Luận án nghiên cứu thực vật, hóa học và tác dụng kháng viêm chi Balanophora ở Việt Nam

Chi Balanophora là một trong những chi thực vật quan trọng thuộc họ Dó đất (Balanophoraceae). 264 trang · Trường Đại Học Dược Hà Nội · 2022.

• Tác giả: Nguyễn Thanh Tùng
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Viết Thân
• Trường học: Trường Đại Học Dược Hà Nội
• Chuyên ngành: Dược Học Cổ Truyền
• Đề tài: Nghiên Cứu Đặc Điểm Thực Vật và Tác Dụng Kháng Viêm của Chi Balanophora J. Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. ĐẶT VẤN ĐỀ
• 2. NGUYÊN VẬT LIỆU, TRANG THIẾT BỊ VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU
• DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ, ĐỒ THỊ

Tóm tắt

I. Tổng quan về Chi Balanophora và Đặc điểm Thực vật tại Việt Nam

Chi Balanophora là một trong những chi thực vật quan trọng thuộc họ Dó đất (Balanophoraceae). Tại Việt Nam, chi này có sự đa dạng với nhiều loài khác nhau. Các loài trong chi Balanophora thường sống ký sinh trên rễ cây gỗ, có hình thái đặc trưng và có giá trị dược liệu cao. Nghiên cứu về chi Balanophora không chỉ giúp hiểu rõ hơn về đặc điểm thực vật mà còn mở ra cơ hội ứng dụng trong y học.

1.1. Đặc điểm hình thái và phân bố của Chi Balanophora

Chi Balanophora có khoảng 7 loài được ghi nhận tại Việt Nam. Các loài này thường có thân rễ dạng củ, màu sắc đa dạng từ đỏ, nâu đến vàng. Chúng thường ký sinh trên rễ cây gỗ, tạo thành các cụm hoa đặc trưng.

1.2. Vị trí phân loại và sự đa dạng của Chi Balanophora

Chi Balanophora thuộc họ Dó đất, có vị trí phân loại rõ ràng trong hệ thống thực vật. Sự đa dạng về loài trong chi này cho thấy tiềm năng nghiên cứu và ứng dụng trong y học cổ truyền.

II. Thách thức trong Nghiên cứu Chi Balanophora tại Việt Nam

Mặc dù có nhiều tiềm năng, nhưng việc nghiên cứu Chi Balanophora tại Việt Nam gặp phải một số thách thức. Sự nhầm lẫn giữa các loài và thiếu thông tin về thành phần hóa học là những vấn đề chính. Điều này ảnh hưởng đến khả năng ứng dụng của các loài trong y học.

2.1. Sự nhầm lẫn giữa các loài trong Chi Balanophora

Nhiều loài trong chi Balanophora có hình thái tương đồng, dẫn đến việc nhầm lẫn khi thu hái và sử dụng. Điều này cần được giải quyết thông qua nghiên cứu hệ thống và phân loại chính xác.

2.2. Thiếu thông tin về thành phần hóa học của Chi Balanophora

Nhiều loài trong chi Balanophora chưa được nghiên cứu đầy đủ về thành phần hóa học. Việc thiếu thông tin này gây khó khăn trong việc đánh giá tác dụng dược lý của chúng.

III. Phương pháp Nghiên cứu Đặc điểm Thực vật của Chi Balanophora

Để nghiên cứu đặc điểm thực vật của Chi Balanophora, các phương pháp hiện đại được áp dụng. Các nghiên cứu bao gồm phân tích hình thái, vi phẫu và thành phần hóa học. Những phương pháp này giúp xác định chính xác tên khoa học và đặc điểm của các loài.

3.1. Phương pháp phân tích hình thái và vi phẫu

Nghiên cứu hình thái và vi phẫu giúp xác định các đặc điểm nổi bật của các loài trong chi Balanophora. Các mẫu được thu thập và phân tích kỹ lưỡng để đảm bảo tính chính xác.

3.2. Phương pháp nghiên cứu thành phần hóa học

Sử dụng các phương pháp sắc ký và phân tích khối phổ để xác định thành phần hóa học của các loài Balanophora. Điều này giúp hiểu rõ hơn về các hợp chất có tác dụng kháng viêm.

IV. Tác dụng Kháng Viêm của Chi Balanophora và Ứng dụng Thực tiễn

Nghiên cứu cho thấy các loài thuộc chi Balanophora có tác dụng kháng viêm đáng kể. Các hợp chất chiết xuất từ loài Balanophora laxiflora đã được chứng minh có khả năng ức chế sản sinh nitric oxid và xanthin oxidase, mở ra hướng đi mới trong điều trị bệnh viêm.

4.1. Tác dụng kháng viêm in vitro của Chi Balanophora

Các nghiên cứu in vitro cho thấy chi Balanophora có khả năng ức chế sản sinh nitric oxid, một yếu tố quan trọng trong quá trình viêm. Điều này cho thấy tiềm năng ứng dụng trong điều trị các bệnh viêm.

4.2. Tác dụng kháng viêm in vivo của Chi Balanophora

Nghiên cứu trên mô hình động vật cho thấy chi Balanophora có tác dụng kháng viêm rõ rệt. Các loài như Balanophora laxiflora đã thể hiện hiệu quả trong việc giảm phù nề và viêm.

V. Kết luận và Tương lai của Nghiên cứu Chi Balanophora

Nghiên cứu về Chi Balanophora tại Việt Nam đang mở ra nhiều cơ hội mới. Việc xác định rõ đặc điểm thực vật và tác dụng kháng viêm của các loài sẽ giúp phát triển các sản phẩm dược liệu có giá trị. Tương lai của nghiên cứu này hứa hẹn sẽ mang lại nhiều ứng dụng thực tiễn trong y học.

5.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu Chi Balanophora

Nghiên cứu Chi Balanophora không chỉ giúp bảo tồn các loài thực vật quý hiếm mà còn mở ra cơ hội phát triển dược liệu mới. Điều này có thể góp phần vào việc nâng cao sức khỏe cộng đồng.

5.2. Hướng đi tương lai cho nghiên cứu Chi Balanophora

Cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về thành phần hóa học và tác dụng sinh học của các loài trong chi Balanophora. Điều này sẽ giúp phát triển các sản phẩm dược liệu hiệu quả và an toàn hơn.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ dược học "Nghiên cứu đặc điểm thực vật, thành phần hoá học và tác dụng kháng viêm của một số loài thuộc chi Balanophora J. ở Việt Nam" do nghiên cứu sinh Nguyễn Thanh Tùng thực hiện năm 2022 tại Trường Đại học Dược Hà Nội, dưới sự hướng dẫn của PGS. Nguyễn Viết Thân và TS. Nguyễn Quốc Bình, thuộc chuyên ngành Dược học cổ truyền (Mã số: 62.06).

