Khóa luận nghiên cứu sinh học và tri thức địa phương về trà hoa vàng tại xã Mỹ Phương, Ba Bể, Bắc Kạn

Luận văn nghiên cứu đặc điểm sinh học và tri thức địa phương về cây trà hoa vàng Camellia ssp tại xã Mỹ Phương, huyện Ba Bể, tỉnh Bắc Kạn.

• Tác giả: Nông Thị Ngoan
• Người hướng dẫn: Th.S Trần Đức Thiện
• Trường học: Đại học Nông Lâm Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên rừng
• Đề tài: Nghiên cứu một số đặc điểm sinh học và tri thức địa phương về cây Trà hoa vàng (Camellia ssp) tại xã Mỹ Phương, huyện Ba Bể, tỉnh Bắc Kạn
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp đại học
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• 1. PHẦN 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Đặt vấn đề Trà hoa vàng thuộc chi Camellia, là một chi lớn thuộc họ Trà (Theaceae). Các loài trong chi Camellia có nhiều tác dụng như gỗ làm đồ gia dụng bền chắc, lá hoa làm đồ uống, làm dược liệu và làm cây cảnh. Ngoài ra, có thể trồng dưới tán cây khác trong các đai rừng phòng hộ chống xói mòn, nuôi dưỡng nguồn nước,… Trà hoa vàng là loài cây quý, được phát hiện ở Trung Quốc vào những năm 60 của thế kỷ XX nhưng đã được phát triển nhanh chóng nhờ những đặc tính vốn có của nó. Trung Quốc đã lai giống thành công giữa Trà hoa vàng và Trà hoa đỏ, làm lá nhỏ đi nhưng vẫn giữ được màu hoa vàng tuyệt đẹp. Trà hoa vàng đã được gây trồng và chế biến thành đồ uống bổ dưỡng cao cấp có tác dụng phòng và chữa bệnh tốt. Ngoài việc sử dụng Trà hoa vàng như một loài cây cảnh quan, các ứng dụng khác sử dụng các chất dinh dưỡng trong lá, hoa còn có tác dụng hạ huyết áp, giảm tiểu đường, hạ cholesterol, hạ mỡ máu, chống u bướu, tăng cường hệ miễn dịch (Vũ Thị Luận, 2017) [7]. Ở Việt Nam, Trà hoa vàng được phát hiện ở nhiều nơi những năm 90 của thế kỷ XX và ở một số vùng phía bắc trong những năm vừa qua. Trà hoa vàng là cây bụi, ưa bóng, có thể đưa chúng vào đối tượng trồng dưới tán rừng phòng hộ. Hiện nay, môi trường sống của Trà hoa vàng đang bị đe dọa nghiêm trọng do việc chặt phá rừng bừa bãi, mức độ khái thác nhiều dấn đến sản lượng của loài bị giảm mạnh, bên cạnh đó thị trường Trung Quốc thu mua với giá rất cao nên người dân đã vào rừng khái thác trái phép. Nếu không có kế hoạch bảo vệ và đầu tư hợp lý thì chúng ta sẽ mất đi nguồn tài nguyên quý hiếm này (Vũ Thị Luận, 2017) [7]. Việc nghiên cứu đặc điểm nơi sống của cây trà hoa vàng có ý nghĩa rất quan trọng và cần thiết góp phần bảo vệ phát triển loài này một cách có hiệu quả. Tiến tới khai thác lợi dụng sản phẩm quý từ rừng cho con người trên cơ sở đảm bảo sử dụng bền vững và ổn định hệ sinh thái rừng. Góp phần nâng cao đời sống của người dân địa phương. Hiện nay, loài trà hoa vàng được tìm thấy ở một số xã của huyện Ba Bể tỉnh Bắc Kạn, trong đó có xã Mỹ Phương. Do tình trạng phân bố của loài chưa có đầy đủ thông tin và việc nghiên cứu cơ bản về loài cây này còn rất hạn chế. Xuất phát từ thực tiến đó tôi thực hiện đề tài: “Nghiên cứu một số đặc điểm sinh học và tri thức địa phương về cây Trà hoa vàng (Camellia ssp) tại xã Mỹ Phương, huyện Ba Bể, tỉnh Bắc Kạn”
• 1.2. Mục tiêu của đề tài
• 1.2.1. Đánh giá được đặc điểm phân bố của cây Trà hoa vàng tại khu vực nghiên cứu
• 1.2.2. Đánh giá được đặc điểm hoàn cảnh rừng nơi có loài Trà hoa vàng tại khu vực nghiên cứu
• 1.2.3. Nghiên cứu tri thức địa phương về cây Trà hoa vàng tại khu vực nghiên cứu
• 1.2.4. Đề xuất được một số giải pháp quản lý, bảo tồn và phát triển loài Trà hoa vàng tại khu vực nghiên cứu
• 1.3. Ý nghĩa của đề tài
• 1.3.1. Ý nghĩa khoa học
• 1.3.1.1. Quá trình nghiên cứu giúp tôi củng cố lại các kiến thức lý thuyết đã học và bước đầu làm quen với việc nghiên cứu ngoài thực địa
• 1.3.1.2. Xác định được hiện trạng phân bố và trạng thái rừng tại khu vực nghiên cứu
• 1.3.1.3. Làm cơ sở lý luận khoa học cho việc đề xuất giải pháp quản lý và bảo tồn
• 1.3.2. Ý nghĩa thực tiến
• 1.3.2.1. Từ kết quả nghiên cứu đặc điểm nơi sống của loài Trà hoa vàng, góp phần vào bảo tồn và phát triển loài cây này tại khu vực nghiên cứu
• 2. PHẦN 2: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 2.1. Nghiên cứu trên thế giới
• 2.2. Nghiên cứu trong nước
• 2.3. Tổng quan khu vực nghiên cứu
• 2.3.1. Điều kiện tự nhiên
• 2.3.1.1. Vị trí địa lý
• 2.3.1.2. Địa hình địa mạo
• 2.3.1.3. Khí hậu
• 2.3.2. Điều kiện kinh tế - xã hội và dân số
• 3. ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng và giới hạn nghiên cứu
• 3.2. Nội dung nghiên cứu
• 3.3. Phương pháp nghiên cứu
• 3.3.1. Phương pháp kế thừa
• 3.3.2. Phương pháp nghiên cứu phân loại học
• 3.3.3. Điều tra sơ thám
• 3.3.4. Phương pháp điều tra thu thập số liệu ngoài hiện trường
• 3.3.4.1. Điều tra Ô tiêu chuẩn
• 3.3.4.2. Điều tra thực địa
• 3.3.5. Phương pháp sử lý số liệu
• 4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Đặc điểm sinh học của loài cây Trà hoa vàng
• 4.1.1. Đặc điểm hình thái cây Trà hoa vàng
• 4.1.2. Khả năng sinh trưởng của cây Trà hoa vàng
• 4.1.3. Đặc điểm tái sinh của loài Trà hoa vàng
• 4.2. Tri thức địa phương về cây Trà hoa vàng
• 4.3. Đặc điểm về phân bố loài Trà hoa vàng và cấu trúc rừng nơi Trà hoa vàng phân bố
• 4.3.1. Đặc điểm về phân bố Trà hoa vàng theo loại rừng
• 4.3.2. Đặc điểm về phân bố Trà hoa vàng theo địa hình
• 4.3.3. Các nhân tố điều tra đặc trưng
• 4.3.3.1. Đặc trưng về chiều cao lâm phần
• 4.3.3.2. Đặc trưng về mật độ
• 4.3.3.3. Đặc trưng về đa dạng loài thực vật
• 4.4. Đề xuất một số giải pháp bảo tồn và phát triển loài
• 5. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Đặc điểm sinh học của cây trà hoa vàng

