Nghiên Cứu Đặc Điểm Thực Vật Hạt Trần Tại Vườn Quốc Gia Bidoup – Núi Bà

Nghiên cứu đặc điểm thực vật hạt trần tại vườn quốc gia Bidoup Núi Bà, tỉnh Lâm Đồng, góp phần bảo tồn và phát triển đa dạng sinh học.

• Tác giả: Nguyễn Quốc Đạt
• Người hướng dẫn: PGS. Hoàng Văn Sâm
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Lâm Học
• Đề tài: Nghiên Cứu Đặc Điểm Thực Vật Hạt Trần Tại Vườn Quốc Gia Bidoup – Núi Bà
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sỹ Lâm Nghiệp
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Đồng Nai

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Các nghiên cứu về thực vật Hạt trần trên thế giới
• 1.2. Các nghiên cứu về thực vật Hạt trần tại Việt Nam
• 1.3. Thực vật Hạt trần tại Vườn quốc gia Bidoup – Núi Bà
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG, MỤC TIÊU NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu. Mục tiêu nghiên cứu. Nội dung nghiên cứu
• 2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 2.2.1. Phương pháp kế thừa
• 2.2.2. Phương pháp khảo sát và thực nghiệm
• 2.2.3. Phương pháp xử lý nội nghiệp
• 3. CHƯƠNG 3: ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN KINH TẾ – XÃ HỘI VÙNG NGHIÊN CỨU
• 3.1. Vị trí địa lý
• 3.2. Địa chất và thổ nhưỡng
• 3.3. Khí hậu, thuỷ văn
• 3.4. Thông tin chung về thảm thực vật
• 3.5. Đặc điểm kinh tế – xã hội vùng nghiên cứu
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Tính đa dạng của các loài thực vật Hạt trần ở VQG Bidoup – Núi Bà
• 4.2. Hiện trạng bảo tồn các loài Hạt trần tại VQG Bidoup – Núi Bà
• 4.3. Đặc điểm hình thái và sinh thái của các loài thực vật Hạt trần tại VQG Bidoup – Núi Bà
• 4.4. Đề xuất các giải pháp bảo tồn các loài thực vật Hạt trần ở VQG Bidoup – Núi Bà
• 4.4.1. Giải pháp kỹ thuật
• KẾT LUẬN, TỒN TẠI VÀ KIẾN NGHỊ
• PHỤ LỤC
• Phụ lục 1. Một số hình ảnh điều tra hiện trường
• Phụ lục 2. Một số hình ảnh nghiên cứu giám định trong phòng tiêu bản

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Thực Vật Hạt Trần Bidoup Núi Bà

Thực vật hạt trần Bidoup Núi Bà là một bộ phận quan trọng của hệ sinh thái nơi đây. Các loài cây này, có nguồn gốc từ hơn 300 triệu năm trước, đóng vai trò quan trọng trong việc điều hòa khí hậu và cung cấp nguồn tài nguyên gỗ. Tại Việt Nam, với khoảng 50 loài, thực vật hạt trần thường phân bố ở các vùng núi cao. Vườn quốc gia Bidoup – Núi Bà là một trong những khu vực quan trọng, nơi tập trung nhiều loài hạt trần quý hiếm. Tuy nhiên, áp lực khai thác quá mức đang đe dọa sự tồn tại của chúng, đòi hỏi các nghiên cứu và giải pháp bảo tồn cấp thiết. Theo Nguyễn & Kuznetsov (2009), địa hình VQG Bidoup – Núi Bà có thể chia thành các bậc theo đai cao khác nhau, tạo nên sự đa dạng sinh học phong phú.

1.1. Lịch Sử Nghiên Cứu Thực Vật Hạt Trần Trên Thế Giới

Trên thế giới, ngành Hạt trần chỉ chiếm một phần nhỏ trong tổng số loài thực vật bậc cao. Takhtajan đã có nhiều đóng góp quan trọng trong việc phân loại thực vật ngành hạt Kín và hạt trần, với các tài liệu được công bố từ năm 1950 đến 1997. Hệ thống phân loại của ông, dựa trên nhiều lĩnh vực chuyên sâu, được sử dụng rộng rãi. Kubitzkii (1990) cũng đưa ra một hệ thống phân loại mới, chia ngành Hạt trần thành 4 lớp. Hiện nay, hơn 200 loài thực vật hạt trần được coi là bị đe dọa tuyệt chủng trên toàn cầu.

1.2. Các Nghiên Cứu Về Thực Vật Hạt Trần Tại Việt Nam

Việt Nam có khoảng 29 loài thực vật hạt trần, chiếm 5% tổng số loài trên thế giới. Nhiều nghiên cứu đã được thực hiện, bao gồm Bộ thực vật chí Đông Dương do H. Lecomte chủ biên (1907– 1952) và bộ Cây cỏ Việt Nam của Phạm Hoàng Hộ (1991 – 1993). Gần đây, các công trình của Nguyễn Hoàng Nghĩa (2004) và Nguyễn Tiến Hiệp (2005) đã mô tả chi tiết một số loài cây lá kim và đánh giá hiện trạng bảo tồn. Những phát hiện mới đã bổ sung thêm nhiều loài có giá trị cho hệ thực vật Việt Nam.

II. Thách Thức Bảo Tồn Đa Dạng Thực Vật Hạt Trần Bidoup

Vườn quốc gia Bidoup – Núi Bà là nơi tập trung nhiều loài thực vật hạt trần quý hiếm, bao gồm Pơ mu, Thông tre, Thông Đà Lạt, và Thông hai lá dẹt. Tuy nhiên, các loài này đang đối mặt với nhiều thách thức, đặc biệt là do khai thác quá mức và mất môi trường sống. Tình trạng tái sinh tự nhiên kém cũng là một vấn đề đáng lo ngại. Việc bảo tồn đa dạng sinh học thực vật hạt trần tại đây đòi hỏi các biện pháp quản lý và bảo vệ hiệu quả. Theo Luận chứng kinh tế kỹ thuật (VQG Bidoup – Núi Bà, 2004), khu vực này có sự tập trung cao nhất loài Hạt trần so với các VQG và khu bảo tồn khác tại Việt Nam.

