Đặt vấn đề Trồng cây gỗ lớn đang là hƣớng đi cho ngành công nghiệp gỗ trong thời gian tới nhằm giảm những áp lực nhập khẩu gỗ từ nƣớc ngoài. Để đáp ứng đƣợc nhu cầu gỗ lớn trong nƣớc cũng nhƣ tiến tới xuất khẩu gỗ ra nƣớc ngoài Chính phủ và (Bộ Nông nghiệp & Phát triển nông thôn, 2015) [1], đã định hƣớng lại ngành Lâm nghiệp. Việc trồng rừng cung cấp gỗ cho sử dụng trong nƣớc và xuất khẩu, đầu tiên phải xác định đƣợc những loài cây trồng phù hợp và nhóm các loài cây Keo đƣợc chọn là cây trồng chủ lực trong đó có cây Keo lai. Hơn thế nữa việc chọn đƣợc giống sinh trƣởng tốt cũng cần phải quan tâm tới các vấn đề về dịch bệnh để cho năng suất cây trồng cao nhất.
Cây Keo lai (Acacia mangium x Acacia auriculiformis) là cây gỗ nhỡ, cao tới 20 - 30m, đƣờng kính tới 30 - 40cm, có các đặc điểm trung gian giữa 2 loài bố mẹ, thân thẳng, cành nhánh nhỏ, tỉa cành khá tốt. Hiện nay, cây Keo lai ở nƣớc ta đã đƣợc đƣa lên trồng phổ biến ở hầu hết các tỉnh trong cả nƣớc với khỏang 600.000ha (Phạm Quang Thu et al., 2016) [14], năng suất rừng đạt 20-25m3/ha/năm hoặc hơn, tƣơng đƣơng với sản lƣợng khai thác đƣợc 150- 200m3 gỗ cho 1/ha rừng với chu kỳ 7 - 8 tuổi nhiều hơn 1,5 - 2 lần Keo tai tƣợng và Keo lá tràm (Lê Đình Khả và cs. Các loài nấm Ceratocystis sp. là những loài nấm gây hại nguy hiểm cho nhiều loài cây, chúng gây nên bệnh thối rễ, gốc, loét thân cành và gây thối quả trên nhiều loài cây trồng nhiệt đới (Kile, 1993) [20], gây chết hàng loạt Bạch đàn ở Cộng hòa Công Gô và Braxin (Roux, 2000) [25], cây Cà phê (Coffea sp.) ở Colombia và Venezuela cây Xoài ở Braxin (Ploetz, 2003) [31]; (Ribeiro,1980) [21]; (Viegas 1960) [18], nhiều loài Ceratocystis sp.
đã đƣợc tìm thấy trên nhiều cây chủ khác nhau trên nhiều c 2 hòn đảo ở Indonesia, gần đây nhất là phát hiện 5 loài nấm Ceratocystis sp. mới gây hại trên cây Keo tai tƣợng ở Indonexia đó là các loài C. Acaciivora (Tarigan et al. Những năm gần đây, nhiều loài sinh vật gây bệnh đã phát dịch và gây hại rừng trồng ở Việt Nam, trong đó rừng trồng các loài Keo đang bị bệnh chết héo do nấm Ceratocystis sp.
tỷ lệ bị bệnh trên cây Keo lai 10,2% -18,2% và trên Keo tai tƣợng từ 9,2% đến 18,4%, gây hại khá phổ biến ở nhiều địa phƣơng, làm cho rừng trồng các loài Keo chết héo rất nghiêm trọng (Phạm Quang Thu et al. Để hạn chế đƣợc dịch bệnh chết héo do nấm Ceratocystis sp. cần phải có các biện pháp phòng trừ với hàng loạt giải pháp liên hoàn và phối hợp với nhau (IPM). Hiện nay, các mẫu nấm gây bệnh chết héo đã đƣợc Trung tâm Nghiên cứu Bảo vệ rừng - Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam phân lập, giám định nguyên nhân là do nấm Ceratocystis sp.