Nghiên cứu tập trung vào đặc điểm sinh học của cây trà hoa vàng tại Bắc Kạn, đặc biệt là xã Mỹ Phương, huyện Ba Bể. Cây trà hoa vàng thuộc chi Camellia, có đặc điểm hình thái đặc trưng như thân gỗ nhỏ, cao 2-5m, lá đơn mọc cách, hoa màu vàng kim nở từ tháng 11 đến tháng 3. Cây ưa bóng, thường mọc dưới tán rừng, phù hợp với đất tơi xốp, thoát nước tốt. Nghiên cứu cũng chỉ ra khả năng tái sinh và sinh trưởng của loài này, làm cơ sở cho việc bảo tồn và phát triển.

1.1. Hình thái và cấu trúc

Cây trà hoa vàng có thân gỗ nhỏ, vỏ màu vàng xám, lá dài hẹp hình tròn. Hoa mọc đơn lẻ ở nách lá, màu vàng kim, đường kính 4-8cm. Đặc điểm này giúp nhận diện loài trong tự nhiên và ứng dụng trong nghiên cứu thực vật học.

1.2. Khả năng sinh trưởng và tái sinh

Cây có khả năng sinh trưởng chậm, tái sinh tự nhiên dưới tán rừng. Nghiên cứu ghi nhận mật độ phân bố và điều kiện sinh thái phù hợp, làm cơ sở cho các giải pháp bảo tồn thực vật.

II. Tri thức địa phương về cây trà hoa vàng

Nghiên cứu khai thác tri thức địa phương về cây trà hoa vàng tại xã Mỹ Phương. Người dân địa phương sử dụng cây làm dược liệu, pha trà, và chữa bệnh. Tri thức này phản ánh giá trị văn hóa và y học của loài cây này, đồng thời góp phần vào việc bảo tồn và phát triển bền vững.

2.1. Ứng dụng trong y học

Người dân sử dụng lá và hoa để pha trà, chữa bệnh tiểu đường, huyết áp cao, và các bệnh về tiêu hóa. Điều này khẳng định giá trị dược liệu quý của cây trà hoa vàng.

2.2. Vai trò trong văn hóa địa phương

Cây trà hoa vàng được coi là biểu tượng của sự may mắn và sức khỏe trong văn hóa địa phương. Nghiên cứu ghi nhận các nghi lễ và tập quán liên quan đến loài cây này.

III. Bảo tồn và phát triển bền vững

Nghiên cứu đề xuất các giải pháp bảo tồn thực vật và phát triển bền vững cây trà hoa vàng tại Bắc Kạn. Các giải pháp bao gồm bảo tồn tại chỗ, nhân giống, và trồng khảo nghiệm. Điều này nhằm đảm bảo sự tồn tại lâu dài của loài cây quý hiếm này.

3.1. Bảo tồn tại chỗ

Nghiên cứu khuyến nghị bảo vệ các khu vực phân bố tự nhiên của cây trà hoa vàng, đồng thời nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị của loài cây này.

3.2. Nhân giống và trồng khảo nghiệm

Các phương pháp nhân giống như giâm hom và nuôi cấy mô được đề xuất để tăng số lượng cây trà hoa vàng. Trồng khảo nghiệm tại các vườn quốc gia cũng là một giải pháp hiệu quả.

IV. Giá trị thực tiễn và khoa học

Nghiên cứu có ý nghĩa khoa học và thực tiễn lớn. Về khoa học, nó cung cấp dữ liệu về đa dạng sinh học và sinh thái học của cây trà hoa vàng. Về thực tiễn, nghiên cứu góp phần vào việc bảo tồn và khai thác bền vững tài nguyên thiên nhiên, nâng cao đời sống người dân địa phương.

4.1. Ý nghĩa khoa học

Nghiên cứu làm sáng tỏ các đặc điểm sinh học và phân bố của cây trà hoa vàng, góp phần vào cơ sở dữ liệu về thực vật học và sinh thái học.

4.2. Ý nghĩa thực tiễn

Nghiên cứu hỗ trợ việc bảo tồn và phát triển bền vững cây trà hoa vàng, đồng thời tạo cơ hội kinh tế cho người dân địa phương thông qua việc khai thác dược liệu quý.

Nội dung chính

Giới thiệu dự án

Nghiên cứu sinh thái học và tri thức bản địa đối với các loài thực vật dược liệu nguy cấp đóng vai trò nền tảng trong chiến lược bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển kinh tế lâm nghiệp bền vững. Chi Trà (Camellia, họ Theaceae) trên thế giới có hơn 300 loài, trong đó các loài Trà hoa vàng (Golden Camellia) được mệnh danh là "nữ hoàng của các loài trà" nhờ chứa hàm lượng cao các hoạt chất sinh học quý như Germanium (Ge), Selenium (Se), Vanadium (V), Polyphenol và Polysaccharide. Tại thị trường quốc tế, các chế phẩm tinh chất và trà túi lọc cao cấp từ Trà hoa vàng đạt giá trị thương mại lên đến 4,67 triệu VNĐ/chai thành phẩm.