2.1. Tác Động Của Khai Thác Đến Thực Vật Hạt Trần Quý Hiếm

Khai thác gỗ và các sản phẩm từ rừng là một trong những nguyên nhân chính gây suy giảm số lượng và diện tích phân bố của các loài thực vật quý hiếm Bidoup Núi Bà. Các loài như Pơ mu và Hoàng đàn, có giá trị kinh tế cao, đặc biệt dễ bị khai thác trái phép. Việc này không chỉ ảnh hưởng đến sự tồn tại của các loài này mà còn gây mất cân bằng sinh thái trong khu vực.

2.2. Mất Môi Trường Sống Và Ảnh Hưởng Đến Phân Bố Thực Vật

Chuyển đổi đất rừng sang mục đích sử dụng khác, như nông nghiệp và xây dựng, đang làm mất môi trường sống tự nhiên của các loài thực vật hạt trần. Điều này dẫn đến sự thu hẹp phạm vi phân bố và giảm khả năng sinh tồn của chúng. Các hoạt động này cũng có thể gây ô nhiễm môi trường, ảnh hưởng đến sự phát triển của các loài thực vật.

2.3. Tái Sinh Tự Nhiên Kém Của Các Loài Hạt Trần Bản Địa

Nhiều loài thực vật hạt trần tại Bidoup – Núi Bà có khả năng tái sinh tự nhiên kém, đặc biệt là trong điều kiện môi trường bị suy thoái. Điều này có thể do nhiều yếu tố, bao gồm thiếu ánh sáng, cạnh tranh với các loài cây khác, và tác động của động vật ăn hạt. Việc cải thiện khả năng tái sinh tự nhiên là rất quan trọng để đảm bảo sự tồn tại lâu dài của các loài này.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Đặc Điểm Thực Vật Hạt Trần Bidoup

Nghiên cứu về đặc điểm thực vật hạt trần tại Vườn Quốc gia Bidoup – Núi Bà sử dụng kết hợp nhiều phương pháp, bao gồm kế thừa dữ liệu, khảo sát thực địa, và phân tích trong phòng thí nghiệm. Phương pháp kế thừa giúp tận dụng các thông tin đã có về điều kiện tự nhiên và các nghiên cứu trước đây. Khảo sát thực địa được thực hiện để xác định thành phần loài, đánh giá hiện trạng bảo tồn, và thu thập mẫu vật. Các phương pháp phân tích trong phòng thí nghiệm được sử dụng để xác định đặc điểm hình thái và sinh thái của các loài.

3.1. Phương Pháp Kế Thừa Dữ Liệu Nghiên Cứu Thực Vật

Phương pháp kế thừa được sử dụng để thu thập thông tin về điều kiện tự nhiên, kinh tế – xã hội, và các nghiên cứu trước đây về thực vật hạt trần tại Vườn Quốc gia Bidoup – Núi Bà. Các nguồn thông tin bao gồm báo cáo khoa học, sách chuyên khảo, và dữ liệu từ các cơ quan quản lý. Việc kế thừa dữ liệu giúp tiết kiệm thời gian và nguồn lực, đồng thời đảm bảo tính chính xác và tin cậy của nghiên cứu.

3.2. Khảo Sát Thực Địa Và Thu Thập Mẫu Vật Thực Vật Hạt Trần

Khảo sát thực địa được thực hiện để xác định thành phần loài, đánh giá hiện trạng bảo tồn, và thu thập mẫu vật của các loài thực vật hạt trần. Các tuyến khảo sát được thiết kế dựa trên bản đồ địa hình và thông tin về phân bố của các loài. Mẫu vật được thu thập theo quy trình chuẩn và được bảo quản để phân tích trong phòng thí nghiệm.

3.3. Phân Tích Đặc Điểm Hình Thái Và Sinh Thái Thực Vật

Các mẫu vật thực vật hạt trần được phân tích trong phòng thí nghiệm để xác định đặc điểm hình thái và sinh thái. Các đặc điểm hình thái bao gồm kích thước, hình dạng, và cấu trúc của lá, thân, và quả. Các đặc điểm sinh thái bao gồm khả năng sinh trưởng, tái sinh, và thích nghi với môi trường. Kết quả phân tích giúp hiểu rõ hơn về đặc điểm của các loài và đề xuất các biện pháp bảo tồn phù hợp.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Đa Dạng Loài Thực Vật Hạt Trần Bidoup

Nghiên cứu đã xác định được thành phần loài thực vật hạt trần tại Vườn Quốc gia Bidoup – Núi Bà, đánh giá hiện trạng bảo tồn của chúng, và đề xuất các giải pháp bảo tồn. Kết quả cho thấy khu vực này có sự đa dạng loài cao, với nhiều loài quý hiếm và có giá trị bảo tồn. Tuy nhiên, nhiều loài đang bị đe dọa do khai thác quá mức và mất môi trường sống. Các giải pháp bảo tồn cần tập trung vào việc quản lý khai thác, bảo vệ môi trường sống, và phục hồi các quần thể bị suy thoái.

4.1. Thành Phần Loài Thực Vật Hạt Trần Tại Bidoup Núi Bà

Nghiên cứu đã xác định được [Số lượng] loài thực vật hạt trần tại Vườn Quốc gia Bidoup – Núi Bà, thuộc [Số lượng] họ và [Số lượng] chi. Các loài phổ biến bao gồm Pơ mu, Thông tre, Thông Đà Lạt, và Thông hai lá dẹt. Một số loài quý hiếm, như [Tên loài], cũng được ghi nhận trong khu vực nghiên cứu.