Chi Dó đất (Balanophora J.) thuộc họ Dó đất (Balanophoraceae Rich.) là nhóm thực vật ký sinh trên rễ cây gỗ, phân bố tại các khu rừng nhiệt đới và cận nhiệt đới. Ở Việt Nam, các loài thuộc chi này thường được biết đến với tên gọi Dó đất, Tỏa dương hoặc Nấm ngọc cẩu, được sử dụng trong y học cổ truyền để bổ thận, bổ huyết, giảm đau nhức xương khớp và phục hồi thể trạng. Tuy nhiên, do đặc điểm hình thái bên ngoài có nhiều nét tương đồng, thực tế thu hái và thương mại dược liệu thường xuyên xảy ra tình trạng nhầm lẫn danh pháp hoặc trộn lẫn các loài khác nhau. Bên cạnh loài Dó đất hoa thưa (Balanophora laxiflora) đã có một số nghiên cứu trước đây, các loài và dưới loài khác phân bố tại Việt Nam vẫn chưa có nghiên cứu đồng bộ về đặc điểm thực vật, thành phần hóa học cũng như tác dụng dược lý thực nghiệm liên quan đến kháng viêm và ức chế enzym xanthin oxidase (liên quan đến bệnh gút).

Mục tiêu nghiên cứu của luận án được xác định gồm 3 nội dung chính:

1. Xác định chính xác tên khoa học, mô tả đặc điểm thực vật một số loài thuộc chi Balanophora ở Việt Nam.
2. Nghiên cứu thành phần hóa học các loài thu được.
3. Đánh giá một số hoạt tính in vitro của cắn chiết các loài nghiên cứu và lựa chọn một loài có hoạt tính tốt để đánh giá tác dụng kháng viêm, hạ acid uric trên mô hình in vivo và đánh giá độc tính cấp.

Đối tượng nghiên cứu của luận án gồm 4 mẫu thực vật thuộc chi Balanophora thu hái tại Việt Nam, bao gồm:

• Mẫu BFI: Balanophora fungosa subsp. indica (Arn.) B.Hansen (Dó đất / Dương đài nấm / Tỏa dương).
• Mẫu BFG: Balanophora fungosa var. globosa (Jungh.) B.Hansen (Dó đất sần).
• Mẫu BS: Balanophora subcupularis P.C.Tam.
• Mẫu BT: Balanophora tobiracola Makino.

Phạm vi nghiên cứu: Về không gian, các mẫu nghiên cứu được thu thập tại các khu vực sinh thái rừng tự nhiên tại Việt Nam (như Vườn quốc gia Cúc Phương, Hà Giang, Kon Tum, Lâm Đồng, Ninh Thuận...); các thực nghiệm hóa học, sinh học và giải phẫu thực vật được thực hiện tại Trường Đại học Dược Hà Nội và các phòng thí nghiệm chuyên ngành liên kết trong giai đoạn thực hiện luận án (nghiệm thu năm 2022).

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Về phân loại thực vật học, chi Balanophora J. là chi lớn nhất trong họ Balanophoraceae Rich. với 21 loài, 1 phân loài và 3 thứ đã được công nhận trên thế giới. Trong lịch sử nghiên cứu thực vật học tại Việt Nam và khu vực Đông Dương:

• H. Lecomte (1915) trong Flore Générale de L'Indo-Chine đã mô tả 7 loài thuộc chi Balanophora, tuy nhiên nhiều danh pháp hiện nay đã trở thành tên đồng nghĩa (như B. sphaerica và B. fasciculata là đồng nghĩa của B. latisepala; B. laoensis là đồng nghĩa của B. abbreviata).
• Bertel Hansen (1972, 1973, 1976) xuất bản chuyên khảo về chi Balanophora, công bố khóa phân loại cho khu vực Thái Lan (1970), Campuchia - Lào - Việt Nam (1973, ghi nhận 5 loài) và Malesiana (1976), thiết lập hệ thống phân loại dựa trên đặc điểm cấu trúc hoa đực, hình dạng bông mo và hình thái hạt phấn (chia thành 2 phân chi: Balania không rãnh lỗ và Balanophora có rãnh lỗ).
• Phạm Hoàng Hộ (1992) trong Câycỏ Việtnam mô tả 5 loài thuộc chi Balanophora.
• Nguyễn Tiến Bân (1996, 2005) trong Danh lục các loài thực vật Việt Nam ghi nhận 7 loài, công bố loài đặc hữu Balanophora cucphuongensis N.Ban (1996) và ghi nhận thứ Balanophora indica var. globosa.
• Lưu Hồng Trường và cộng sự (2020) công bố loài mới Balanophora aphylla Luu, H.Đ.Tran & H.C.Nguyen tại Vườn quốc gia Tà Đùng.
• Huang Shumei và Jin Murata trong Flora of China đã xây dựng khóa phân loại cho 12 loài thuộc chi này.

Về thành phần hóa học và tác dụng sinh học trên thế giới và tại Việt Nam:

• Kai-Jin Wang và cộng sự (2006, 2009, 2011) nghiên cứu trên B. polyandra, B. harlandii, phân lập các hợp chất tanin thủy phân được, phenylpropanoid, dihydrochalcon và đánh giá hoạt tính quét gốc tự do DPPH.
• She G.M. và cộng sự (2009) phân lập các hợp chất phenolic từ cây mang hoa cái loài B. laxiflora và đánh giá tác dụng dọn gốc tự do.
• Nguyễn Thị Hồng Anh và cộng sự (2012, 2013) tại Việt Nam nghiên cứu loài B. laxiflora, phân lập các hợp chất triterpenoid hopan ((21β)-22-hydroxyhopan-3-on, (21α)-22-hydroxyhopan-3-on, lupeol, β-amyrin) và chứng minh tác dụng kháng viêm in vivo trên mô hình gây phù bàn chân chuột bằng carrageenan và mô hình tạo u hạt thực nghiệm, cùng tác dụng ức chế enzym xanthin oxidase và hạ acid uric máu.

Khoảng trống nghiên cứu mà luận án lựa chọn giải quyết: Các công trình trước đây tại Việt Nam tập trung chủ yếu vào loài Balanophora laxiflora. Các loài và dưới loài khác như B. fungosa subsp. indica, B. fungosa var. globosa, B. subcupularis, và B. tobiracola chưa có dữ liệu đầy đủ về đặc điểm giải phẫu hiển vi (vi phẫu củ, vi phẫu lá, bột dược liệu), hình thái hạt phấn, thành phần hóa học chi tiết (qua LC-MS và GC-MS), cũng như dữ liệu thực nghiệm so sánh về hoạt tính ức chế NO, ức chế xanthin oxidase và hiệu quả kháng viêm trên mô hình viêm khớp do tinh thể natri urat.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

Luận án chấp nhận quan điểm phân loại thực vật của Armen Takhtajan (2009) và K. Kubitzki (2014), xếp họ Dó đất (Balanophoraceae) vào bộ Dó đất (Balanophorales), phân lớp Rosidae, lớp Magnoliopsida, ngành Magnoliophyta (khác với quan điểm của hệ thống APG IV năm 2016 xếp họ này vào bộ Đàn hương Santalales khi các bằng chứng sinh học phân tử chưa hoàn toàn đồng nhất). Khung phân loại hình thái và hạt phấn kế thừa hệ thống của Bertel Hansen (1972, 1976) và Shumei Huang - Jin Murata (Flora of China).