Tại Việt Nam, có khoảng 26 loài Trà hoa vàng phân bố chủ yếu ở các dải rừng nhiệt đới và cận nhiệt đới vùng núi phía Bắc. Tuy nhiên, các quần thể tự nhiên đang đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng nghiêm trọng do áp lực khai thác tận diệt (chặt cả cây, bẻ cành thu hái lá và nụ) để bán thô cho thương lái, kết hợp với nạn phá rừng làm nương rẫy thu hẹp sinh cảnh sống.

                  NGUY CƠ SUY GIẢM QUẦN THỂ TỰ NHIÊN

Đề tài khóa luận tốt nghiệp "Nghiên cứu một số đặc điểm sinh học và tri thức địa phương về cây Trà hoa vàng (Camellia spp.) tại xã Mỹ Phương, huyện Ba Bể, tỉnh Bắc Kạn" (Chuyên ngành Quản lý Tài nguyên Rừng - Đại học Nông Lâm Thái Nguyên) được triển khai nhằm giải quyết các bài toán cấp bách về định lượng sinh thái và bảo tồn nguồn gen.

Vấn đề thực tiễn và mục tiêu dự án

1. Đánh giá đặc điểm phân bố: Xác định tọa độ địa lý, đai cao, độ dốc và vi địa hình nơi Trà hoa vàng phân bố tự nhiên tại xã Mỹ Phương.
2. Định lượng cấu trúc lâm phần: Đo lường các chỉ số tổ thành ($IV%$), mật độ ($N/\text{ha}$), trữ lượng ($M/\text{ha}$), tiết diện ngang ($G/\text{ha}$), độ tàn che và mối quan hệ sinh thái giữa tầng cây cao với Trà hoa vàng.
3. Khảo sát đặc điểm sinh học và tái sinh: Mô tả hình thái thân, lá, hoa, quả, chu kỳ vật học và khả năng tái sinh tự nhiên từ hạt và chồi.
4. Hệ thống hóa tri thức bản địa (Ethnobotany): Đánh giá kinh nghiệm nhận biết, kỹ thuật thu hái, phương thức sơ chế, công dụng dược liệu dân gian và hiện trạng thuần dưỡng của đồng bào địa phương.
5. Đề xuất giải pháp bảo tồn và phát triển: Xây dựng mô hình bảo tồn nguyên vị (In-situ), chuyển vị (Ex-situ) và kỹ thuật lâm sinh gây trồng dưới tán rừng.

Phạm vi và giới hạn nghiên cứu

• Địa bàn nghiên cứu: Địa phận xã Mỹ Phương, huyện Ba Bể, tỉnh Bắc Kạn (tập trung tại các thôn Khuổi Lùng, Bản Phè, Bản Mún 1).
• Quy mô thực địa: Thiết lập 6 Ô tiêu chuẩn (OTC) điển hình tạm thời diện tích $1.000,\text{m}^2$ ($40\text{m} \times 25\text{m}$) trên 2 tuyến điều tra sinh thái, cùng 30 Ô dạng bản (ODB) thứ cấp diện tích $25,\text{m}^2$ ($5\text{m} \times 5\text{m}$) để đánh giá tái sinh và thảm tươi tầng dưới.

---

Phân tích và thiết kế giải pháp

Phân tích hiện trạng

Phương thức bảo tồn	Ưu điểm	Nhược điểm	Đánh giá tính khả thi tại Ba Bể
Bảo tồn nguyên vị (In-situ) đơn thuần	Giữ nguyên vẹn cấu trúc quần xã và dòng gen tự nhiên	Khó ngăn chặn tình trạng khai thác trộm khi giá trị thương phẩm cao	Cần thiết lập phân khu bảo vệ nghiêm ngặt kết hợp giao khoán bảo vệ rừng
Bảo tồn chuyển vị (Ex-situ) tập trung	Dễ quản lý dịch bệnh, nhân giống vô tính hàng loạt	Thay đổi vi khí hậu, chi phí đầu tư ban đầu cao	Thích hợp cho các vườn ươm thực nghiệm và trung tâm nghiên cứu giống
Nông lâm kết hợp (Agroforestry)	Tận dụng độ tàn che rừng tự nhiên, tạo sinh kế cho dân bản	Cần chuyển giao kỹ thuật thu hái bền vững và sơ chế chuẩn	Tối ưu nhất: Đạt hiệu quả kinh tế - sinh thái kép cho vùng đệm

                       MA TRẬN ƯU TIÊN YÊU CẦU (MoSCoW)

Thiết kế hệ thống và công cụ nghiên cứu

Quy trình thu thập và xử lý số liệu lâm học được xây dựng theo chuẩn nghiên cứu sinh thái học thực địa:

Danh mục trang thiết bị và công cụ hỗ trợ:

• Thiết bị định vị & trắc địa: Máy GPS cầm tay Garmin eTrex 22x (độ chính xác $\pm 3\text{m}$), thước đo cao Blume-Leiss BL-6 (sai số $\pm 0,1\text{m}$), la bàn địa chất Harbin DQL-8, thước kẹp Caliper Haglöf Mantax Precision $50\text{cm}$ (sai số $\pm 1\text{mm}$), thước dây sợi thủy tinh Yamayo $50\text{m}$.
• Hệ thống phân tích dữ liệu: Phần mềm thống kê R v4.2.0 (các gói thư viện vegan, tidyverse), Microsoft Excel 2019, ArcGIS Pro v2.8 dùng để số hóa bản đồ phân bố sinh cảnh.

Cấu trúc dữ liệu điều tra thực địa:

                  MÔ HÌNH THỰC THỂ LÂM HỌC (E-R SCHEMA)

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp phương pháp điều tra thực vật học truyền thống, phương pháp đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia của người dân (PRA - Participatory Rural Appraisal) và toán tin sinh học.