4.2. Đánh Giá Hiện Trạng Bảo Tồn Các Loài Thực Vật Hạt Trần

Hiện trạng bảo tồn của các loài thực vật hạt trần tại Vườn Quốc gia Bidoup – Núi Bà được đánh giá dựa trên các tiêu chí của IUCN và Sách Đỏ Việt Nam. Kết quả cho thấy nhiều loài đang bị đe dọa ở các mức độ khác nhau, từ nguy cấp đến dễ bị tổn thương. Các mối đe dọa chính bao gồm khai thác quá mức, mất môi trường sống, và tái sinh tự nhiên kém.

4.3. Đề Xuất Giải Pháp Bảo Tồn Thực Vật Hạt Trần Hiệu Quả

Các giải pháp bảo tồn thực vật hạt trần tại Vườn Quốc gia Bidoup – Núi Bà cần tập trung vào việc quản lý khai thác, bảo vệ môi trường sống, và phục hồi các quần thể bị suy thoái. Các biện pháp cụ thể bao gồm tăng cường kiểm soát khai thác, thiết lập các khu bảo tồn, phục hồi rừng, và nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị của các loài thực vật hạt trần.

V. Giải Pháp Bảo Tồn Thực Vật Hạt Trần Vườn Quốc Gia Bidoup

Để bảo tồn hiệu quả thực vật hạt trần tại Vườn Quốc gia Bidoup – Núi Bà, cần có các giải pháp kỹ thuật và quản lý đồng bộ. Các giải pháp kỹ thuật bao gồm nhân giống và trồng lại các loài quý hiếm, cải thiện môi trường sống, và kiểm soát các loài xâm lấn. Các giải pháp quản lý bao gồm tăng cường kiểm soát khai thác, thiết lập các khu bảo tồn, và nâng cao nhận thức cộng đồng. Sự phối hợp giữa các cơ quan quản lý, nhà khoa học, và cộng đồng địa phương là rất quan trọng để đảm bảo thành công của các hoạt động bảo tồn.

5.1. Giải Pháp Kỹ Thuật Nhân Giống Và Trồng Lại Hạt Trần

Nhân giống và trồng lại các loài thực vật hạt trần quý hiếm là một giải pháp quan trọng để phục hồi các quần thể bị suy thoái. Các phương pháp nhân giống có thể bao gồm giâm cành, chiết cành, và gieo hạt. Cần lựa chọn các giống cây khỏe mạnh và phù hợp với điều kiện môi trường địa phương. Việc trồng lại cần được thực hiện theo quy trình kỹ thuật và được theo dõi chặt chẽ để đảm bảo tỷ lệ sống cao.

5.2. Cải Thiện Môi Trường Sống Cho Thực Vật Hạt Trần

Cải thiện môi trường sống là một giải pháp quan trọng để tạo điều kiện cho các loài thực vật hạt trần phát triển. Các biện pháp có thể bao gồm phục hồi đất, cung cấp ánh sáng, và kiểm soát các loài xâm lấn. Cần đánh giá kỹ lưỡng các yếu tố môi trường ảnh hưởng đến sự phát triển của các loài và thực hiện các biện pháp phù hợp.

5.3. Quản Lý Khai Thác Và Nâng Cao Nhận Thức Cộng Đồng

Quản lý khai thác và nâng cao nhận thức cộng đồng là các giải pháp quan trọng để giảm áp lực lên các loài thực vật hạt trần. Cần tăng cường kiểm soát khai thác trái phép và thực hiện các biện pháp xử phạt nghiêm minh. Đồng thời, cần nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị của các loài và khuyến khích họ tham gia vào các hoạt động bảo tồn.

VI. Kết Luận Và Hướng Nghiên Cứu Bảo Tồn Thực Vật Bidoup

Nghiên cứu về đặc điểm thực vật hạt trần tại Vườn Quốc gia Bidoup – Núi Bà đã cung cấp những thông tin quan trọng về thành phần loài, hiện trạng bảo tồn, và các giải pháp bảo tồn. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều vấn đề cần được nghiên cứu sâu hơn, như ảnh hưởng của biến đổi khí hậu đến sự phân bố của các loài, và hiệu quả của các biện pháp bảo tồn. Cần tiếp tục đầu tư vào các nghiên cứu khoa học và các hoạt động bảo tồn để đảm bảo sự tồn tại lâu dài của các loài thực vật hạt trần quý hiếm tại Vườn Quốc gia Bidoup – Núi Bà.

6.1. Tóm Tắt Kết Quả Nghiên Cứu Thực Vật Hạt Trần

Nghiên cứu đã xác định được [Số lượng] loài thực vật hạt trần tại Vườn Quốc gia Bidoup – Núi Bà, đánh giá hiện trạng bảo tồn của chúng, và đề xuất các giải pháp bảo tồn. Kết quả cho thấy khu vực này có sự đa dạng loài cao, nhưng nhiều loài đang bị đe dọa. Các giải pháp bảo tồn cần tập trung vào việc quản lý khai thác, bảo vệ môi trường sống, và phục hồi các quần thể bị suy thoái.

6.2. Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Bảo Tồn Thực Vật

Các hướng nghiên cứu tiếp theo cần tập trung vào việc đánh giá ảnh hưởng của biến đổi khí hậu đến sự phân bố của các loài thực vật hạt trần, và đánh giá hiệu quả của các biện pháp bảo tồn. Cần có các nghiên cứu dài hạn để theo dõi sự thay đổi của các quần thể và đánh giá tác động của các hoạt động bảo tồn.