Đây là loài nấm mới đƣợc phát hiện gây bệnh ở một số cây trồng lâm nghiệp ở Việt Nam, bao gồm cả các loài Bạch đàn (Nguyễn Minh Chí và Phạm Quang Thu, 2016) [3, 4, 5], đặc biệt là các loài Keo (Phạm Quang Thu et al., 2016) [14], ngoài các mẫu nấm phân lập từ trên cây bị bệnh, hiện nay Trung tâm Nghiên cứu Bảo vệ rừng – Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam đã phân lập đƣợc một số mẫu nấm từ đất. Do vậy, tôi chọn đề tài “Nghiên cứu đặc điểm sinh trƣởng và tính gây bệnh của các chủng nấm Ceratocystis sp.” để nghiên cứu nhằm góp phần bổ sung dữ liệu về đặc điểm sinh trƣởng và đặc tính gây bệnh của nấm Ceratocystis sp. đặc biệt các chủng nấm mới phân lập từ đất nhằm góp phần cung cấp dữ liệu cho công tác quản lý dịch bệnh. Mục tiêu, yêu cầu và giới hạn của đề tài - Xác định đƣợc đặc tính gây bệnh của các chủng nấm Ceratocystis sp.
- Xác định đƣợc đặc điểm sinh trƣởng của hệ sợi nấm Ceratocystis sp. theo thời gian và số lần cấy chuyển trên môi trƣờng nuôi cấy nhân tạo. - Xác định đƣợc khả năng gây bệnh của nấm Ceratocystis sp. theo thời gian và số lần cấy chuyển.
Ý nghĩa của đề tài - Ý nghĩa khoa học + Củng cố kiến thức đã học, bổ sung kiến thức chuyên môn. + Đề tài thực hiện nhằm xác định đƣợc tính gây bệnh của các chủng nấm khác nhau và sự thoái hóa của chúng theo thời gian. Qua đó làm cơ sở dự báo khả năng gây bệnh của chúng. + Biết cách tổng hợp, phân tích để viết báo cáo nghiên cứu Khoa học.
- Ý nghĩa trong thực tiễn: + Góp phần làm cơ sở và tài liệu cho những đề tài và nghiên cứu có liên quan. + Kết quả nghiên cứu của đề tài là cơ sở để góp phần đề xuất các biện pháp phòng trừ nấm Ceratocystis sp. gây bệnh chết héo cây keo lai. + Trong quá trình tôi học hỏi và làm quen với thực tế sản xuất và công tác nghiên cứu Khoa học.
Giới hạn nghiên cứu của đề tài - Đề tài nghiên cứu tính gây của các chủng nấm khác nhau và sự thoái hóa của chúng theo thời gian dựa trên các thí nghiệm gây bệnh nhân tạo trên lá, trên cành và trên cây con keo lai. c 4 PHẦN 2 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 2. Cơ sở khoa học của vấn đề nghiên cứu Keo (Acacia) là một chi thực vật thuộc họ đậu (Legumisosae). theo đánh giá hiện nay trên toàn thế giới chi Keo Acacia có khoảng 1200 loài.
Trong đó Keo tai tƣợng (Acacia mangium), Keo lá tràm (Acacia auriliformis) và Keo lai (Acacia hybrid) đƣợc gây trồng chủ yếu ở Việt Nam. Diện tích trồng keo tính đến nay là hơn 1,3 triệu ha, dẫn đầu về diện tích trồng các loài cây keo đƣợc chọn trong trồng rừng (Phạm Quang Thu, 2016) [14]. Keo là loài cây đƣợc ƣu tiên lựa chọn bởi nhiều đặc tính vƣợt trội nhƣ sinh trƣởng nhanh, biên độ sinh thái rộng, cải thiện đƣợc tính chất của đất. Keo lai là giống lai giữa Keo tai tƣợng (A.
mangium) và Keo lá tràm (A. auriculiformis), có đặc điểm ƣu việt về khả năng sinh trƣởng và khả năng cải tạo đất tốt, có tính chất gỗ phù hợp trong công nghiệp chế biến (Lê Đình Khả và cs., 1993; 2003) [7, 8], với những ƣu điểm trên, tuy mới đƣợc phát hiện và đƣa vào trồng rừng từ những năm đầu của thế kỷ 90 ở Việt Nam cây Keo lai đã nhanh chóng trở thành cây chủ lực cho ngành Lâm nghiệp, đặc biệt cho trồng rừng công nghiệp, sản suất nguyên liệu giấy và gỗ dăm. Các nhà ngiêm cứu về dòng Keo ở khu vực Đông Nam Á cho thấy, tại Malaysia, rừng trồng ở giai đoạn 8 năm tuổi đạt 17 - 20 m3/ha/năm (dẫn theo Lê Đinh Khả, 1993) [7], tại Indonesia, năng suất đạt 15- 20 m3/ha/năm (dẫn theo Nguyễn Hoàng Nghĩa, 2003) [10] , tăng về sinh trƣởng có thể đạt từ 15 - 45% so với nguồn giống đạt trà (Hardiyanto, 2014) [19]. Đặc biệt gỗ Keo rất phù hợp cho sản xuất nguyên liệu giấy, ván nhân tạo, sử dụng trong xây dựng, đóng đồ mộc mỹ nghệ, hàng hóa xuất khẩu ở nƣớc ta Keo đƣợc trồng ở hầu hết các tỉnh phía Bắc, Miền Trung, Tây Nguyên và Đông Nam bộ, với mục đích chủ yếu làm nguyên liệu cho công c 5 nghiệp sản xuất giấy.