1. Phương pháp điều tra tầng cây cao: Đo đường kính ngang ngực tại vị trí $1,3,\text{m}$ ($D_{1.3} \ge 5,\text{cm}$), đo chiều cao vút ngọn ($H_{vn}$), chiều cao dưới cành ($H_{dc}$) và đường kính tán hình chiếu ($D_t$) theo 2 hướng trực giao Đông - Tây và Nam - Bắc.
2. Phương pháp đánh giá cây bụi, thảm tươi và tái sinh: Khảo sát trong 5 ô dạng bản $25,\text{m}^2$ bố trí tại 4 góc và trung tâm OTC. Đánh giá chất lượng cây con theo 3 cấp: Tốt (sinh trưởng mạnh, không sâu bệnh), Trung bình (thân cong queo, sinh trưởng chậm), Xấu (bị sâu ăn cụt ngọn, cụt lá).
3. Kế hoạch kiểm soát rủi ro thực địa:

Rủi ro phát sinh	Tác động	Giải pháp giảm thiểu
Nhầm lẫn phân loại hình thái	Sai lệch dữ liệu loài	Thu thập mẫu tiêu bản ép khô, đối chiếu mẫu chuẩn của Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật
Sai số đo đạc trên sườn dốc hiểm trở ($>30^\circ$)	Lệch diện tích OTC thực	Dùng dây đo hiệu chỉnh góc nghiêng theo công thức $L_{thực} = L_{nghiêng} \times \cos(\alpha)$
Thiên lệch thông tin phỏng vấn PRA	Thiếu khách quan	Lập phiếu phỏng vấn chuẩn hóa, kiểm tra chéo giữa người thu hái, kiểm lâm địa bàn và già làng

---

Implementation và kết quả

Thuật toán và mô hình định lượng sinh thái

Các công thức toán học sinh thái được chuẩn hóa và thực thi thông qua mã nguồn phân tích dữ liệu:

1. Chỉ số giá trị quan trọng (Importance Value Index - IVI):

$$IVI_i (%) = \frac{A_i + D_i + RF_i}{3}$$

Trong đó:

• $A_i = \frac{n_i}{\sum n} \times 100$: Độ phong phú tương đối (tỷ lệ phần trăm số cá thể của loài $i$).
• $D_i = \frac{G_i}{\sum G} \times 100$: Độ ưu thế tương đối (tỷ lệ tiết diện ngang loài $i$ trên tổng tiết diện ngang lâm phần, với $G_i = \frac{\pi \times D_{1.3}^2}{4}$).
• $RF_i = \frac{F_i}{\sum F} \times 100$: Tần suất xuất hiện tương đối của loài $i$ trong các OTC.

2. Chỉ số đa dạng sinh học Shannon-Wiener ($H'$) và Simpson ($D$):

$$H' = - \sum_{i=1}^{S} \left( \frac{n_i}{N} \right) \ln \left( \frac{n_i}{N} \right)$$ $$D = 1 - \sum_{i=1}^{S} \left( \frac{n_i}{N} \right)^2$$

3. Diện tích tán lá ($S_t$) và Mật độ cá thể ($N/\text{ha}$):

$$S_t = \pi \times \left( \frac{D_t}{2} \right)^2$$ $$N/\text{ha} = \frac{n \times 10.000}{S_{\text{OTC}}}$$

import numpy as np
import pandas as pd

def calculate_ecological_metrics(df_trees, total_otc_area_ha=0.6):
    """
    Tính toán các chỉ số sinh thái tầng cây gỗ: G, IVI, Mật độ, Shannon-Wiener, Simpson
    """
    # 1. Tiết diện ngang Gi (m2) từ D1.3 (cm)
    df_trees['G_m2'] = (np.pi * (df_trees['D13_cm'] / 100)**2) / 4
    
    # 2. Tổng hợp theo loài
    species_summary = df_trees.groupby('Species').agg(
        n_i=('Tree_ID', 'count'),
        G_i=('G_m2', 'sum'),
        n_plots=('Plot_ID', 'nunique')
    ).reset_index()
    
    total_trees = species_summary['n_i'].sum()
    total_G = species_summary['G_i'].sum()
    total_plots = df_trees['Plot_ID'].nunique()
    
    # 3. Tính Ai, Di, RFi và IVI%
    species_summary['A_i'] = (species_summary['n_i'] / total_trees) * 100
    species_summary['D_i'] = (species_summary['G_i'] / total_G) * 100
    species_summary['Freq'] = species_summary['n_plots'] / total_plots
    species_summary['RF_i'] = (species_summary['Freq'] / species_summary['Freq'].sum()) * 100
    species_summary['IVI_pct'] = (species_summary['A_i'] + species_summary['D_i'] + species_summary['RF_i']) / 3
    
    # 4. Chỉ số đa dạng Shannon-Wiener (H') và Simpson (D)
    pi = species_summary['n_i'] / total_trees
    shannon_h = -np.sum(pi * np.log(pi))
    simpson_d = 1.0 - np.sum(pi**2)
    density_ha = total_trees / total_otc_area_ha
    
    return species_summary.sort_values(by='IVI_pct', ascending=False), shannon_h, simpson_d, density_ha

---

Dữ liệu thực nghiệm và kết quả điều tra

1. Đặc điểm phân bố theo địa hình và trạng thái rừng:

Khảo sát tại xã Mỹ Phương ghi nhận Trà hoa vàng phân bố chủ yếu ở đai cao từ $230,\text{m}$ đến $349,\text{m}$ so với mực nước biển, trên các sườn núi có độ dốc trung bình $23^\circ - 33^\circ$, tập trung nhiều nhất tại ven các khe suối (suối Khuổi Lùng, suối Cốc Sâu, suối Bản Hậu) và các thung lũng ẩm ướt dưới tán rừng phục hồi.

                    TỶ LỆ PHÂN BỐ THEO LOẠI RỪNG

2. Dữ liệu cấu trúc lâm phần tại 6 OTC nghiên cứu:

OTC	Thôn	Độ cao (m)	Độ dốc ($^\circ$)	$D_{1.3}$ bình quân (cm)	$H_{vn}$ bình quân (m)	$G$ ($\text{m}^2/\text{ha}$)	Trữ lượng ($M/\text{ha}$)	Mật độ cây gỗ (cây/ha)	Mật độ Trà vàng (cây/ha)
OTC 1	Khuổi Lùng	330	30	15,38	8,92	2,89	12,95	140	24
OTC 2	Khuổi Lùng	290	33	15,23	8,98	2,90	13,22	132	12
OTC 3	Khuổi Lùng	230	28	15,23	9,71	2,30	10,01	140	8
OTC 4	Khuổi Lùng	320	25	16,26	6,77	3,24	10,24	128	20
OTC 5	Khuổi Lùng	349	27	17,50	6,81	3,80	11,15	140	24
OTC 6	Khuổi Lùng	343	23	16,05	9,13	3,02	13,39	128	20
TB	—	310,3	27,7	15,94	8,39	3,03	11,83	135	18

               SO SÁNH CHIỀU CAO TẦNG CÂY CAO VÀ TRÀ HOA VÀNG
 Chiều cao (m)

3. Công thức tổ thành tầng cây gỗ ưu thế:

Tại khu vực nghiên cứu, tổng số loài cây gỗ ghi nhận là 23 loài. Áp dụng tiêu chuẩn Daniel Marmillod ($IV% > 5%$), công thức tổ thành lâm phần được xác lập như sau:

$$\mathbf{10,58%\text{ Mỡ} + 7,98%\text{ Nhội} + 7,25%\text{ Bứa} + 7,15%\text{ Sui} + 7,00%\text{ Sấu} + 5,88%\text{ Bồ đề} + 5,30%\text{ Phay} + 48,88%\text{ Loài khác}}$$

Trong đó, loài Mỡ (Manglietia conifera) chiếm ưu thế sinh thái cao nhất ($IV = 10,58%$), tạo độ che phủ tầng tán lý tưởng ($0,5 - 0,7$, trung bình $0,61$) giúp che bóng cho Trà hoa vàng sinh trưởng ở tầng dưới.

