóa và phong cách biểu đạt, cùng với tính cô đọng, hàm súc của thơ Đường, người dịch phải cân nhắc giữa dịch sát và dịch thoát để giữ nguyên ý nghĩa và giá trị nghệ thuật.

3. Các tiêu chí nhận diện ẩn dụ tu từ là gì?
   Bao gồm tiêu chí ngữ cảnh (hẹp và rộng), tính logic trong liên tưởng và thói quen thẩm mỹ của cộng đồng ngôn ngữ, giúp xác định và giải thích các ẩn dụ trong văn bản.

4. Có sự khác biệt nào giữa ẩn dụ trong nguyên tác và bản dịch không?
   Có, bản dịch tiếng Việt thường bổ sung hoặc thay thế một số hình tượng như cây thông, cây tre để phù hợp với văn hóa và thẩm mỹ Việt, nhưng vẫn giữ được ý nghĩa biểu tượng của nguyên tác.

5. Làm thế nào để kết hợp dịch sát và dịch thoát hiệu quả?
   Người dịch cần xác định bộ phận nào trong câu có thể dịch sát để giữ nguyên cấu trúc, bộ phận nào cần dịch thoát để phù hợp ngôn ngữ đích, từ đó tạo ra bản dịch vừa trung thành vừa tự nhiên, dễ hiểu.

Kết luận

• Luận văn đã phân tích sâu sắc việc dịch các từ ngữ ẩn dụ liên quan đến hình tượng người anh hùng, người quân tử trong thơ Đường từ tiếng Hán sang tiếng Việt, dựa trên khảo sát hơn 1.300 bài thơ và 237 bài có chứa ẩn dụ.
• Kết quả cho thấy sự đa dạng trong sử dụng hình tượng ẩn dụ, với cây tùng, trúc, cúc, mai là chủ đạo trong nguyên tác, và sự bổ sung hình ảnh cây thông, bách, tre trong bản dịch tiếng Việt.
• Ẩn dụ tượng trưng chiếm ưu thế trong việc xây dựng hình tượng người quân tử, phản ánh phong cách và quan niệm văn hóa của các tác giả.
• Việc kết hợp linh hoạt giữa phương pháp dịch sát và dịch thoát là chìa khóa để giữ được giá trị nội dung và nghệ thuật của thơ Đường trong bản dịch.
• Đề xuất các giải pháp đào tạo, phát triển từ điển, nghiên cứu liên ngành và ứng dụng công nghệ nhằm nâng cao chất lượng dịch thuật thơ Đường trong tương lai.

Next steps: Triển khai các đề xuất đào tạo và nghiên cứu, đồng thời phát triển công cụ hỗ trợ dịch thuật để ứng dụng rộng rãi trong cộng đồng dịch giả và nhà nghiên cứu.

Các nhà nghiên cứu, dịch giả và giảng viên ngành ngôn ngữ học, văn học cổ điển được khuyến khích tham khảo và áp dụng kết quả nghiên cứu này để nâng cao hiệu quả công tác dịch thuật và bảo tồn giá trị thơ Đường.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ LÝ THUYET 1. Thơ và đặc điểm của ngôn ngữ thơ 1. Thơ là gì? Trước khi đi vào tìm hiểu về ngôn ngữ thơ, chúng ta cần phải biết “tho là gì? ”.Theo tác giả Hữu Đạt viết trong cuốn “Wgôn ngữ thơ ca Việt Nam” thì từ trước tới nay, trong giới nghiên cứu và phê bình đã có rất nhiều định nghĩa khác nhau về thơ. Theo ông, cho đến nay vẫn chưa có một định nghĩa nào đầy đủ, hoàn hảo, phản ánh về thơ một cách bản chất nhất, đặc trưng nhất.

Mỗi định nghĩa mới chỉ đúng từ một góc độ, một phương tiện trên những quan niệm khác nhau về thơ ca. Nhìn một cách khái quát, ông đã nêu ra may khuynh hướng sau đây: a. Khuynh hướng thần thánh hoá thơ ca. Khuynh hướng này cho thơ là một cái gì đó thuộc về thần linh tối cao, do thượng dé sang tao rồi nhập vào con người.

Ở Việt Nam, một số nhà thơ của phong trào Thơ Mới chịu ảnh hưởng của quan niệm này luôn coi thơ là những hình thức nguyện cau dé trở về với Thượng dé.Séng trong xã hội đương thời, bé tắc, thi sĩ làm thơ coi thơ chỉ là những lời than vãn, những tiếng kêu than xót xa khẩn cầu lên đắng tối cao những nguyện ước của người sống trong cõi trần ai bất hạnh. Khuynh hướng thứ hai là khuynh hướng hình thức chủ nghĩa khi định nghĩa thơ ca. Khuynh hướng này tuy không duy tâm siêu hình nhưng lại lý tưởng hoá thơ ca. Từ chỗ dé cao quá mức tới chỗ coi thơ ca là cdi vô biên tuyệt đối, là cái nơi mà con người không thể vươn tới được.