6.3. Kiến Nghị Để Bảo Tồn Thực Vật Hạt Trần Bidoup

Để bảo tồn hiệu quả thực vật hạt trần tại Vườn Quốc gia Bidoup – Núi Bà, cần tăng cường sự phối hợp giữa các cơ quan quản lý, nhà khoa học, và cộng đồng địa phương. Cần có các chính sách hỗ trợ các hoạt động bảo tồn và khuyến khích sự tham gia của cộng đồng. Đồng thời, cần tăng cường đầu tư vào các nghiên cứu khoa học và các hoạt động bảo tồn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Vườn Quốc gia Bidoup – Núi Bà có diện tích tự nhiên 64.703 ha với độ che phủ rừng đạt trên 90%, là một trong những khu dự trữ sinh quyển có giá trị đa dạng sinh học cao nhất tại Việt Nam. Khu vực này sở hữu điều kiện địa hình núi cao chia cắt mạnh từ 1.300 m đến đỉnh Bidoup cao 2.287 m, khí hậu mang tính chất á nhiệt đới với nhiệt độ trung bình 18°C và độ ẩm dao động từ 75% đến 85%. Đây là sinh cảnh lý tưởng cho sự tồn tại của các loài thực vật Hạt trần (Gymnospermae) – nhóm thực vật cổ có nguồn gốc hơn 300 triệu năm trước mang ý nghĩa quan trọng về mặt tiến hóa sinh học và giá trị kinh tế, sinh thái.

Tuy nhiên, áp lực khai thác lâm sản trái phép, cháy rừng mùa khô và đặc tính tái sinh tự nhiên kém đang khiến diện tích phân bố và số lượng cá thể các loài Hạt trần bản địa suy giảm nghiêm trọng. Đề tài tập trung giải quyết vấn đề đánh giá cấu trúc quần xã, đo đếm khả năng tái sinh và phân tích chỉ số cạnh tranh sinh thái của các loài Hạt trần trên 5 tuyến khảo sát trọng điểm thuộc huyện Lạc Dương, tỉnh Lâm Đồng.

Mục tiêu cụ thể của công trình là xác định thành phần loài, đa dạng taxon, phân bố theo đai cao và hiện trạng nguy cấp theo tiêu chuẩn Sách Đỏ Việt Nam và Danh lục Đỏ IUCN. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở dữ liệu khoa học tin cậy giúp bảo vệ 13 loài Hạt trần ghi nhận tại hiện trường, trong đó có hơn 35,71% số loài thuộc danh mục hạn chế hoặc nghiêm cấm khai thác theo Nghị định 32/2006/NĐ-CP của Chính phủ.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu ứng dụng hệ thống phân loại thực vật học hiện đại của Takhtajan kết hợp khung phân loại thực vật ngành Hạt trần của Kubitzkii (1990) nhằm chuẩn hóa danh pháp và hệ thống bậc phân loại học. Cơ sở lý thuyết sinh thái học rừng tập trung vào phân tích cấu trúc tầng tán, đặc biệt là vị trí của các loài cây gỗ lớn lá kim tham gia vào tầng vượt tán của rừng kín thường xanh mưa ẩm á nhiệt đới núi thấp và rừng hỗn giao cây lá rộng - lá kim.

Nghiên cứu áp dụng lý thuyết cạnh tranh liên cá thể thông qua mô hình chỉ số cạnh tranh Hegyi (1974). Mô hình này cho phép lượng hóa áp lực không gian và dinh dưỡng giữa cây trung tâm với các cây lân cận trong bán kính tán. Các khái niệm chính bao gồm: chỉ số giá trị quan trọng (IV%), mật độ tái sinh tự nhiên (N/ha), diện tích tiết diện ngang thân cây (G/ha) và hệ số độ thon thân cây ($f = 0,45$) để ước tính sinh khối và trữ lượng tầng cây gỗ lớn.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được thu thập thông qua kế thừa kết quả từ ô tiêu chuẩn định vị 20 ha thuộc dự án của Viện Sinh thái học Miền Nam (SIE) kết hợp khảo sát thực địa trên 5 tuyến điều tra cắt ngang các tiểu khu 26, 27, 89, 90, 91 và các đỉnh núi cao như Đỉnh Bidoup, Cổng Trời trong giai đoạn 2015-2016.

Phương pháp chọn mẫu điển hình được áp dụng để thiết lập tuyến điều tra qua tất cả các trạng thái rừng chính. Tại mỗi điểm xuất hiện cá thể thực vật Hạt trần, tác giả đo đếm toàn diện các cây có đường kính ngang ngực ($D_{1.3}$) từ 6 cm trở lên bằng thước kẹp kính, chiều cao vút ngọn ($H_{vn}$) bằng thước đo cao Suunto-PM5 và đường kính tán ($D_t$) theo hai hướng vuông góc.

Để đánh giá tái sinh tự nhiên, tác giả thiết lập 24 ô dạng bản có kích thước 4 m² (2 m x 2 m) phân bố đồng đều tại 4 hướng trong tán và 4 hướng ngoài tán quanh gốc cây mẹ. Việc lựa chọn phương pháp phân tích chỉ số cạnh tranh Hegyi và xử lý dữ liệu bằng phần mềm chuyên dụng giúp phản ánh chính xác tương quan sinh thái học giữa các loài lá kim bản địa với tầng cây lá rộng đi kèm, đảm bảo độ tin cậy thống kê cao.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực địa trên 5 tuyến điều tra đã ghi nhận 13 loài thực vật Hạt trần thuộc 10 chi và 5 họ. Tuyến số 4 (Xã Đạ Chais – Đỉnh Bidoup) ghi nhận độ đa dạng cao nhất với 9 loài (chiếm 69,23%), trong khi tuyến số 5 (Xã Đưng K’nớ) có độ phong phú thấp nhất với 3 loài (chiếm 23,07%).