Phương pháp nghiên cứu thực vật

• Phương pháp hình thái so sánh: Khảo sát các cơ quan sinh dưỡng (thân rễ dạng "củ", lá dạng vảy) và cơ quan sinh sản (cụm hoa, cấu trúc hoa đực, hoa cái, bao hoa, nhị hoa, vòi nhụy) kết hợp tài liệu mô tả gốc và các khóa phân loại chuẩn để định danh mẫu vật.
• Phương pháp vi phẫu và hiển vi: Cắt vi phẫu củ và lá bằng dao cắt tay hoặc máy cắt vi thể, nhuộm kép bằng xanh methylen và phẩm đỏ son phèn (carmine alum), quan sát cấu trúc mô học dưới kính hiển vi quang học.
• Phương pháp soi bột dược liệu: Bột toàn cây được tẩy bằng dung dịch chloral hydrat, soi đặc điểm giải phẫu bột dưới kính hiển vi.
• Phương pháp hình thái hạt phấn: Xử lý mẫu hạt phấn bằng phương pháp phân giải acid (acetolysis) của Erdtman, quan sát kích thước, hình thái và cấu trúc bề mặt vỏ hạt phấn.

Phương pháp nghiên cứu hóa học

• Phương pháp chiết xuất và phân đoạn: Dược liệu khô được chiết ngấm kiệt hoặc hồi lưu bằng methanol thu cắn toàn phần. Cắn toàn phần được phân tán trong nước và chiết phân bố lỏng - lỏng lần lượt với các dung môi có độ phân cực tăng dần: n-hexan và ethyl acetat.
• Phương pháp định tính và định lượng nhóm chất: Phản ứng hóa học định tính các nhóm chất hữu cơ tự nhiên; định lượng polyphenol toàn phần bằng phương pháp đo quang sử dụng thuốc thử Folin-Ciocalteu.
• Phương pháp sắc ký lớp mỏng (TLC, HPTLC, PTLC): Triển khai trên bản mỏng silica gel $F_{254}$ với các hệ dung môi: cloroform – toluen – methanol – amoniac và toluen – ethyl acetat – acid formic; phát hiện vết bằng đèn tử ngoại ở bước sóng $\lambda = 254\text{ nm}$ và $\lambda = 366\text{ nm}$, hiện màu bằng thuốc thử Anisaldehyd – acid sulphuric (AS) hoặc thuốc thử Natural Products-Polyethylene Glycol (NP/PEG).
• Phương pháp phân lập và xác định cấu trúc: Sử dụng sắc ký cột (CC) pha thuận (silica gel 60) và pha đảo ($C_{18}$), kết hợp sắc ký lớp mỏng điều chế (PTLC). Xác định cấu trúc các hợp chất tinh khiết bằng phổ khối lượng (MS) và phổ cộng hưởng từ hạt nhân (1D và 2D-NMR: $^1\text{H-NMR}$, $^{13}\text{C-NMR}$, DEPT, HSQC, HMBC, COSY, NOESY).
• Phương pháp phân tích sắc ký hiện đại:
  • Sắc ký lỏng ghép nối khối phổ (LC-MS/MS): Phân tích định danh thành phần hóa học phân đoạn ethyl acetat.
  • Sắc ký khí ghép nối khối phổ (GC-MS): Phân tích định danh các cấu tử triterpenoid pentacyclic trong phân đoạn n-hexan dựa trên chỉ số lưu giữ (Retention Index - RI), khối phổ phân mảnh ion và đối chiếu thư viện NIST.

Phương pháp đánh giá tác dụng sinh học và độc tính

• Đánh giá hoạt tính in vitro:
  • Hoạt tính ức chế sản sinh Nitric Oxid (NO): Thử nghiệm trên dòng tế bào đại thực bào chuột RAW264.7 được kích hoạt bằng Lipopolysaccharid (LPS, $1\text{ }\mu\text{g/ml}$), xác định nồng độ NO thông qua phản ứng Griess, tính giá trị $\text{IC}_{50}$.
  • Hoạt tính ức chế enzym Xanthin Oxidase (XOD): Đánh giá khả năng ức chế sự tạo thành acid uric từ cơ chất xanthin dưới xúc tác của enzym xanthin oxidase ở bước sóng $\lambda = 295\text{ nm}$.
• Đánh giá tác dụng in vivo trên động vật thí nghiệm:
  • Tác dụng hạ acid uric huyết thanh: Thử nghiệm trên chuột nhắt trắng Swiss gây tăng acid uric máu cấp tính bằng Kali Oxonat (KO, tiêm phúc mạc liều $250\text{ mg/kg}$), định lượng acid uric huyết thanh bằng kit sinh hóa.
  • Tác dụng kháng viêm cấp: Mô hình gây phù bàn chân chuột nhắt trắng bằng carrageenan 1%, đo thể tích phù bàn chân chuột bằng thước đo thể tích chuyên dụng (plethysmometer) tại các thời điểm 1, 2, 3, 4, 5 giờ sau gây viêm.
  • Tác dụng kháng viêm màng hoạt dịch khớp gối: Mô hình gây viêm màng hoạt dịch khớp gối bằng tinh thể Natri Urat (Monosodium Urat - MSU) trên chuột cống trắng Wistar, chấm điểm mức độ sưng, đau và phản xạ chức năng vận động theo thang điểm tiêu chuẩn.
• Đánh giá độc tính cấp: Thử nghiệm trên chuột nhắt trắng theo hướng dẫn của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), tiến hành thử nghiệm thăm dò và xác định giá trị liều gây chết 50% ($\text{LD}_{50}$) đường uống trong vòng 72 giờ và theo dõi trong 14 ngày.
• Xử lý số liệu thống kê: Dữ liệu thực nghiệm được biểu thị dưới dạng $\text{Mean} \pm \text{SD}$ hoặc $\text{Mean} \pm \text{SEM}$, phân tích thống kê bằng phần mềm chuyên dụng qua kiểm định Student's t-test và phân tích phương sai một yếu tố (One-way ANOVA), mức ý nghĩa $p < 0,05$ hoặc $p < 0,01$.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tài liệu

Chương 1 tổng hợp các công trình nghiên cứu về phân loại thực vật, phân bố địa lý, hóa thực vật và dược lý của chi Balanophora:

• Phân loại học và phân bố: Hệ thống hóa danh lục 21 loài, 1 phân loài và 3 thứ trên toàn cầu; phân tích bảng phân bố 9 taxon chi Balanophora tại Việt Nam và đối chiếu các khóa phân loại của Lecomte (1915), Hansen (1970, 1973, 1976) và Huang - Murata (2003).
• Thành phần hóa học: Thống kê chi tiết các nhóm hợp chất tự nhiên đã phân lập từ chi Balanophora, bao gồm:
  • Tanin thủy phân được: Hơn 50 hợp chất có polyol trung tâm là $\beta\text{-D-glucopyranose}$ liên kết ester với các nhóm galloyl, hexahydroxydiphenoyl (HHDP), caffeoyl, coumaroyl (như 1,2,3,6-tetra-O-galloyl-$\beta\text{-D-glucopyranose}$, 1-O-caffeoyl-3,4-di-O-galloyl-$\beta\text{-D-glucopyranose}$...).
  • Các acid hydroxybenzoic và dẫn chất: Acid gallic, methyl gallat, acid ellagic, methyl brevifolin carboxylat...
  • Phenylpropanoid đơn giản: Acid caffeic, methyl caffeat, acid cinnamic, acid p-coumaric, acid ferulic, coniferin, balajaponin B, C, D, E...
  • Lignan: Hơn 20 hợp chất thuộc các phân nhóm monoepoxy lignan (lariciresinol dẫn chất), bisepoxy lignan (pinoresinol dẫn chất), neolignan (balanophonin), dihydronaphtalen lignan (isolariciresinol dẫn chất), benzo[kl]xanthen lignan và nor-lignan (ivonoid A).
  • Coumarin: 4 hợp chất gồm balajaponin A, scopoletin, phyllanthusiin E, phyllanthusiin E methyl ester.
  • Flavonoid: Hơn 30 hợp chất thuộc nhóm dihydrochalcon (phloretin glycosid, 3-hydroxyphloretin dẫn chất), flavanon (eriodictyol dẫn chất), 3-hydroxy flavanon (kaempferol), auron (aureusidin dẫn chất) và flavan-3-ol (catechin).
  • Terpenoid: Các triterpenoid pentacyclic khung lupan, oleanan, ursan (lupeol, lupeol acetat, $\beta$-amyrin, olean-12-en-3,11-dion), iridoid (geniposid, balanolaxin) và sesquiterpenoid (balanoindicosid A, B, C).
  • Sterol: Clerosterol, $\beta$-sitosteryl glucosid...
• Tác dụng sinh học: Tổng quan công dụng dân gian tại Việt Nam và Trung Quốc; điểm lại các công trình nghiên cứu tác dụng dọn gốc tự do DPPH, kháng viêm, hạ acid uric máu và ức chế xanthin oxidase. Tổng quan các mô hình thực nghiệm đánh giá kháng viêm cấp, mạn tính và tăng acid uric máu.

Chương 2: Nguyên vật liệu, trang thiết bị và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 mô tả chi tiết nguồn gốc mẫu nghiên cứu, hóa chất, động vật thí nghiệm và các quy trình kỹ thuật:

• Mẫu thực vật: Thu hái 4 mẫu BFI (B. fungosa subsp. indica), BFG (B. fungosa var. globosa), BS (B. subcupularis), BT (B. tobiracola), được lưu trữ mẫu tiêu bản theo quy định.
• Hóa chất và thiết bị: Dung môi đạt tiêu chuẩn phân tích, chất chuẩn xanthin, allopurinol, indomethacin, carrageenan, kali oxonat, bột tinh thể natri urat (MSU), môi trường tế bào DMEM, huyết thanh FBS, kit sinh hóa đo acid uric; các hệ thống máy đo quang phổ tử ngoại - khả kiến (UV-Vis), phổ NMR (Bruker $500\text{ MHz}$), LC-MS/MS, GC-MS (Agilent).
• Động vật thực nghiệm: Chuột nhắt trắng Swiss ($20 \pm 2\text{ g}$) và chuột cống trắng Wistar ($180 \pm 20\text{ g}$) được nuôi thích nghi trong điều kiện chuẩn về nhiệt độ, độ ẩm và chu kỳ sáng/tối.
• Thiết kế thực nghiệm: Quy trình sàng lọc in vitro (NO và XOD) từ cắn chiết của 4 loài; quy trình thử nghiệm in vivo (mô hình tăng acid uric máu do KO, mô hình phù chân do carrageenan, mô hình viêm màng hoạt dịch khớp gối do MSU) và thử nghiệm độc tính cấp trên mẫu cắn có hoạt tính vượt trội.

Chương 3: Kết quả nghiên cứu

Chương 3 trình bày các kết quả thực nghiệm đạt được trên các nội dung:

1. Kết quả nghiên cứu về thực vật

• Hình thái và định danh: Đã mô tả chi tiết đặc điểm hình thái thân rễ dạng củ, cuống cụm hoa, lá vảy, cấu trúc cụm hoa đơn tính/cùng gốc hoặc khác gốc, đặc điểm bao hoa và nhị hoa, giám định chính xác tên khoa học cho 4 mẫu: BFI (Balanophora fungosa subsp. indica), BFG (Balanophora fungosa var. globosa), BS (Balanophora subcupularis), BT (Balanophora tobiracola).
• Giải phẫu hiển vi:
  • Vi phẫu củ: Gồm lớp bần ngoài cùng, vùng mô mềm vỏ chứa nhiều thể hạt đặc trưng của chi Balanophora, hệ thống bó mạch libe-gỗ xếp rải rác hoặc thành vòng không liên tục xen kẽ mô mềm tủy.
  • Vi phẫu lá: Biểu bì trên và biểu bì dưới có lớp cutin, mô mềm đồng hóa (mô giậu, mô xốp tiêu giảm), các bó mạch gân lá đơn giản.
  • Đặc điểm bột toàn cây: Nhận diện các yếu tố vi học đặc trưng gồm mảnh biểu bì mang lỗ khí, tế bào mô mềm chứa tinh bột và thể hạt, mảnh mạch vạch, mạch xoắn, tế bào mô cứng và tinh thể calci oxalat dạng hạt hoặc cầu gai.
• Hình thái hạt phấn: Hạt phấn có kích thước nhỏ ($10 - 25\text{ }\mu\text{m}$), dạng hình cầu đến gần cầu, bề mặt có cấu trúc lỗ rãnh hoặc không rãnh đặc trưng cho từng phân chi và loài.

2. Kết quả nghiên cứu về hóa học

• Định tính sơ bộ: Cả 4 mẫu nghiên cứu đều cho phản ứng dương tính rõ rệt với polyphenol, tanin, flavonoid và triterpenoid/sterol.
• Phân lập và xác định cấu trúc: Phân lập và xác định cấu trúc các hợp chất tinh khiết thuộc nhóm tanin thủy phân, acid hydroxybenzoic, phenylpropanoid và triterpenoid từ các phân đoạn của mẫu BFI, BFG, BS và BT bằng các phương pháp phổ MS và NMR.
• Phân tích LC-MS phân đoạn ethyl acetat: Xác định các hợp chất polyphenol, acid phenolic, phenylpropanoid glycosid và flavonoid đặc trưng trong các phân đoạn chiết.
• Phân tích GC-MS phân đoạn n-hexan: Xác định các hợp chất triterpenoid pentacyclic phân bố trong các mẫu nghiên cứu, điển hình là lupeol, lupeol acetat, $\beta$-amyrin, olean-12-en-3,11-dion cùng các dẫn xuất liên quan.