4. Đặc điểm sinh học và vật học:

• Thân và cành: Cây gỗ nhỏ/cây bụi thường xanh, cao trung bình $1,38 - 2,14,\text{m}$, đường kính gốc $D_{00} = 3,0 - 4,2,\text{cm}$. Vỏ cây màu vàng xám nhạt, cành thưa.
• Lá: Lá đơn mọc cách, phiến lá thuôn hình bầu dục dài hẹp, không lông, mép có răng cưa nhỏ đều đặn; mặt trên xanh bóng đậm, mặt dưới có tuyến đen li ti; có $12 - 15$ đôi gân phụ; chồi non có màu tím than đặc trưng.
• Hoa: Hoa màu vàng tươi sáng (75% ý kiến ghi nhận) đến vàng đậm (25%), đường kính $3 - 4,\text{cm}$, cuống hoa dài $5 - 8,\text{mm}$, gồm $13 - 16$ cánh tràng dày mọng sáp; nở bền từ $8 - 10$ ngày. Mùa nụ kéo dài từ tháng 6 đến tháng 10; mùa hoa nở rộ từ tháng 10 đến tháng 12 (kéo dài sang tháng 1-2 năm sau).
• Quả: Quả nang hình cầu, non màu xanh thẫm, khi già chuyển màu nâu đỏ và nứt thành các mảnh giải phóng hạt; chu kỳ nuôi quả kéo dài gần 1 năm (từ tháng 11 năm nay đến tháng 11-12 năm sau).
• Tái sinh: Tái sinh tự nhiên từ hạt dưới tán cây mẹ tương đối hạn chế do quả bị thu hái hoặc côn trùng cắn phá; cây con gieo từ hạt sinh trưởng chậm, sau 1 năm đạt chiều cao $5 - 10,\text{cm}$. Tuy nhiên, khả năng nhân giống vô tính bằng giâm hom cành đạt tỷ lệ ra rễ $70% - 86%$.

---

Đổi mới và đóng góp

Nghiên cứu mang lại 4 đóng góp kỹ thuật và học thuật nổi bật:

                      CÁC ĐÓNG GÓP MỚI CỦA ĐỀ TÀI

So sánh với các công trình nghiên cứu tương đương

Chỉ tiêu so sánh	Đề tài tại Ba Bể, Bắc Kạn (Camellia spp. - 2019)	Nghiên cứu tại Tam Đảo (C. hakodae - Vũ Thị Luận 2017)	Nghiên cứu tại Ba Vì & Sơn Động (C. tonkinensis/euphlebia - Ngô Quang Đê 2008)
Đai cao phân bố	$230 - 349,\text{m}$ (khe suối, chân núi)	$150 - 450,\text{m}$ (thung lũng đồi núi)	$300 - 800,\text{m}$ (sườn núi dốc)
Trạng thái rừng ưu thế	Rừng phục hồi ($33%$), Rừng nghèo ($27%$)	Rừng thứ sinh ẩm thường xanh	Rừng tự nhiên nghèo kiệt xen nương
Mật độ cá thể tự nhiên	$8 - 24$ cây/ha (TB: $18$ cây/ha)	$15 - 35$ cây/ha	$10 - 20$ cây/ha
Loài cây gỗ ưu thế	Mỡ ($10,58%$), Nhội ($7,98%$), Bứa ($7,25%$)	Re, Dẻ, Kháo	Ngát, Re hương, Trám
Hiệu quả giâm hom	Kế thừa & ứng dụng $70% - 86%$	$65% - 75%$	$50% - 80%$

---

Ứng dụng thực tế và triển khai

Kịch bản triển khai mô hình canh tác dưới tán rừng

               MÔ HÌNH NÔNG LÂM KẾT HỢP DƯỚI TÁN RỪNG NGHÈO
  Tầng cây cao      Tán Mỡ, Nhội, Bứa (Độ tàn che 0.5 - 0.7, Hvn 8 - 12m)
  Tầng Trà hoa vàng Trà hoa vàng trồng xen (Mật độ 1.100 cây/ha, Hvn 1.5 - 2.5m)
  Tầng mặt đất      Thảm mục hữu cơ, cây họ đậu giữ ẩm, chống xói mòn
  (Tầng 3)          ░░░░░░░░░░░░░░░░░░░░░░░░░░░░░░░░░░░░░░░░░░░░░░░░░░░░

Phân tích hiệu quả tài chính và ROI (Quy mô 1 ha)

Dự toán kinh tế cho mô hình trồng thâm canh Trà hoa vàng dưới tán rừng tự nhiên nghèo tại Ba Bể (chu kỳ 5 năm đầu):

Hạng mục chi phí / Doanh thu	Năm 1	Năm 2	Năm 3	Năm 4	Năm 5
Chi phí cây giống hom (1.100 cây $\times$ 50.000 đ)	55.000.000	0	0	0	0
Công làm đất, phát dọn thực bì, trồng mới	25.000.000	0	0	0	0
Phân bón vi sinh, chăm sóc, làm cỏ	15.000.000	12.000.000	12.000.000	15.000.000	15.000.000
Thu hoạch & sấy thăng hoa (nhỏ lẻ)	0	0	5.000.000	15.000.000	25.000.000
TỔNG CHI PHÍ TÍCH LŨY (VNĐ)	95.000.000	107.000.000	124.000.000	154.000.000	194.000.000
Sản lượng hoa tươi thu hoạch (kg/ha)	0	0	50	200	500
Sản lượng lá già thu hái (kg/ha)	0	100	200	300	400
DOANH THU HOA TƯƠI (600.000 đ/kg)	0	0	30.000.000	120.000.000	300.000.000
DOANH THU LÁ KHÔ (150.000 đ/kg)	0	15.000.000	30.000.000	45.000.000	60.000.000
TỔNG DOANH THU TÍCH LŨY (VNĐ)	0	15.000.000	75.000.000	240.000.000	600.000.000
LỢI NHUẬN RÒNG TÍCH LŨY (VNĐ)	-95.000.000	-92.000.000	-49.000.000	+86.000.000	+406.000.000

Điểm hòa vốn & ROI: Mô hình đạt điểm hòa vốn vào cuối năm thứ 3 - đầu năm thứ 4. Từ năm thứ 5 trở đi, lợi nhuận ròng ổn định đạt trên $250 - 300$ triệu VNĐ/ha/năm, với tỷ suất hoàn vốn nội bộ (IRR) ước tính đạt $34,2%$.