Về phổ dạng sống, nhóm cây gỗ lớn chiếm ưu thế vượt trội với 11 loài (tỷ lệ 84,61%), dạng cây bụi và dây leo chỉ ghi nhận mỗi nhóm 1 loài (tỷ lệ 7,69%). Phân bố theo đai cao thể hiện sự phân hóa rõ rệt: đai cao từ 1.500 m đến 1.925 m là trung tâm đa dạng sinh học với 10 loài (chiếm 76,9%), đai cao 1.000 – 1.500 m có 6 loài (46,15%) và đai thấp dưới 1.000 m chỉ ghi nhận 3 loài (23,07%).

Về hiện trạng bảo tồn, có 5 loài được ghi tên trong Sách Đỏ Việt Nam (2007) gồm 1 loài Nguy cấp (EN - Pơ mu) và 4 loài Sắp nguy cấp (VU - Đỉnh tùng, Tuế lá chẻ, Du sam núi đất, Thông đỏ). Đánh giá tái sinh loài Thông tre Nam bộ cho thấy mật độ bình quân quanh gốc cây mẹ đạt 833 cây/ha với tỷ lệ xuất hiện phân bố đều 50% trong tán và 50% ngoài tán. Tuy nhiên, khả năng phát triển lên tầng cây cao rất hạn chế khi không ghi nhận cá thể tái sinh có chiều cao trên 100 cm trên các tuyến điều tra chung.

Thảo luận kết quả

Khả năng tái sinh tự nhiên kém của các loài hạt trần bắt nguồn từ đặc tính sinh học hạt giống có lớp vỏ cứng, tỷ lệ nảy mầm trong điều kiện tán rừng rậm rạp thấp và sự suy giảm số lượng cây mẹ thành thục do khai thác trong quá khứ. Đặc biệt, phân tích cạnh tranh Hegyi đối với Thông tre Nam bộ cho thấy loài này chịu áp lực cạnh tranh mạnh nhất từ Thông ba lá (Pinus kesiya) với chỉ số $CI = 0,063$, Dẻ gai (Castanopsis echinocarpa) với $CI = 0,056$ và Côm có cuống (Elaeocarpus petiolatus) với $CI = 0,034$.

Kết quả này hoàn toàn nhất quán với các công bố của nhiều nhà khoa học lâm nghiệp khi nghiên cứu về Thông hai lá dẹt (Pinus krempfii) và Thông Đà Lạt (Pinus dalatensis), khẳng định sự thiếu hụt nghiêm trọng lớp cây kế cận đe dọa trực tiếp tính bền vững của quần xã. Dữ liệu nghiên cứu cấu trúc tầng tán và mối tương quan giữa độ cao địa hình với mật độ phân bố loài có thể được biểu diễn trực quan thông qua biểu đồ phân bố tần số đai cao và bảng ma trận cạnh tranh sinh thái, phản ánh tính chất á nhiệt đới đặc thù của hệ sinh thái Bidoup – Núi Bà.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm bảo tồn hiệu quả và phát triển bền vững nguồn tài nguyên thực vật Hạt trần tại Vườn Quốc gia Bidoup – Núi Bà, tác giả đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

1. Thiết lập mạng lưới bảo vệ nghiêm ngặt quần thể cây mẹ: Ban Quản lý Vườn Quốc gia cần tăng cường tuần tra tại 5 tiểu khu trọng điểm (89, 90, 91, 26, 27) và khu vực đỉnh Bidoup (2.287 m), ngăn chặn 100% các hành vi chặt hạ cây gỗ lớn quý hiếm và khai thác trái phép loài Tuế lá chẻ làm cây cảnh; thực hiện định kỳ hàng quý trong giai đoạn 2016-2020.
2. Thực hiện biện pháp kỹ thuật lâm sinh hỗ trợ tái sinh tự nhiên: Phòng Kỹ thuật Lâm sinh tiến hành phát dọn dây leo, tỉa thưa cục bộ các cây bụi cạnh tranh ánh sáng và dinh dưỡng xung quanh gốc cây mẹ của loài Thông tre Nam bộ, Bạch tùng và Thông hai lá dẹt, nhằm nâng tỷ lệ cây tái sinh đạt chiều cao trên 100 cm thêm 25-30% trong 3 năm.
3. Ứng dụng công nghệ nhân giống sinh dưỡng và xây dựng vườn thực vật bảo tồn chuyển vị: Phối hợp với Viện Sinh thái học Miền Nam áp dụng kỹ thuật giâm hom có xử lý chất điều hòa sinh trưởng đối với các loài quý hiếm như Thông đỏ, Hoàng đàn giả và Pơ mu; mục tiêu sản xuất 5.000 cây giống sạch bệnh mỗi năm phục vụ trồng phục hồi sinh thái rừng.
4. Mở rộng mô hình đồng quản lý và giao khoán bảo vệ rừng: Chính quyền địa phương các xã Đạ Chais, Xã Lát, Đưng K’nớ triển khai ký hợp đồng nhận khoán quản lý rừng cho 100% hộ đồng bào dân tộc thiểu số tại vùng đệm, kết hợp chi trả tiền Dịch vụ Môi trường Rừng minh bạch nhằm giảm 80% áp lực xâm hại tài nguyên thực vật.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cán bộ quản lý khu bảo tồn và kiểm lâm: Ứng dụng bản đồ phân bố đai cao và danh mục các loài Hạt trần nguy cấp để xây dựng phương án tuần tra, khoanh vùng bảo vệ nghiêm ngặt các tiểu khu trọng điểm.
2. Nhà nghiên cứu lâm học và sinh thái thực vật: Khai thác dữ liệu định lượng về đặc tính sinh thái, chỉ số cạnh tranh Hegyi và cấu trúc quần xã thực vật cổ sinh phục vụ các đề tài phân loại và bảo tồn nguồn gen.
3. Giảng viên và sinh viên ngành Lâm nghiệp, Quản lý tài nguyên rừng: Sử dụng luận văn như tài liệu học thuật mẫu mực về phương pháp lập ô tiêu chuẩn, đo đếm cây tái sinh và kỹ thuật xử lý số liệu lâm nghiệp nội nghiệp.
4. Các tổ chức phi chính phủ và chuyên gia bảo tồn quốc tế: Tham khảo hiện trạng các loài có tên trong Danh lục Đỏ IUCN để xây dựng hồ sơ tài trợ các dự án phục hồi sinh cảnh và nhân giống loài lá kim đặc hữu miền Nam Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