Hợp chất triterpenoid (GC-MS)	Khung cấu trúc	Mẫu BFI	Mẫu BFG	Mẫu BS	Mẫu BT
Lupeol	Lupan	+	+	+	+
Lupeol acetat	Lupan	+	+	+	+
$\beta$-Amyrin	Oleanan	+	+	+	+
Olean-12-en-3,11-dion	Oleanan	+	+	+	+

3. Kết quả nghiên cứu về tác dụng sinh học và độc tính cấp

• Sàng lọc in vitro:
  • Hoạt tính ức chế sản sinh Nitric Oxid (NO): Cắn chiết methanol của cả 4 loài đều thể hiện hoạt tính ức chế sản sinh NO nồng độ phụ thuộc trên tế bào RAW264.7 được kích hoạt bằng LPS. Trong đó, mẫu BFI (B. fungosa subsp. indica) thể hiện giá trị $\text{IC}_{50}$ thấp nhất (hoạt tính mạnh nhất).
  • Hoạt tính ức chế enzym XOD: Cắn methanol các loài thể hiện tác dụng ức chế enzym xanthin oxidase in vitro, trong đó cắn chiết Dó đất (BFI) cho tỷ lệ ức chế cao nhất ở các nồng độ khảo sát.
• Đánh giá tác dụng in vivo cao chiết Dó đất (BFI):
  • Tác dụng hạ acid uric máu: Trên mô hình chuột nhắt gây tăng acid uric cấp bằng kali oxonat, cao chiết Dó đất ở các mức liều thử nghiệm làm giảm có ý nghĩa thống kê ($p < 0,05$ hoặc $p < 0,01$) nồng độ acid uric huyết thanh so với lô chứng bệnh lý.
  • Tác dụng kháng viêm cấp: Trên mô hình gây phù bàn chân chuột bằng carrageenan 1%, cao chiết Dó đất thể hiện tác dụng ức chế mức độ tăng thể tích chân chuột rõ rệt từ giờ thứ 2 đến giờ thứ 5 sau tiêm carrageenan.
  • Tác dụng kháng viêm màng hoạt dịch khớp gối: Trên mô hình chuột cống tiêm vi tinh thể natri urat (MSU), cao chiết Dó đất làm giảm điểm số triệu chứng viêm khớp, giảm sưng và cải thiện chức năng vận động khớp gối của chuột thí nghiệm so với lô chứng mô hình.
• Đánh giá độc tính cấp: Thử nghiệm độc tính cấp đường uống của cao chiết Dó đất trên chuột nhắt trắng xác định được giá trị $\text{LD}_{50}$ thực nghiệm, chứng minh khoảng liều an toàn trong phạm vi tác dụng điều trị.

Chương 4: Bàn luận

Chương 4 tập trung phân tích, so sánh các kết quả nghiên cứu:

• Bàn luận về đặc điểm thực vật và phân loại: Đối chiếu các đặc điểm hình thái hoa đực, sự sắp xếp của lá vảy và cấu trúc hạt phấn giữa 4 mẫu BFI, BFG, BS, BT; làm rõ các tiêu chí nhận diện hiển vi (thể hạt mô mềm củ, tinh thể calci oxalat) phục vụ kiểm nghiệm, phân biệt các loài dễ nhầm lẫn trong chi Balanophora.
• Bàn luận về thành phần hóa học: Phân tích sự tương đồng về nhóm chất chính (tanin thủy phân, triterpenoid pentacyclic) và sự khác biệt về các dẫn xuất glycosid giữa các taxon; biện giải cơ chế phân mảnh ion đặc trưng của lupeol và lupeol acetat trên phổ GC-MS; so sánh hàm lượng polyphenol toàn phần giữa các phân đoạn chiết.
• Bàn luận về tác dụng sinh học và độc tính: Phân tích cơ chế kháng viêm thông qua việc ức chế các chất trung gian hóa học (NO) và ức chế enzyme xanthin oxidase (XOD); lý giải hiệu quả hạ acid uric máu kết hợp giảm viêm màng hoạt dịch khớp do vi tinh thể MSU của cao chiết Dó đất; đối chiếu mối liên quan giữa hàm lượng polyphenol/tanin/triterpenoid với hoạt tính dược lý thực nghiệm và tính an toàn của dược liệu.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt khoa học và thực tiễn

1. Về thực vật học: Đã cung cấp bộ dữ liệu hoàn chỉnh, chuẩn xác về đặc điểm hình thái học, vi phẫu (củ, lá), đặc điểm bột dược liệu và đặc điểm hiển vi hạt phấn của 4 taxon thuộc chi Balanophora thu hái tại Việt Nam (Balanophora fungosa subsp. indica, Balanophora fungosa var. globosa, Balanophora subcupularis, Balanophora tobiracola). Đây là cơ sở khoa học tin cậy phục vụ công tác giám định loài, phân loại học thực vật và xây dựng tiêu chuẩn kiểm nghiệm dược liệu, hạn chế tình trạng nhầm lẫn danh pháp trong sử dụng.
2. Về hóa học: Xác định thành phần hóa học chi tiết của các phân đoạn chiết thông qua hệ thống phân tích LC-MS/MS và GC-MS; phân lập và xác định cấu trúc các hợp chất tinh khiết thuộc nhóm tanin thủy phân được, acid hydroxybenzoic, phenylpropanoid và triterpenoid pentacyclic (lupeol, lupeol acetat, $\beta$-amyrin, olean-12-en-3,11-dion) từ các loài nghiên cứu.
3. Về dược lý và tác dụng sinh học:
   • Chứng minh hoạt tính ức chế sản sinh NO trên tế bào RAW264.7 và ức chế enzym xanthin oxidase in vitro của cắn chiết 4 taxon nghiên cứu.
   • Chứng minh thực nghiệm tác dụng dược lý của cao chiết Dó đất (B. fungosa subsp. indica) trên các mô hình in vivo: làm hạ nồng độ acid uric huyết thanh trên mô hình tăng cấp do kali oxonat, kháng viêm cấp trên mô hình phù chân do carrageenan, và giảm rõ rệt phản ứng viêm màng hoạt dịch khớp gối gây bởi tinh thể natri urat (MSU).
   • Xác định dữ liệu độc tính cấp ($\text{LD}_{50}$) đường uống của cao chiết Dó đất trên động vật thực nghiệm, cung cấp bằng chứng về độ an toàn tiền lâm sàng.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất

• Đề xuất ứng dụng các đặc điểm vi học và sắc ký vân tay (LC-MS, GC-MS) vào việc xây dựng chuyên luận kiểm nghiệm tiêu chuẩn cơ sở cho dược liệu Dó đất (Tỏa dương) tại Việt Nam.
• Khuyến nghị tiếp tục nghiên cứu sâu về cơ chế phân tử tác dụng kháng viêm và hạ acid uric của từng hợp chất tinh khiết phân lập được từ chi Balanophora.
• Đề xuất các biện pháp bảo tồn nguồn gen, quy hoạch khai thác bền vững các loài thuộc chi Balanophora trong tự nhiên do đặc tính sinh thái ký sinh chuyên biệt.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu

• Do điều kiện thu hái mẫu thực vật ký sinh tự nhiên phụ thuộc theo mùa và vị trí địa lý, nghiên cứu tập trung thực nghiệm chuyên sâu trên 4 taxon thu thập được mà chưa thể bao quát toàn bộ 9 taxon đã ghi nhận tại Việt Nam.
• Các thử nghiệm dược lý in vivo và độc tính cấp mới thực hiện trên cắn chiết toàn phần của loài đại diện (Balanophora fungosa subsp. indica); chưa thể tiến hành thử nghiệm in vivo trên từng hợp chất đơn lẻ do giới hạn về khối lượng phân lập.
• Nghiên cứu chưa tiến hành đánh giá độc tính bán trường diễn và trường diễn của cao chiết dược liệu.

Hướng nghiên cứu tiếp theo

• Mở rộng phân lập với khối lượng lớn các hợp chất chủ chốt (tanin thủy phân, dihydrochalcon, triterpenoid) để đánh giá chi tiết cơ chế tác dụng dược lý in vivo.
• Nghiên cứu đánh giá độc tính bán trường diễn, khả năng dung nạp thuốc trên động vật thực nghiệm.
• Xây dựng quy trình chiết xuất tối ưu phân đoạn giàu hoạt chất và phát triển dạng bào chế ứng dụng trong hỗ trợ điều trị viêm khớp và bệnh gút.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị học thuật và thực tiễn cao cho nhiều đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học, sinh viên và giảng viên chuyên ngành Dược học, Dược liệu học, Hóa thực vật và Dược học cổ truyền: Cung cấp tài liệu tham khảo toàn diện về phương pháp nghiên cứu tích hợp từ phân loại thực vật, giải phẫu hiển vi, phân lập cấu trúc hợp chất thiên nhiên đến đánh giá hoạt tính sinh học in vitro và in vivo.
• Nhà thực vật học và cán bộ kiểm nghiệm dược liệu: Bộ khóa phân loại, hình ảnh vi phẫu củ, lá, bột và hạt phấn cùng dữ liệu sắc ký GC-MS, LC-MS là công cụ trực tiếp để giám định, phân biệt và kiểm soát chất lượng các vị thuốc Dó đất, Tỏa dương, Nấm ngọc cẩu trên thị trường.
• Nhà nghiên cứu dược lý và các nhà phát triển sản phẩm thuốc/thực phẩm bảo vệ sức khỏe: Dữ liệu thực nghiệm về ức chế xanthin oxidase, hạ acid uric máu và kháng viêm khớp do tinh thể MSU là cơ sở khoa học tiền lâm sàng định hướng phát triển các chế phẩm hỗ trợ điều trị tăng acid uric máu và viêm khớp gút từ dược liệu chi Balanophora.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Chi Balanophora ở Việt Nam hiện đã ghi nhận bao nhiêu taxon và những mẫu nào được luận án tiến hành nghiên cứu thực nghiệm?
Theo các tài liệu tổng quan trong luận án, chi Balanophora tại Việt Nam đã ghi nhận 7 loài, 1 phân loài và 1 thứ (cùng loài mới công bố năm 2020 là Balanophora aphylla). Luận án đã tiến hành nghiên cứu thực nghiệm trên 4 mẫu thu hái thực tế tại Việt Nam gồm: BFI (Balanophora fungosa subsp. indica), BFG (Balanophora fungosa var. globosa), BS (Balanophora subcupularis) và BT (Balanophora tobiracola).

2. Nhóm hợp chất hóa học đặc trưng nào chiếm số lượng lớn nhất trong chi Balanophora theo thống kê của luận án?
Nhóm hợp chất đặc trưng và chiếm số lượng lớn nhất được phân lập từ chi Balanophora là nhóm tanin thủy phân được (hơn 50 hợp chất), với cấu trúc gồm polyol trung tâm $\beta\text{-D-glucopyranose}$ liên kết ester với các nhóm galloyl, hexahydroxydiphenoyl (HHDP), caffeoyl và coumaroyl. Bên cạnh đó, các hợp chất triterpenoid pentacyclic (lupeol, $\beta$-amyrin, olean-12-en-3,11-dion) và dihydrochalcon cũng là những nhóm hoạt chất quan trọng của chi này.

3. Cao chiết loài Dó đất (Balanophora fungosa subsp. indica) đã thể hiện tác dụng sinh học nào trên các mô hình in vivo?
Cao chiết Dó đất (mẫu BFI) thể hiện 3 tác dụng sinh học in vivo có ý nghĩa thống kê: (1) làm hạ nồng độ acid uric huyết thanh trên mô hình chuột nhắt gây tăng cấp bằng kali oxonat; (2) thể hiện tác dụng kháng viêm cấp trên mô hình chuột gây phù bàn chân bằng carrageenan; (3) làm giảm triệu chứng sưng đau và giảm điểm số viêm khớp trên mô hình chuột cống bị viêm màng hoạt dịch khớp gối do tinh thể natri urat (MSU).

4. Kỹ thuật GC-MS đã được tác giả ứng dụng như thế nào trong phân tích phân đoạn n-hexan của các loài nghiên cứu?
Kỹ thuật GC-MS được sử dụng để phân tích và định danh các cấu tử triterpenoid pentacyclic có trong phân đoạn n-hexan của các mẫu nghiên cứu. Tác giả đã xác định các hợp chất như lupeol, lupeol acetat, $\beta$-amyrin, olean-12-en-3,11-dion dựa trên chỉ số lưu giữ, cơ chế phân mảnh ion khối phổ đặc trưng và đối chiếu với cơ sở dữ liệu phổ chuẩn NIST.

5. Luận án sử dụng những tiêu chí hiển vi nào để phân biệt các mẫu thuộc chi Balanophora?
Luận án sử dụng cấu trúc giải phẫu vi phẫu củ (vùng mô mềm vỏ, sự sắp xếp bó libe-gỗ và các thể hạt đặc trưng), vi phẫu lá vảy, đặc điểm bột toàn cây (tinh thể calci oxalat, tế bào mô cứng, mảnh mạch) và đặc biệt là kích thước, dạng hình học cùng cấu trúc bề mặt lỗ rãnh của hạt phấn (dưới kính hiển vi quang học và phân tích theo phân chi Hansen) để làm tiêu chí phân biệt giữa các loài và thứ.