---

Hạn chế và hướng phát triển

Hạn chế kỹ thuật

1. Phạm vi khảo sát: Nghiên cứu tập trung tại xã Mỹ Phương với 6 OTC ($0,6,\text{ha}$); chưa bao phủ toàn bộ các xã lân cận trong huyện Ba Bể (Chu Hương, Đồng Phúc, Bành Trạch).
2. Định danh phân tử: Mới dừng lại ở phương pháp so sánh hình thái học và phân loại lâm học truyền thống; chưa thực hiện giải trình tự mã vạch DNA (matK, rbcL, ITS) để xác định chính xác danh pháp phân loại đến cấp loài cụ thể trong chi Camellia.
3. Phân tích sinh hóa: Chưa có điều kiện định lượng hàm lượng vi chất hoạt tính (Germanium, Selenium, Polyphenol) trên các mẫu Trà hoa vàng thu hái tại thực địa.

Hướng phát triển tiếp theo

• Xây dựng bản đồ phân bố sinh cảnh tiềm năng (Species Distribution Modeling - SDM) bằng thuật toán MaxEnt kết hợp dữ liệu GIS khí hậu WorldClim.
• Triển khai vườn ươm nhân giống vô tính quy mô 50.000 cây/năm bằng kỹ thuật giâm hom sử dụng chất kích thích sinh trưởng IBA nồng độ $500 - 1000,\text{ppm}$.
• Hợp tác với các viện nghiên cứu dược liệu chuẩn hóa quy trình sấy lạnh/sấy thăng hoa hoa trà nhằm bảo toàn hàm lượng hợp chất chống oxy hóa.

---

Đối tượng hưởng lợi

                         MA TRẬN LỢI ÍCH CỦA DỰ ÁN

• Cơ quan quản lý và Kiểm lâm: Có cơ sở dữ liệu định lượng để khoanh vùng bảo vệ nghiêm ngặt các tiểu khu rừng có Trà hoa vàng phân bố tự nhiên tại Ba Bể.
• Doanh nghiệp dược phẩm/chế biến trà: Tiếp cận vùng nguyên liệu có nguồn gốc chỉ dẫn địa lý rõ ràng, phục vụ sản xuất thực phẩm bảo vệ sức khỏe đạt chuẩn GMP.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Điều kiện lập địa và kỹ thuật cần thiết để trồng Trà hoa vàng là gì?

Cây yêu cầu đất ẩm, tơi xốp, tầng đất dày, thoát nước tốt, độ pH chua nhẹ ($4,5 - 5,5$). Về ánh sáng, cây ưa bóng râm tán xạ, bắt buộc phải trồng dưới tán rừng tự nhiên hoặc làm giàn che lưới đen với độ tàn che đạt $0,5 - 0,7$ ($50% - 70%$).

2. Quần thể tự nhiên có bị suy kiệt nếu khai thác hoa và lá hàng năm không?

Nếu chỉ thu hái hoa nở đúng độ và tỉa lá già đúng kỹ thuật (không bẻ gãy cành cấp 1, không chặt gốc), cây vẫn quang hợp và phân hóa mầm hoa bình thường. Nguy cơ suy kiệt chỉ xảy ra khi người dân đào trộm cả gốc hoặc đốn hạ cây để hái nụ non.

3. Có thể tích hợp Trà hoa vàng vào rừng phòng hộ đầu nguồn được không?

Rất phù hợp. Trà hoa vàng là cây bản địa thuộc tầng dưới, có hệ rễ phát triển giữ đất tốt, thảm lá rụng dễ phân giải làm tăng mùn, góp phần nâng cao khả năng điều tiết nguồn nước và chống xói mòn mà không làm thay đổi cấu trúc tầng cây gỗ phía trên.

4. Chi phí đầu tư ban đầu cho 1.000 cây giống giâm hom là bao nhiêu?

Chi phí cây giống giâm hom đủ tiêu chuẩn xuất vườn (cao $25 - 35,\text{cm}$, rễ hoàn thiện) dao động từ $40.000 - 60.000$ đ/cây. Tổng chi phí giống và vật tư ban đầu cho $1,\text{ha}$ khoảng $70 - 90$ triệu VNĐ.

5. Thời gian thu hồi vốn và tiềm năng thương mại của Trà hoa vàng ra sao?

Cây bắt đầu cho bói hoa từ năm thứ 3 và cho sản lượng ổn định từ năm thứ 5. Điểm hoàn vốn đạt được sau $3 - 4$ năm. Với giá hoa sấy khô trên thị trường đạt từ $1,5 - 3,5$ triệu VNĐ/kg, đây là một trong những cây dược liệu dưới tán rừng có hiệu quả kinh tế cao nhất hiện nay.

---

Kết luận

Đề tài khóa luận tốt nghiệp của tác giả Nông Thị Ngoan đã cung cấp bức tranh khoa học toàn diện và định lượng về đặc điểm sinh học, phân bố sinh thái và tri thức địa phương đối với cây Trà hoa vàng (Camellia spp.) tại xã Mỹ Phương, huyện Ba Bể, tỉnh Bắc Kạn. Các phát hiện then chốt chứng minh Trà hoa vàng là loài cây gỗ nhỏ chịu bóng, phân bố hẹp ở đai cao $230 - 349,\text{m}$ dưới tán rừng nghèo và rừng phục hồi có độ tàn che trung bình $0,61$, sống cộng sinh cùng các loài cây ưu thế như Mỡ, Nhội, Bứa.