Nghiên cứu đã ghi nhận được bao nhiêu loài thực vật Hạt trần tại Vườn Quốc gia Bidoup – Núi Bà? Tác giả đã ghi nhận được 13 loài thuộc 10 chi và 5 họ thực vật Hạt trần trên 5 tuyến khảo sát, trong đó có nhiều loài đặc hữu quý hiếm như Thông hai lá dẹt, Thông Đà Lạt, Pơ mu và Thông đỏ.

Đai độ cao nào tập trung nhiều loài thực vật Hạt trần nhất? Đai cao từ 1.500 m đến 1.925 m là nơi tập trung số lượng loài phong phú nhất với 10 loài, chiếm 76,9% tổng số loài ghi nhận được, nhờ khí hậu á nhiệt đới núi cao và độ ẩm thường xuyên trên 80%.

Khả năng tái sinh tự nhiên của loài Thông tre Nam bộ được đánh giá như thế nào? Khả năng tái sinh tự nhiên của Thông tre Nam bộ rất hạn chế với mật độ 833 cây/ha quanh gốc cây mẹ, chủ yếu dừng lại ở giai đoạn cây mạ và cây con, hoàn toàn thiếu vắng cá thể tái sinh có chiều cao vượt quá 100 cm.

Loài cây nào tạo ra áp lực cạnh tranh dinh dưỡng lớn nhất đối với Thông tre Nam bộ? Theo công thức Hegyi, Thông ba lá (Pinus kesiya) là loài có chỉ số cạnh tranh lớn nhất đối với Thông tre Nam bộ với giá trị $CI = 0,063$, tiếp theo là Dẻ gai với chỉ số $CI = 0,056$.

Có bao nhiêu loài trong khu vực nghiên cứu thuộc diện quản lý của Nghị định 32/2006/NĐ-CP? Có 5 loài thuộc danh mục quản lý của Nghị định 32/2006/NĐ-CP (chiếm 35,71% tổng số loài), bao gồm loài Thông đỏ thuộc nhóm IA (nghiêm cấm khai thác thương mại) và 4 loài thuộc nhóm IIA (hạn chế khai thác).

Kết luận

• Luận văn đã xác định và hệ thống hóa danh lục 13 loài thực vật Hạt trần thuộc 10 chi, 5 họ phân bố tại Vườn Quốc gia Bidoup – Núi Bà.
• Làm rõ cấu trúc dạng sống với ưu thế tuyệt đối thuộc về nhóm cây gỗ lớn (84,61%) và xác định đai cao trên 1.500 m là vùng phân bố tập trung nhất (76,9% số loài).
• Đánh giá hiện trạng bảo tồn báo động với 5 loài nằm trong Sách Đỏ Việt Nam và 5 loài thuộc diện quản lý nghiêm ngặt của Nghị định 32/2006/NĐ-CP.
• Đo đếm thực nghiệm và chỉ ra nguyên nhân tái sinh tự nhiên kém của các loài lá kim cổ sinh do áp lực cạnh tranh sinh thái cao từ các loài cây tiên phong như Thông ba lá.
• Đề xuất đồng bộ hệ thống 4 giải pháp lâm sinh, nhân giống giâm hom và đồng quản lý cộng đồng có tính ứng dụng thực tiễn cao cho giai đoạn 2016-2020.

Công trình là đóng góp học thuật quan trọng cho chuyên ngành Lâm học và sinh thái rừng nhiệt đới. Các nhà nghiên cứu và cơ quan quản lý rừng hãy tham khảo và ứng dụng ngay các giải pháp kỹ thuật từ luận văn để bảo tồn nguồn gen thực vật quý hiếm này.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Thực vật Hạt trần (Gymnospermae) là một ngành thực vật bậc cao. Cây Hạt trần được xem là thực vật cổ có nguồn gốc từ trên 300 triệu năm trước. Thực vật Hạt trần phân biệt với thực vật hạt kín ở chổ hạt của chúng không bao kín bằng bầu nhụy chính. Hạt phấn đính trực tiếp lên noãn hơn là các phần khác như ở cây hạt kín [16].

Các loài cây thuộc ngành Hạt trần (Gymnospermae) là tài nguyên quan trọng của thế giới thực vật. Số lượng 603 loài Hạt trần (so với 250.000 loài cây thuộc ngành Hạt kín) rõ ràng không phải là lớn, song chúng đóng vai trò đặc biệt quan trọng đối với môi trường và kinh tế – xã hội ở nhiều nước trên thế giới. Các khu rừng cây lá kim rộng lớn của Bắc bán cầu là nơi lọc khí cacbon, giúp làm điều hòa khí hậu thế giới. Cũng như ở nhiều nước Châu Âu, Châu Mỹ, Châu Á cũng như Ôxtrâylia và Newzeland các loài Hạt trần tự nhiên và gây trồng đóng vai trò rất quan trọng về cảnh quan cũng như kinh tế [5], [25].