---

Kết luận

Luận án của tiến sĩ Nguyễn Thanh Tùng là công trình nghiên cứu toàn diện và có hệ thống về thực vật học, hóa thực vật và tác dụng dược lý thực nghiệm của một số loài thuộc chi Balanophora tại Việt Nam. Công trình đã giám định chính xác 4 taxon nghiên cứu, thiết lập bộ dữ liệu hiển vi và hạt phấn phục vụ kiểm nghiệm, đồng thời làm sáng tỏ thành phần hóa học thông qua phân lập cấu trúc, LC-MS và GC-MS. Nghiên cứu đã chứng minh bằng thực nghiệm tác dụng kháng viêm, ức chế xanthin oxidase, hạ acid uric máu và giảm viêm màng hoạt dịch khớp do tinh thể urat của cao chiết Dó đất (Balanophora fungosa subsp. indica), kết hợp xác định độ an toàn qua thử nghiệm độc tính cấp. Những kết quả này cung cấp cơ sở khoa học thực nghiệm vững chắc cho việc định danh, kiểm soát chất lượng và phát triển ứng dụng dược liệu Dó đất trong y dược học cổ truyền và hiện đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ. Vị trí phân loại, đặc điểm thực vật và phân bố của chi Balanophora J. Vị trí phân loại chi Balanophora J. Đặc điểm thực vật chi Balanophora J.

Các loài thuộc chi Balanophora J. và phân bố. Một số khóa phân loại chi Balanophora J. Tổng quan các nghiên cứu về thành phần hóa học chi Balanophora J.

Các tanin thủy phân được. Các acid hydroxybenzoic và dẫn chất. Các hợp chất lignan. Các nhóm hợp chất khác.

Tổng quan về công dụng, tác dụng sinh học chi Balanophora J. Công dụng của các loài thuộc chi Balanophora. Nghiên cứu trên thế giới về tác dụng sinh học chi Balanophora. Nghiên cứu tại Việt Nam về tác dụng sinh học chi Balanophora.

Tổng quan về một số mô hình nghiên cứu tác dụng kháng viêm thường dùng và một số mô hình liên quan. Một số mô hình nghiên cứu tác dụng kháng viêm in vitro. Một số mô hình nghiên cứu tác dụng kháng viêm in vivo. Các mô hình gây viêm cấp và bán cấp.

Một số mô hình gây viêm mạn tính. Một số mô hình nghiên cứu tác dụng hạ acid uric và ức chế xanthin oxidase. Một số mô hình in vitro. Một số mô hình in vivo.

NGUYÊN VẬT LIỆU, TRANG THIẾT BỊ VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Nguyên vật liệu. Mẫu nghiên cứu. Nguyên liệu cho nội dung nghiên cứu về hóa học.

Nguyên liệu cho nội dung nghiên cứu về tác dụng sinh học và độc tính. Hóa chất, dung môi. Động vật thí nghiệm. Thiết bị nghiên cứu.

Phương pháp nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu thực vật. Phương pháp nghiên cứu thành phần hóa học. Định tính các nhóm chất trong các loài nghiên cứu.

Phân lập hợp chất từ các loài nghiên cứu. Phương pháp xác định cấu trúc hợp chất được phân lập. Triển khai sắc ký lớp mỏng một số loài nghiên cứu. Phân tích thành phần hóa học sử dụng sắc ký lỏng kết nối khối phổ.

Phân tích thành phần triterpenoid trong phân đoạn n-hexan của các loài nghiên cứu sử dụng sắc ký khí kết nối khối phổ. Phương pháp xác định hàm lượng polyphenol toàn phần. Phương pháp đánh giá một số tác dụng in vitro. Phương pháp đánh giá tác dụng kháng viêm thông qua ức chế sản sinh NO.

Phương pháp đánh giá hoạt tính ức chế enzym xanthin oxidase in vitro. Phương pháp đánh giá tác dụng sinh học in vivo. Đánh giá tác dụng hạ acid uric huyết thanh trên mô hình gây tăng cấp acid uric bằng kali oxonat. Đánh giá tác dụng kháng viêm cấp trên mô hình gây phù bằng carrageenan.

Phương pháp đánh giá tác dụng kháng viêm trên mô hình gây viêm màng hoạt dịch khớp gối bằng tinh thể natri urat. Đánh giá độc tính cấp. Xử lý số liệu. Địa điểm thực hiện.

KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU. Kết quả nghiên cứu về thực vật. Kết quả nghiên cứu về hình thái thực vật và xác định tên khoa học các mẫu nghiên cứu. Đặc điểm hình thái và xác định tên khoa học mẫu BFI.

Đặc điểm hình thái và xác định tên khoa học mẫu BFG. Đặc điểm hình thái và xác định tên khoa học mẫu BS. Đặc điểm hình thái và xác định tên khoa học mẫu BT. Kết quả nghiên cứu về hình thái hạt phấn các loài nghiên cứu.

Kết quả nghiên cứu về hóa học. Định tính các nhóm chất. Kết quả phân lập các hợp chất từ một số loài nghiên cứu. Kết quả chiết xuất và phân lập hợp chất từ Dó đất (Balanophora fungosa subsp.

Kết quả chiết xuất và phân lập các hợp chất từ Dó đất sần (Balanophora fungosa var. Kết quả chiết xuất và phân lập hợp chất từ loài Balanophora tobiracola. Kết quả chiết xuất và phân lập hợp chất từ loài Balanophora subcupularis. Kết quả phân tích sử dụng sắc ký lỏng kết nối khối phổ.

Kết quả phân tích sử dụng sắc ký khí ghép nối khối phổ. Kết quả nghiên cứu về tác dụng sinh học. Kết quả sàng lọc một số tác dụng in vitro của cắn methanol các loài nghiên cứu. Kết quả đánh giá hoạt tính ức chế sản sinh nitric oxid của cắn methanol các loài nghiên cứu.

Kết quả đánh giá tác dụng ức chế xanthin oxidase in vitro của cắn methanol các loài nghiên cứu. Kết quả đánh giá một số tác dụng trên in vivo cao chiết Dó đất. Tác dụng hạ acid uric huyết thanh. Tác dụng kháng viêm trên mô hình gây phù chân chuột bằng carrageenan.

Tác dụng kháng viêm trên mô hình gây viêm màng hoạt dịch khớp gối bằng tinh thể natri urat. Kết quả đánh giá độc tính cấp cao chiết Dó đất. Thử nghiệm thăm dò. Thử nghiệm chính thức.

Về kết quả nghiên cứu đặc điểm thực vật. Đặc điểm hình thái và xác định tên khoa học. Đặc điểm hiển vi. Về kết quả nghiên cứu thành phần hóa học.

Kết quả định tính sơ bộ. Phân lập và xác định cấu trúc các hợp chất. Sử dụng các phương pháp sắc ký trong nghiên cứu. Sắc ký lớp mỏng.

Sắc ký lỏng kết nối khối phổ. Về kết quả đánh giá tác dụng sinh học và độc tính cấp. Về tác dụng sinh học của cao chiết dược liệu. Về độc tính cấp.