Tuy nhiên gần đây tại một số vùng trồng Keo trọng điểm trên cả nƣớc đã xuất hiện nhƣng cây bị chết héo từ trên ngọn xuống hay còn gọi là hiện tƣợng chết ngƣợc, bệnh đƣợc phát hiện ở giai đoạn đầu. Các mẫu bệnh đã đƣợc Phòng Bảo vệ rừng - Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam giám định nguyên nhân là do nấm Ceratocystis sp. Theo cách hiểu thông thƣờng, bệnh cây là Khoa học nghiên cứu về cây bị bệnh, sinh trƣởng và phát triển không bình thƣờng vì những lý do sinh vật cũng nhƣ không phát sinh vật. Bệnh cây là kết quả tác động của 3 yếu tố: Nguồn bệnh, cây trồng và điều kiện bên ngoài.
Theo các cách hiểu trên giúp chúng ta nắm đƣợc nội dung và thực chất của bệnh cây ở mức độ từng cá thể. Tuy nhiên trong thực tế sản xuất cách hiểu trên đây chƣa đƣợc cho phép giải quyết một cách có cơ sở những trƣờng hợp cụ thể về bệnh cây, (Nguyễn Minh Chí, Phạm Quang Thu, 2016b) [5]. Thực chất công tác phòng trừ bệnh cây không chỉ nhằm tiêu diệt nguồn bệnh, việc đó chỉ có nghĩa khi bảo vệ đƣợc cây, góp phần làm tăng năng suất, giữ năng suất cây ở mức độ và đạt kết quả kinh tế cao nhất. Công tác chủ yếu để bảo vệ thực vật là các tác động khác nhau trong một hệ thống hợp lý có cơ sở và căn cứ đầy đủ, tạo điều kiện cho cây trồng sinh trƣởng tốt nhất, bệnh không gây hại, (Cục Bảo vệ thực vật, 2015) [2].
Bệnh cây rừng vô cùng phổ biến, bệnh hại thƣờng làm cho cây sinh trƣởng kém, lƣợng sinh trƣởng gỗ hàng năm giảm xuống, một số bệnh có thể làm cho cây chết hẳn, thậm chí gây cây chết hàng loạt. Nƣớc ta ở Quảng Trị trên 50/ha, bệnh khô lá Keo lai, bệnh khô ngọn Keo lai, bệnh thối cổ rẽ, gốc, loét thân cành và gây thối quả, (Phạm Quang Thu, 2016) [14]. Nấm Ceratocystis sp. là những loài nấm gây hại nguy hiểm cho các loài cây, là nguyên nhân gây thối rễ, loét thân cành và gây thối quả trên nhiều loài c 6 cây trồng nhiệt đới do nấm Ceratocystis fibriata ellis & Halst sensu lato gây hàng loạt Bạch đàn ở Cộng hòa Công Gô và Braxin (Roux et al., 2000) [25], cây cà phê ở Colombia và Venezuele.
Đây cũng chính là gây bệnh trên cây xoài ở Braxin (Ploetz, 2003) [31], là một trong những bệnh nguy hiểm nhất trong ngành Nông nghiệp và cây trồng ở Nam Mỹ. Ở indonesia Ceratocystis sp. lần đầu tiên đƣợc ghi nhận khi Ceratocystis fimbriata đƣợc công bố năm 1900 trên cây cà phê ở đảo Java (Zimmerman, 1990) [17], sau đó nhiều loài Ceratocystis spp. đã đƣợc tìm thấy trên nhiều cây chủ khác nhau trên nhiều hòn đảo ở Indonesia.
Gần đây nhất phát hiện 5 loài nấm Ceratocystis spp. mới gây hại trên cây Keo (Tarigan, 2010) [29, 30], cây bị nhiễm bệnh có dấu hiệu sinh trƣởng kém và hơi chuyển màu vàng, thời gian ngắn sau đó bắt đầu xuất hiện triệu chứng héo toàn bộ phiến lá, lá không rụng ngay mà còn ở trên thân cây. Qua sát trên thân cây thấy vỏ ngoài của thân biến màu, thƣờng màu nâu đen chạy dọc thân cây, một số cây có các vết đen, thân cây xì nhựa.