Ở Việt Nam, Thanh Tâm Tuyền, một nhà thơ lãng mạn cũng đã từng nêu ra quan điểm ấy. Thơ sẽ còn lại mãi mãi để nhắc nhở cho thời đại, cho lịch sử, cho những người đang sống và những người kế tiếp rằng hành động của họ chưa đạt tới đích do thơ ca phóng ra. Khuynh hướng thứ ba là khuynh hướng quan tâm tới mặt phản ánh của thơ, tới sự sáng tạo — hay là tính chất nghệ thuật độc đáo của thơ. Ví dụ, 6 nhà thơ Tố Hữu cho rằng “Thơ là biểu hiện tính chất của cuộc sống”.

Xuân Diệu thì quan niệm “7ø Ia lọc lấy tỉnh chất, là sự phản ánh vào trong tâm tình”.17] Những quan niệm trên đây tuy đã dé cập tới mặt ban chat của thơ ca và đã nêu được phần nào vai trò quan trọng của con người trong sự sáng tạo nghệ thuật. Song về cơ bản vẫn chưa nêu được những đặc trưng riêng biệt của thơ ca với các thé loại khác. Hai phương thức cơ bản của ngôn ngữ thơ Nhà văn Gooc-ki đã từng khang định “Ngôn ngữ là yếu to thứ nhất của văn học”. Thơ là một thê loại của văn học, vậy không thể có thơ nếu không có ngôn ngữ.

Nói cách khác, trong thơ ngôn ngữ là yếu tố quan trọng nhất mà nếu như thiếu nó thi thơ không còn ly do dé tồn tại nữa. Nhưng so với các thé loại khác như văn xuôi, kịch, thơ lại có những đặc điểm ngôn ngữ riêng. Một trong những phương thức làm nên những đặc điểm ấy là Phương thức tạo hình và phương thức biểu hiện. Phương thức tạo hình của ngôn ngữ thơ Bat cứ một tác phẩm nghệ thuật nào khi tồn tại cũng phải có hai mặt: Mặt phản ánh (nói về đối tượng) và mặt biểu hiện (thé hiện sự sáng tạo của con người).

Hai mặt này bao giờ cũng gan bó chặt chẽ với nhau và tồn tại không tách rời với nhau. Tuy nhiên, do đặc trưng của từng thé loại, loại hình nghệ thuật, do đặc điểm phong cách của từng nghệ sĩ, có khi mặt này hoặc mặt kia được nỗi lên vị trí hàng đầu, còn mặt còn lại thì bị đây xuống hàng thứ yếu. Ví dụ, người ta thường gọi các ngành như hội hoạ, điêu khắc là các ngành nghệ thuật tạo hình. Còn các ngành như nhảy múa, âm nhạc, văn học.là các ngành nghệ thuật biểu hiện.

Tất nhiên, chúng ta cần phải hiểu rằng, ngay trong nghệ thuật vẫn có tính chất biểu hiện và ngược lại, trong ngành nghệ thuật cũng có tính chất tạo hình. Có điều là, ở mỗi ngành nghệ thuật, chất liệu xây dựng nên phương thức tạo hình là hoàn toàn khác nhau. Chăng hạn, dé làm nên phương thức tạo hình thì các nhà nghệ sĩ ở ngành hội hoạ phải dung màu sắc, ở ngành điêu khắc phải dùng ngôn ngữ. Cho nên, ngôn ngữ chính là cái chất liệu mà các nhà thơ sử dụng để làm nên tính chất tạo hình trong thơ.

Một đặc điểm nỗi bật của phương thức tạo hình là phản ánh trực tiếp đối tượng, nghĩa là miêu tả đối tượng như nó vốn có trong thực tế khách quan. Một tác phẩm thơ ca có tính chất tạo hình là một tác phâm đem đến cho người đọc những bức tranh sinh động về cuộc sống, hiện thực và thực tế khiến người ta có thể cảm nhận được. Muốn như vậy, nhà nghệ sĩ phải sử dụng hai thao tác cơ bản là thao tác lựa chọn và thao tác kết hợp. Thao tác lựa chọn cho phép nhà nghệ sĩ lựa chọn các yếu tố ngôn ngữ như là các bức tranh riêng lẻ về hiện thực.

Thao tác kết hợp cho phép nhà nghệ sĩ xây dựng những bức tranh chung rộng lớn hơn bằng việc kết hợp những bức tranh riêng lẻ này lại với nhau theo những quy luật nhất định. Tài năng của nhà nghệ sĩ được đánh giá ở chỗ, với một sỐ lượng hữu hạn các don vi ngôn ngữ, anh ta phải làm như thế nào đó để tạo được những bức tranh vô hạn về thế giới khách quan cũng như về thế giới nội tâm của con người. Khi hoạt động với tư cách là chất liệu của ngành nghệ thuật tạo hình thì chức năng định danh của ngôn ngữ sẽ nổi lên hàng đầu. Trong trường hợp này, tính đa dạng về ngữ nghĩa, tính giàu có về mặt biểu tượng sẽ bị khử bỏ.18] Phương thức biểu hiên trong ngôn ngữ thơ Phương thức biểu hiện chính là việc khai thác các khả năng biểu hiện của các đơn vị ngôn ngữ thông qua thao tác lựa chọn và thao tác kết hợp trong quá trình tô chức văn ban.