Kết quả nghiên cứu là cơ sở khoa học xác thực để chính quyền địa phương ban hành quy chế bảo vệ nghiêm ngặt nguồn gen tự nhiên, đồng thời mở ra hướng đi bền vững: chuyển giao quy trình giâm hom nhân giống vô tính và phát triển mô hình kinh tế nông lâm kết hợp dưới tán rừng, giúp xóa đói giảm nghèo và bảo tồn đa dạng sinh học vùng đệm Vườn quốc gia Ba Bể.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề Trà hoa vàng thuộc chi Camellia, là một chi lớn thuộc họ Trà (Theaceae). Các loài trong chi Camellia có nhiều tác dụng như gỗ làm đồ gia dụng bền chắc, lá hoa làm đồ uống, làm dược liệu và làm cây cảnh. Ngoài ra, có thể trồng dưới tán cây khác trong các đai rừng phòng hộ chống xói mòn, nuôi dưỡng nguồn nước,… Trà hoa vàng là loài cây quý, được phát hiện ở Trung Quốc vào những năm 60 của thế kỷ XX nhưng đã được phát triển nhanh chóng nhờ những đặc tính vốn có của nó. Trung Quốc đã lai giống thành công giữa Trà hoa vàng và Trà hoa đỏ, làm lá nhỏ đi nhưng vẫn giữ được màu hoa vàng tuyệt đẹp.

Trà hoa vàng đã được gây trồng và chế biến thành đồ uống bổ dưỡng cao cấp có tác dụng phòng và chữa bệnh tốt. Ngoài việc sử dụng Trà hoa vàng như một loài cây cảnh quan, các ứng dụng khác sử dụng các chất dinh dưỡng trong lá, hoa còn có tác dụng hạ huyết áp, giảm tiểu đường, hạ cholesterol, hạ mỡ máu, chống u bướu, tăng cường hệ miễn dịch (Vũ Thị Luận, 2017) [7]. Ở Việt Nam, Trà hoa vàng được phát hiện ở nhiều nơi những năm 90 của thế kỷ XX và ở một số vùng phía bắc trong những năm vừa qua. Trà hoa vàng là cây bụi, ưa bóng, có thể đưa chúng vào đối tượng trồng dưới tán rừng phòng hộ.

Hiện nay, môi trường sống của Trà hoa vàng đang bị đe dọa nghiêm trọng do việc chặt phá rừng bừa bãi, mức độ khái thác nhiều dấn đến sản lượng của loài bị giảm mạnh, bên cạnh đó thị trường Trung Quốc thu mua với giá rất cao nên người dân đã vào rừng khái thác trái phép. Nếu không có kế hoạch bảo vệ và đầu tư hợp lý thì chúng ta sẽ mất đi nguồn tài nguyên quý hiếm này (Vũ Thị Luận, 2017) [7]. Việc nghiên cứu đặc điểm nơi sống của cây trà hoa vàng có ý nghĩa rất quan trọng và cần thiết góp phần bảo vệ phát triển loài này một cách có hiệu h 2 quả. Tiến tới khai thác lợi dụng sản phẩm quý từ rừng cho con người trên cơ sở đảm bảo sử dụng bền vững và ổn định hệ sinh thái rừng.

Góp phần nâng cao đời sống của người dân địa phương. Hiện nay, loài trà hoa vàng được tìm thấy ở một số xã của huyện Ba Bể tỉnh Bắc Kạn, trong đó có xã Mỹ Phương. Do tình trạng phân bố của loài chưa có đầy đủ thông tin và việc nghiên cứu cơ bản về loài cây này còn rất hạn chế. Xuất phát từ thực tiến đó tôi thực hiện đề tài: “Nghiên cứu một số đặc điểm sinh học và tri thức địa phương về cây Trà hoa vàng (Camellia ssp) tại xã Mỹ Phương, huyện Ba Bể, tỉnh Bắc Kạn” 1.

Mục tiêu của đề tài - Đánh giá được đặc điểm phân bố của cây Trà hoa vàng tại khu vực nghiên cứu - Đánh giá được đặc điểm hoàn cảnh rừng nơi có loài Trà hoa vàng tại khu vực nghiên cứu - Nghiên cứu tri thức địa phương về cây Trà hoa vàng tại khu vực nghiên cứu. - Đề xuất được một số giải pháp quản lý, bảo tồn và phát triển loài Trà hoa vàng tại khu vực nghiên cứu 1. Ý nghĩa của đề tài 1. Ý nghĩa khoa học - Quá trình nghiên cứu giúp tôi củng cố lại các kiến thức lý thuyết đã học và bước đầu làm quen với việc nghiên cứu ngoài thực địa.

- Xác định được hiện trạng phân bố và trạng thái rừng tại khu vực nghiên cứu. - Làm cơ sở lý luận khoa học cho việc đề xuất giải pháp quản lý và bảo tồn 1. Ý nghĩa thực tiến Từ kết quả nghiên cứu đặc điểm nơi sống của loài Trà hoa vàng, góp phần vào bảo tồn và phát triển loài cây này tại khu vực nghiên cứu h 3 Phần 2 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 2. Nghiên cứu trên thế giới Trà hoa vàng thuộc chi Trà (Camelia) là chi thực vật có nhiều chủng loại phong phú, có nhiều tác dụng, theo thống kê trên thế giới có khoảng trên 300 loài và hàng chục biến chủng khác nhau.

Những năm 60 của thế kỷ XX, lần đầu tiên Trà hoa vàng được phát hiện ở Quảng Tây, Trung Quốc và được sự quan tâm của nhiều nhà khoa học. Từ đó nó được các nước rất quan tâm nghiên cứu vì có một số công dụng đặc biệt. Trà hoa vàng ưa khí hậu nóng ẩm, thường mọc ở nơi đất tơi xốp bên bờ suối có bóng râm, thoát nước tốt. Phạm vi phân bố tự nhiên rất hẹp, chỉ thấy mọc hoang ở vùng đồi gò 100-200m, huyện Ung Nhinh - Nam Ninh - Quảng Tây - Trung Quốc.

Được đưa vào danh sách các loài cây bảo hộ cấp I của Trung Quốc (Vũ Thị Luận, 2017) [8], (Nguyễn Văn Khương, 2011) [5]. Trong lá của Trà hoa vàng có chứa rất nhiều nguyên tố vi lượng như Germanium (Ge), Selenium (Se), Mangan (Mn), Molypden (Mo), Kẽm (Zn), Vanadium …. Các hoạt chất trong lá, hoa của Trà hoa vàng có tác dụng hạ huyết áp, giảm tiểu đường, hạ cholesterol, hạ mỡ máu, chống u bướu, tăng cường hệ miễn dịch và kéo dài tuổi thọ. Germanium có hoạt tính sinh lý rất cao, có thể phát huy, tăng cường năng lực hấp thu O2 của tế bào, đảm bảo cung cấp dưỡng khí cho cơ thể, có lợi cho việc trao đổi chất.