Về tác dụng sinh học của một số hợp chất được xác định trong các loài nghiên cứu. 148 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ. 151 DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CHỮ VIẾT TẮT Chữ/ký Chữ đầy đủ, giải nghĩa hiệu viết tắt AA Acid arachidonic Angiosperm Phenology Group (Nhóm phát sinh chủng loài thực APG vật hạt kín) Anisaldehyd – acid sulphuric (thuốc thử hiện màu dùng cho sắc AS ký lớp mỏng) B. Balanophora (viết tắt tên chi) CC Column chromatography (Sắc ký cột) COX Cyclooxygenase DPPH 2,2-diphenyl-1-picrylhydrazyl DMEM Dulbecco's modified Eagle's medium DMSO Dimethylsulfosid FBS Fetal Bovine Serum (Huyết thanh thai bò) Gas chromatography – Mass spectrometry (Sắc ký khí kết nối GC-MS khối phổ) HHDP Hexahydroxydiphenoyl- High performance Thin layer chromatography (Sắc ký lớp mỏng HPTLC hiệu năng cao) High performance liquid chromatography (Sắc ký lỏng hiệu năng HPLC cao) Inhibitation concentration at 50% IC50 (Nồng độ ức chế tối đa 50%) KO Kali oxonat Lethal dose 50% LD50 (Liều gây chết trung bình) LOD Limit of detection (giới hạn phát hiện) LOQ Limit of quantification (giới hạn định lượng) LOX 5-lipooxygenase LPS Lipopolysaccharid MS Mass spectrometry (phổi khối lượng phân tử) National Institute of Standard and Technology (Viện tiêu chuẩn NIST và công nghệ quốc gia - Hoa Kỳ) NMR Nuclear Magnetic Resonance (cộng hưởng từ hạt nhân) NO Nitric oxid Natural products-polyethylene glycol reagent (thuốc thử sử dụng NP/PEG cho sắc ký lớp mỏng, tạo ra huỳnh quang sáng ở UV 365 nm) Organization for Economic Cooperation and Development (Tổ OECD chức hợp tác và phát triển kinh tế) Preparative Thin layer chromatography (Sắc ký lớp mỏng điều PTLC chế) Rf Retention factor (hệ số lưu giữ trong sắc ký lớp mỏng) RI rentention indices Scavenging concentration at 50% SC50 (Nồng độ trung hoà được 50% gốc tự do) SKĐ Sắc ký đồ subsp.

subgenus (phân chi) TLC Thin layer chromatography (Sắc ký lớp mỏng) TVC Thực vật chí var. varietas (thứ) (tiếng latin) VQG Vườn quốc gia XOD xanthin oxidase DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU Ký hiệu Tên bảng Trang Các loài thuộc chi Balanophora trên thế giới và khu vực Bảng 1.1 5 phân bố Bảng 1.2 Phân bố của các loài thuộc chi Balanophora ở Việt Nam 10 Danh sách các các loài thuộc chi Balanophora trong một Bảng 1.3 13 số khóa phân loại Các hợp chất tanin thủy phân được phân lập từ chi Bảng 1.4 16 Balanophora Các acid hydroxybenzoic và dẫn chất phân lập từ chi Bảng 1.5 20 Balanophora Các phenylpropanoid đơn giản phân lập từ chi Bảng 1.7 Các lignan phân lập từ chi Balanophora 24 Bảng 1.8 Các coumarin phân lập từ chi Balanophora 27 Bảng 1.9 Các flavonoid phân lập từ chi Balanophora 28 Bảng 1.10 Các terpenoid phân lập từ chi Balanophora 30 Bảng 1.11 Các steroid phân lập từ chi Balanophora 32 Tác dụng dọn gốc tự do DPPH của các loài thuộc chi Bảng 1.13 Một số mô hình in vitro nghiên cứu tác dụng kháng viêm 42 Bảng 1.14 Các mô hình gây viêm cấp và bán cấp 44 Bảng 1.15 Một số mô hình gây viêm mạn tính 45 Bảng 1.16 Một số mô hình đánh giá tác dụng hạ acid uric in vivo 47 Khối lượng mẫu nghiên cứu và cắn toàn phần, cắn phân Bảng 2.1 49 đoạn dùng trong nghiên cứu Thang điểm đánh giá mức độ viêm khớp dựa trên triệu Bảng 2.1 Dữ liệu về hạt phấn các mẫu nghiên cứu 73 Bảng 3.2 Kết quả định tính thành phần hóa học các mẫu nghiên cứu 86 Các hợp chất được xác định trong phân đoạn ethyl acetat Bảng 3.3 111 các mẫu nghiên cứu sử dụng sắc ký lỏng khối phổ Các hợp chất triterpenoid được xác định trong phân đoạn Bảng 3.4 123 n-hexan của các mẫu nghiên cứu sử dụng GC-MS Bảng 3.5 Kết quả sàng lọc hoạt tính ức chế sản sinh NO của cắn 125 methanol các mẫu nghiên cứu Bảng 3.6 Giá trị IC50 hoạt tính ức chế sản sinh nitric oxid (NO) trên 126 tế bào RAW của các mẫu nghiên cứu Tác dụng ức chế xanthin oxidase in vitro của cắn methanol Bảng 3.7 118 các mẫu nghiên cứu Ảnh hưởng của cao chiết Dó đất đến nồng độ acid uric Bảng 3.8 huyết thanh chuột trên mô hình gây tăng acid uric cấp bằng 128 kali oxonat Ảnh hưởng của cao chiết Dó đất lên mức độ phù bàn chân Bảng 3.9 chuột trên mô hình gây phù bàn chân chuột bằng 129 carrageenan Tác dụng kháng viêm của cao chiết Dó đất trên mô hình Bảng 3.10 gây viêm màng hoạt dịch khớp gối bằng tinh thể natri urat 131 trên chuột cống trắng Bảng 3.11 Số chuột chết ở các lô trong vòng 72 giờ 132 Tỉ lệ chết chuột nhắt trắng và giá trị LD50 của Cao chiết Dó Bảng 3.12 133 đất So sánh đặc điểm thực vật mẫu các loài thuộc chi Bảng 4.1 136 Balanophora trong luận án Thống kê về việc phân lập các hợp chất từ các loài thuộc Bảng 4.2 139 chi Balanophora Thống kê kết quả phân lập 6 hợp chất triterpenoid Bảng 4.3 142 pentacyclic từ các loài thuộc chi Balanophora DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ, ĐỒ THỊ Ký hiệu Tên hình vẽ, đồ thị Trang Cấu trúc hóa học các nhóm thế trong các tanin thủy phân Hình 1.1 16 được phân lập từ chi Balanophora Một số acid hydroxybenzoic và dẫn chất phân lập từ chi Hình 1.2 19 Balanophora Một số phenyl propanoid đơn giản phân lập từ chi Hình 1.4 Một số lignan phân lập từ chi Balanophora 25 Hình 1.5 Một số coumarin phân lập từ chi Balanophora 27 Khung cấu trúc các flavonoid phân lập từ chi Hình 1.6 30 Balanophora Quy trình thí nghiệm đánh giá tác dụng ức chế XOD in Hình 2.