Thao tác lựa chọn cho phép nhà nghệ sĩ lựa chọn một đơn vitrong một loạt các đơn vị có giá trị tương đương với nhau, có thé thay thế nhau trên trục dọc. Thao tác kết hợp nhà nghệ sĩ, sau khi đã lựa chọn, có thể tạo ra những kết hợp bất ngờ, sáng tạo dựa trên những tiền đề vật chất mà ngôn ngữ dan tộc cho phép. Ngôn ngữ và cau tạo hình tượng thơ Trong bộ môn lý luận văn học, hiện nay thuật ngữ “hinh fượng” va “tinh hình tượng” vẫn chưa được hiểu một cách thống nhất. Ngay cả trong các công trình nổi tiếng, nhưng khái niệm này cũng không được bàn đến một cách thấu đáo.

Vậy “hình tượng” là gì và “tính hình tượng” là gi? Theo tác giả Hữu Dat [17,r. 32] thì “hình tượng” được hiểu theo hai nghĩa rộng va hẹp. Theo nghĩa hẹp, “hinh tuwong” là cách biểu hiện làm cho lời nói thêm cụ thê và có nhiều màu sắc. Các định nghĩa cô truyền thường xác định “hinh tượng” là “su phản ánh hiện thực một cách khái quát dưới hình thức đơn lẻ”.

Nói như Goocki, “Hình tượng nghệ thuật.hầu như bao giờ cũng rộng hơn và sâu hơn tư tưởng, nó hản ánh cuộc sống con người với cuộc sống tinh than nhiễu hình nhiều vẻ cùng với tat cả những mâu thuẫn về tình cảm và ý chí của nó. Tác phẩm nghệ thuật đối với cuộc sống thực tế và sinh động hơn. ” Khi phân tích thơ, việc đầu tiên chúng ta cần phân biệt rõ giữa cái gọi là hình tượng nghệ thuật chung và hình tượng văn học nói chung. Vì rõ ràng là không phải chỉ có văn học mới có hình tượng và mới phản ánh cuộc sống băng hình tượng.

Điêu khắc, hội họa, âm nhạc đều có những hình tượng riêng của nó, tức là phản ánh cuộc sống theo cách riêng mang tính chất đặc thù của mình. Ta có thê định nghĩa hình tượng văn học như sau: “Hình tượng văn học nghệ thuật là một bức tranh sinh động nhất của cuộc sống được xây dựng bằng ngôn ngữ nhờ có trí tưởng tượng, óc sáng tạo và cach danh giá của nhà nghệ si”. “Tính hình tượng là cái ton tại phụ thuộc vào văn cảnh, nó ton tại ở bề mặt văn bản, trên những mỗi quan hệ cụ thé, còn hình tượng là cái thuộc về cấu trúc chiều sâu của văn bản. Nó là sự tổng hòa hay là sự đồng hiện của tất cả những cái hình tượng của văn cảnh ấy.

Nói một cách khác, hình tượng là cái nằm ở phía trong của những mỗi quan hệ. Khái niệm về an dụ 1. Sơ lược về lịch sử nghiên cứu an dụ Ấn dụ là một hiện tượng đã được nghiên cứu từ thời cô đại (khoảng thế kỷ thứ IV trước công nguyên) ở nhiều cấp độ khác nhau. An dụ không chi được nghiên cứu trong các lĩnh vực thuộc về ngữ văn học, mà còn được nghiên cứu ở nhiều các lĩnh vực khác như: triết học, tâm lý học, phong cách học, từ vựng học và gan day nhat 1a dung học va ngôn ngữ hoc tri nhận.

Lý thuyết về ấn dụ bắt đầu hình thành từ thời triết học Hy Lap. An du theo tiếng Hy Lạp lúc bấy giờ là (metaphor) có nghĩa là chuyển từ chỗ này sang một chỗ khác, tức có nghĩa là chuyển đổi. Sau này khái niệm chuyên đôi ay được van dụng vào việc xác định nghĩa của từ theo phương thức ấn dụ là hiện tượng chuyển nghĩa. Trong ấn dụ một sự vật được miêu ta hay được định nghĩa bằng những từ biéu thị một sự vật khác, có sự tương đồng hay sự giống nhau với sự vật trước.

Trong các công trình nghiên cứu của các học giả Trung Hoa cô đại thì an dụ được thé hiện qua cách chi sự vi von, bóng bay và thường ân chứa trong lời khởi đầu của các bài ca đao dân ca sau này và được ghi lại rất nhiều trong các tác phâm Kinh Thi nổi tiếng. Đến thời hiện đại cũng xuất hiện khá nhiều công trình nghiên cứu của các nhà ngôn ngữ học về ấn dụ. Có thé ké ra như: R.Cohen, va sau này là George Lakoff và Mark Johnson.Nếu như quan niệm truyền thống chỉ xem ân dụ như là một phương tiện sáng tác của thơ ca hay nghệ thuật hùng biện.