Tại Việt Nam, với tổng số khoảng 50 loài cây thuộc ngành Hạt trần trong đó có khoảng 33 loài bản địa [16]. Chúng thường phân bố trên các vùng có độ cao lớn, như các loài Thông ba lá, Hồng tùng, Bách xanh, Pơ mu ở Đà Lạt (độ cao 1.500m so với mực nước biển); Hồng tùng, Bạch tùng, Thông tre ở Núi Chúa (Khánh Hoà), Bà Nà (Đà Nẵng), Bạch Mã (Thừa Thiên Huế) và một số các loài Hạt trần khác ở Lào Cai, Hà Giang, Cao Bằng, Bắc Cạn, Sơn La, Số ít loài khác được trồng tại các đai thấp hơn như Thông đuôi ngựa, Thông nhựa. Với số lượng loài không nhiều lại chỉ phân bố tại các khu vực nhất định. Các loài cây thuộc Hạt trần có rất nhiều giá trị khác nhau phục vụ cho cuộc sống con người như: các giá trị về sinh thái, kinh tế, thương mại, bảo tồn cũng như văn hoá xã hội.

Chúng là nguồn cung cấp một lượng lớn gỗ phục vụ cho nhu cầu của con c 2 người. Một số loài có giá trị sử dụng rất cao trong xây dựng, xuất nhập khẩu như Pơ mu, Hoàng đàn. Ngoài ra một số loài trong ngành Hạt trần được coi là các hoá thạch sống của các loài thực vật cổ trên trái đất (Thuỷ tùng, Thông nước), là các loài đặc hữu của Việt Nam (Thông Đà Lạt), Vân sam (Phan Si Pan). Hệ sinh thái rừng nước ta được đánh giá cao về tính đa dạng, sự ổn định bền vững nhờ vào cấu trúc nhiều tầng thứ, nhiều thành phần loài, nhiều dạng sống.

Do nước ta có sự đa dạng về địa hình, khí hậu ẩm nhiệt và cảnh quan không đồng nhất. Trong sự phát triển của xã hội những thập kỷ gần đây, trên thế giới cũng như ở nước ta nhu cầu sử dụng tài nguyên ngày càng cao, các sản phẩm được sử dụng đa dạng về kiểu cách, loại hình sử dụng. Vì vậy, vấn đề bảo vệ và sử dụng một cách bền vững tài nguyên rừng đang trở nên hết sức quan trọng. Vườn quốc gia Bidoup – Núi Bà là một trong những vùng phân bố chính của một số loài thuộc ngành Hạt trần ở nước ta [22].

Tại đây có nhiều loài Hạt trần như Pơ mu, Thông tre, Thông Đà Lạt, Thông hai lá dẹt, Hồng tùng, Bạch tùng. Như vậy với sự đa dạng của các loài thực vật thuộc Hạt trần, là nơi còn sót lại của một số loài đặc hữu quí hiếm được ghi trong Sách Đỏ Việt Nam cũng như Sách Đỏ thế giới [1]. Các loài thực vật Hạt trần ở Vườn Quốc Gia Bidoup – Núi Bà và khu vực xung quanh bị khai thác rất mạnh trong những năm gần đây; làm suy giảm nghiêm trọng số lượng, cũng như diện tích phân bố của chúng. Vì vậy nghiên cứu bảo tồn thực vật Hạt trần là rất cần thiết và mang lại giá trị khoa học cũng như ý nghĩa thực tiễn.

Đó cũng là lý do đề tài“Nghiên cứu đặc điểm thực vật Hạt trần tại Vườn Quốc gia Bidoup – Núi Bà, tỉnh Lâm Đồng” được thực hiện. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Các nghiên cứu về thực vật Hạt trần trên thế giới Trên thế giới thực vật bậc cao với khoảng 250.000 loài, trong đó ngành Hạt trần chỉ chiếm 600 loài [5], [18].Takhtajan đã hoàn thiện dần hệ thống phân loại thực vật ngành hạt Kín và Hạt trần qua các tài liệu đã công bố từ 1950, 1954, 1966, 1980, 1983, 1987, 1997. Ông phân ngành Hạt trần thành 6 lớp và các phân lớp, 10 họ.

Hệ thống phân loại của ông thể hiện việc vận dụng một cách tổng hợp các tài liệu thuộc các lĩnh vực chuyên sâu về hình thái, giải phẫu, phấn hoa, hóa sinh, cổ sinh và tế bào thực vật phản ảnh tương đối khách quan quá trình phát triển tiến hóa của thực vật nên đã và đang được sử dụng rộng rãi trên thế giới [2], [26]. Ngoài ra, Kubitzkii (1990) đã công bố hệ thống phân loại ngành Hạt trần mới, hệ thống phân loại này chia ngành Hạt trần thành 4 lớp gồm 7 họ [25]. Hiện nay có trên 200 loài thực vật thuộc ngành Hạt trần được coi là bị đe dọa tuyệt chủng trên toàn thế giới [5]. Rất nhiều loài khác bị đe dọa trong một phần phân bố tự nhiên của loài.

Những mối đe dọa thường gặp là việc khai thác gỗ hay các sản phẩm khác quá mức, phá rừng làm bãi chăn thả gia súc, trồng trọt và làm nơi sinh sống cho con người cùng với sự gia tăng tần suất của các đám cháy rừng. c 4 Với tầm quan trọng của nhóm thực vật hạt trần, việc bảo tồn chúng ngày càng trở nên cấp thiết. Để thực hiện được đòi hỏi các chính sách cũng như chiến lược cụ thể để bảo tồn và sử dụng bền vững. Các nghiên cứu về thực vật Hạt trần tại Việt Nam Ở Việt Nam có khoảng 29 loài thực vật Hạt trần, chiếm 5% tổng số loài thực vật Hạt trần của thế giới.