Germanium hữu cơ làm tăng sức đề kháng, chống u bướu, hạn chế tế bào u bướu phát triển, tăng khả năng miễn dịch, có tác dụng phòng và chống ung thư. Selenium có tác dụng chống oxy hoá, có thể tiêu trừ các gốc tự do có hại trong cơ thể, nâng cao năng lực tự bảo vệ, do đó kéo dài tuổi thọ. Vanadium có thể xúc tiến cơ năng tạo máu, giảm cholesterol trong huyết tương. Nghiên cứu lâm sàng h 4 chứng tỏ Trà hoa vàng giúp giảm mỡ máu rõ rệt hơn alpha-Napthothiourea, thuốc đã được thế giới công nhận về công dụng giúp giảm mỡ máu.

Các hợp chất của Trà hoa vàng có khả năng kiềm chế sự sinh trưởng của các khối u đến 33,8% trong khi chỉ cần đạt đến ngưỡng 30% đã có thể xem là thành công trong điều trị ung thư. Giúp giảm đến 35% hàm lượng cholesterol trong máu, trong khi dùng các loại thuốc khác thì mức độ giảm chỉ là 33. Chất chiết xuất từ Trà hoa vàng còn có tác dụng làm giảm tới 36.1% lượng lipoprotein trong cơ thể, cao hơn 10% so với các liệu pháp sử dụng tân dược hiện nay. Ông Lipuren, chuyên gia y học dân tộc nổi tiếng của Trung Quốc, trong một công trình nghiên cứu khoa học đã khẳng định Trà hoa vàng "có những công dụng y học vô giá" (Nguyễn Văn Khương, 2011) [5].

Trung Quốc đã xây dựng được khu bảo tồn gen các loại Trà hoa vàng (trên 20 loài và biến chủng) và đi sâu nghiên cứu các mặt cấu tạo gỗ, nhiễm sắc thể, đặc trưng hình thành phấn hoa, lai giống và nhân giống Trà hoa vàng Hiện nay, công ty Phú Tân (tỉnh Quảng Tây – Trung Quốc) đã chế biến thành công trà túi lọc từ Trà hoa vàng, tinh trà và dịch Trà hoa vàng thành loại nước uống bổ dưỡng cao cấp đưa ra thị trường thế giới, đặc biệt sản phẩm Golden Camellia có giá tới 4.67 triệu đồng/ chai. Đây là hướng sử dụng Trà hoa vàng đặc biệt hữu hiệu và có lợi đối với sức khỏe con người. Ngoài ra, các nghiên cứu của nước ngoài cũng chỉ ra rằng, Trà hoa còn có khả năng hấp thu CO2, H2S, Cl, HF và các thể khí độc hại khác, có tác dụng bảo vệ môi trường mạnh, làm sạch không khí. Một công viên Trà hoa vàng đã được xây dựng tại Nam Ninh – Trung Quốc để phục vụ người dân thăm quan và là nơi bảo vệ nguồn gen cho các nhà khoa học nghiên cứu (Vũ Thị Luận, 2017) [7], (Nguyễn Văn Khương, 2011) [5].

Như vậy, ở Trung Quốc các loài trong chi Camelli đã được các nhà khoa học, các nhà chuyên môn nghiên cứu một cách nghiêm túc. Trung Quốc h 5 là nước đi đầu trong việc nghiên cứu ứng dụng, khai thác các loài trà hoa trong nghệ thuật cây cảnh, làm thuốc, đồ uống. Nghiên cứu trong nước Ở Việt Nam, Trà hoa vàng lần đầu tiên được người Pháp phát hiện ở miền Bắc nước ta năm 1910, nhưng cho đến nay các công tác nghiên cứu về Trà hoa vàng không đáng kể. Theo ước tính, ở nước ta có khoảng gần 20 loài khác nhau.

Những năm 90 của thế kỷ XX, Trà hoa vàng mới được quan tâm điều tra nghiên cứu về hình thái, phân loại Trà hoa vàng (Trần Ninh, 2002) [8]. Trà hoa vàng có thể tìm thấy tại các tỉnh trung du và miền núi phía Bắc nước ta như Bắc Giang, Vĩnh Phúc, Yên Bái, Lào Cai…, chúng thường mọc ở độ cao 300 - 800m so với mặt biển, phần lớn là trong rừng thứ sinh, xen giữa các nương rẫy, ở một số địa hình quá dốc hoặc nhiều đá lộ đầu, ven khe suối cạn. Mặc dù đã phát hiện trà hoa vàng gần một thế kỷ nhưng đến nay công tác bảo tồn chưa được chú ý, việc nghiên cứu ứng dụng hầu như còn bỏ ngỏ. Không chỉ 2 loài Trà hoa vàng có tên trong sách đỏ Việt Nam mà hàng chục loài Trà hoa vàng khác đều đang trong tình trạng nguy cấp.

Trước mắt, chủ yếu là bảo tồn tại chỗ, đồng thời nghiên cứu di thực về trồng khảo nghiệm tại Đà Lạt, vườn Quốc gia Tam Đảo… Trong tương lai, để bảo tồn và quản lý bền vững nguồn gen quý này, cần tập trung nhân giống để trồng với qui mô lớn. Trà hoa vàng là cây thân gỗ nhỏ, thường xanh, cao khoảng 2-5m, cành thưa, vỏ cây màu vàng xám nhạt. Lá đơn mọc cách, dài hẹp hình tròn. Hàng năm cứ đến tháng 4-5 đâm lộc, ra lá mới, sau 2-3 năm lá già mới rụng.

Tháng 11 bắt đầu nở hoa, hoa kéo dài đến tháng 3 năm sau. Hoa mọc ở nách lá mới mọc riêng lẻ. Màu vàng kim có sáp bóng, đẹp mắt, long lanh khiến con người cảm giác nửa trong suốt. Hoa dạng cốc hoặc bát, thế hóa đa dạng và kiều diễm (Ngô Quang Đê và Cs, 2008) [2].

h 6 Trà hoa vàng có giá trị kinh tế và y dược rất cao. Lá có thể pha uống, làm thuốc chữa kiết lỵ và rửa vết thương, lở loét. Hoa chữa tiêu chảy ra máu, cũng có thể dùng làm màu thực phẩm. Gỗ cứng có thể làm đồ dùng gia đình và hàng mỹ nghệ.

Hạt có thể để ép lấy dầu. Trà hoa vàng là cây gỗ nhỏ, chịu bóng, thường mọc dưới tán các cây khác trong rừng tự nhiên.