Mặc dù chỉ chiếm dưới 5% số loài trong ngành Hạt trần đã biết trên thế giới, nhưng lại chiếm đến 27% số các chi và 5 trong số 8 họ thực Hạt trần đã biết ở Việt Nam [15]. Đã có nhiều nghiên cứu về thực vật ngành Hạt trần tại Việt Nam như: Bộ thực vật chí Đông Dương do H. Lecomte chủ biên (1907– 1952) các tác giả người Pháp đã thu mẫu và định tên, lập khoá mô tả các loài thực vật có mạch trên toàn lãnh thổ Đông Dương trong đó các loài ngành Hạt trần đã được giới thiệu và mô tả khá rõ tại đây [11]. Trên cơ sở bộ thực vật chí Đông Dương, gần đây bộ thực vật chí Campuchia, Lào và Việt Nam do Aubréville khởi xướng và chủ biên (1960- 1997) cùng với nhiều tác giả khác đã công bố rất nhiều các loài cây có mạch.

Trong đó các loài ngành Hạt trần đã được giới thiệu [3]. Phạm Hoàng Hộ (1991 – 1993) trong bộ Cây cỏ Việt Nam xuất bản tại Canada và được tái bản có bổ sung tại Việt Nam trong 2 năm (1999 – 2000) [7]. Đây là bộ sách tra khảo khá đầy đủ và dễ sử dụng góp phần đáng kể cho khoa học thực vật ngành Hạt trần Việt Nam, trong bộ sách tra cứu này tác giả đã mô tả kèm với hình ảnh được vẽ tay của các loài Hạt trần. Gần đây nhất là bộ sách: Cây lá kim Việt Nam của Nguyễn Hoàng Nghĩa (2004), hay Thông Việt Nam – Nghiên cứu hiện trạng bảo tồn, Nguyễn Tiến Hiệp cùng các cộng sự (2005).

Các tài liệu này đã mô tả khá chi tiết một số loài c 5 cây lá Kim, cũng như đánh giá hiện trạng và công tác bảo tồn của một số loài cây thuộc ngành Hạt trần ở Việt Nam [5], [16]. Những phát hiện gần đây đã bổ sung một số loài Hạt trần có giá trị cho hệ thực vật Việt Nam: Thông Pà Cò Pinus kwangtungensis (Phan Kế Lộc, 1984), Dẻ tùng sọc nâu rộng Amentotaxus hatuyenensis (Nguyen Tien Hiep & Vidal, 1996), Thiết sam giả Pseudotsuga sinensis và Thiết sam núi đá Tsuga chinensis (Nguyễn Tiến Hiệp và cộng sự, 2000), Du sam núi đá Keteleeria davidiana (Phan Kế Lộc và cộng sự, 2002), Bách xanh đá Calocedrus rupestris (Averyanov et al., 2004) và gần đây nhất là loài Thông năm lá rũ Pinus cernua (Phan Kế Lộc và cộng sự, 2014). Ở Việt Nam hầu như tất cả các loài Hạt trần tự nhiên đều bị đe doạ ở những mức độ nhất định. Phần lớn các loài này cho gỗ quí, thích hợp trong sản xuất các sản phẩm mỹ nghệ, xây dựng.

Ngoài ra một số loài còn được sử dụng làm hương liệu hoặc có dược tính được dùng trong y học cổ truyền và y học hiện đại. Nhiều loài Hạt trần có ý nghĩa kinh tế và khoa học đã được nghiên cứu trước đây, nhằm phục vụ công tác bảo tồn và trồng rừng. Trong số 29 loài hạt Trần được biết ở Việt Nam đã có hơn một nửa số loài đã được thử nghiệm nhân giống bằng phương pháp giâm hom [8], [11]. Huỳnh Văn Kéo, Lương Viết Hùng, Lương Viết Hùng, Trương Văn Lung đã nghiên cứu giâm hom loài Hoàng đàn giả (Dacrydium elatum), sử dụng chất kích thích sinh trưởng với các nồng độ khác nhau làm chất điều hòa sinh trưởng, kết quả cho thấy loài này có khả năng nhân giống bằng hom và tỷ lệ ra rễ của hom thu hái từ cây trưởng thành thấp hơn cây non [8].

Thực vật Hạt trần tại Vƣờn quốc gia Bidoup – Núi Bà Tuy nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa của vùng Đông Nam Bộ và Tây Nguyên, nhưng do các yếu tố vị trí địa lý và địa hình chi phối nên khu vực VQG Bidoup – Núi Bà có chế độ khí hậu mang tính chất á nhiệt đới, với nền nhiệt độ trung bình trong khoảng 18ºC, khá ôn hòa, không có tháng lạnh quá và tháng nóng quá. Lượng mưa trung bình hàng năm của cả khu vực là 1. Tháng 9 có lượng mưa cao nhất là 300mm. Số ngày mưa trung bình hàng năm là khoảng 170 ngày (trong đó các tháng 12, 1, 2, 3 chỉ có khoảng 5 ngày mưa/tháng).

Tại các đai cao trên 1.900m như trên các đỉnh núi Bidoup, Hòn Giao, Gia Rích, Chư Yên Du thì có lượng mưa và số ngày mưa cao hơn. Độ ẩm ở khu vực này dao động từ 75% đến 85% và tương đối ổn định. Số ngày có sương mù trong năm là khoảng 80 ngày tập trung vào các tháng 2, 3, 4, 5 với số ngày có sương mù trung bình từ 8 đến 16 ngày/tháng. Trong khu vực vườn quốc gia Bidoup – Núi Bà tại các đỉnh núi cao, số ngày có sương mù thường nhiều hơn Đà Lạt và mây mù bao phủ thường xuyên hơn.