Luận văn thạc sĩ nghiên cứu đặc điểm sinh học và hàm lượng hoạt chất palmatin trong thân cây hoàng đằng fibraurea tinctoria lour tại vùng tây bắc

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu đặc điểm sinh học và hàm lượng palmatin trong thân cây hoàng đằng Fibraurea tinctoria Lour tại vùng Tây Bắc.

• Tác giả: Nguyễn Viết Cường
• Người hướng dẫn: TS. Vũ Văn Thông
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Lâm học
• Đề tài: Nghiên Cứu Đặc Điểm Sinh Học Và Hàm Lượng Palmatin Trong Cây Hoàng Đằng (Fibraurea Tinctoria Lour) Tại Vùng Tây Bắc
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ lâm nghiệp
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. PHẦN 1: TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Cơ sở khoa học của vấn đề nghiên cứu
• 1.2. Tình hình nghiên cứu về cây Hoàng đằng trên thế giới và trong nước
• 1.2.1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới
• 1.2.2. Tình hình nghiên cứu ở trong nước
• 1.3. Đánh giá tại một số vùng, nuôi trồng cây dược liệu

Tóm tắt

I. Nghiên cứu đặc điểm sinh học

Nghiên cứu đặc điểm sinh học của cây Hoàng đằng (Fibraurea tinctoria Lour) tập trung vào việc xác định các đặc điểm hình thái, sinh thái và phân bố của loài này tại vùng Tây Bắc. Cây Hoàng đằng thường mọc dưới tán rừng thứ sinh, ở độ cao từ 10-200m, trên đất cát lẫn đá. Loài này có khả năng tái sinh chồi trên thân già và rễ vào mùa xuân, nhưng khả năng tái sinh bằng hạt rất hiếm. Đặc điểm sinh học này cho thấy sự nhạy cảm của loài với môi trường và áp lực khai thác. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng Hoàng đằng đang bị khai thác quá mức để làm nguyên liệu dược liệu, dẫn đến nguy cơ tuyệt chủng cao. Việc hiểu rõ đặc điểm sinh học của loài là cơ sở quan trọng để đề xuất các biện pháp bảo tồn và phát triển bền vững.

1.1. Phân bố và sinh thái học

Phân bố và sinh thái học của Hoàng đằng được nghiên cứu kỹ lưỡng. Loài này phân bố chủ yếu ở các tỉnh Tây Bắc như Hòa Bình, Lạng Sơn, và Lào Cai. Hoàng đằng ưa ẩm, thường mọc ở ven rừng, thung lũng, và bờ suối. Tuy nhiên, do nạn phá rừng và khai thác bừa bãi, khu phân bố của loài đang bị thu hẹp nghiêm trọng. Sinh thái học của loài cho thấy sự phụ thuộc vào môi trường rừng nguyên sinh và thứ sinh, điều này nhấn mạnh sự cần thiết của việc bảo vệ môi trường sống tự nhiên để duy trì quần thể loài.

1.2. Đặc điểm hình thái

Đặc điểm hình thái của Hoàng đằng bao gồm thân leo, lá nhọn, và khả năng tái sinh chồi. Loài này có thể đạt chiều cao lên đến 10m trong điều kiện thuận lợi. Hình thái của Hoàng đằng phản ánh khả năng thích nghi với môi trường rừng ẩm ướt. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng lá và thân của loài chứa nhiều hoạt chất dược liệu, đặc biệt là palmatin, một alkaloid có giá trị cao trong y học cổ truyền.

II. Hàm lượng palmatin

Hàm lượng palmatin trong thân cây Hoàng đằng là một trong những trọng tâm chính của nghiên cứu. Palmatin là một alkaloid có tác dụng kháng khuẩn, kháng viêm, và được sử dụng rộng rãi trong y học cổ truyền. Nghiên cứu đã sử dụng các phương pháp phân tích hóa học để định lượng hàm lượng palmatin trong thân cây Hoàng đằng tại vùng Tây Bắc. Kết quả cho thấy hàm lượng palmatin dao động từ 0.5% đến 1.2%, tùy thuộc vào điều kiện sinh trưởng và vị trí thu mẫu. Điều này khẳng định giá trị dược liệu cao của Hoàng đằng và tiềm năng khai thác bền vững loài này.

2.1. Phương pháp phân tích hóa học

Phương pháp phân tích hóa học được sử dụng để xác định hàm lượng palmatin bao gồm sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) và quang phổ UV-Vis. Các phương pháp này cho phép định lượng chính xác palmatin trong mẫu thân cây Hoàng đằng. Kết quả phân tích cho thấy sự khác biệt đáng kể về hàm lượng palmatin giữa các mẫu thu thập từ các vùng khác nhau, phản ánh ảnh hưởng của điều kiện môi trường đến sự tích lũy hoạt chất.

2.2. Ứng dụng trong dược học

Palmatin có nhiều ứng dụng trong dược học, đặc biệt là trong điều trị các bệnh viêm nhiễm và rối loạn tiêu hóa. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng palmatin có khả năng ức chế sự phát triển của vi khuẩn đường ruột, làm tăng giá trị dược liệu của Hoàng đằng. Việc xác định hàm lượng palmatin không chỉ giúp đánh giá chất lượng dược liệu mà còn là cơ sở để phát triển các sản phẩm dược phẩm từ loài cây này.

III. Bảo tồn và phát triển

Nghiên cứu nhấn mạnh sự cần thiết của việc bảo tồn và phát triển Hoàng đằng để đảm bảo nguồn nguyên liệu dược liệu bền vững. Hoàng đằng đang đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng do khai thác quá mức và mất môi trường sống. Các biện pháp bảo tồn được đề xuất bao gồm hạn chế khai thác tự nhiên, xây dựng các vườn bảo tồn, và phát triển kỹ thuật nhân giống. Nghiên cứu cũng đề xuất việc quy hoạch các vùng trồng Hoàng đằng tại Tây Bắc để đáp ứng nhu cầu dược liệu trong nước và xuất khẩu.

3.1. Kỹ thuật nhân giống

Kỹ thuật nhân giống Hoàng đằng được nghiên cứu để đảm bảo nguồn nguyên liệu ổn định. Phương pháp giâm hom với thuốc kích thích ra rễ IAA 1500ppm cho kết quả tốt nhất, với tỷ lệ sống cao và cây giống sinh trưởng mạnh. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng độ che bóng 25% và hỗn hợp đất tầng mặt trộn với phân vi sinh 5% là điều kiện lý tưởng để nhân giống Hoàng đằng.

3.2. Quy hoạch vùng trồng

Quy hoạch vùng trồng Hoàng đằng tại Tây Bắc là một phần quan trọng của chiến lược phát triển bền vững. Các tỉnh như Hòa Bình, Lạng Sơn, và Lào Cai được xác định là những vùng có tiềm năng lớn để trồng Hoàng đằng do điều kiện khí hậu và đất đai phù hợp. Quy hoạch này không chỉ giúp bảo tồn loài mà còn góp phần phát triển kinh tế địa phương thông qua việc sản xuất dược liệu.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam, với diện tích tự nhiên khoảng 331.700 km², sở hữu nguồn tài nguyên rừng và đất rừng lên tới 20 triệu ha, chiếm khoảng 60% diện tích toàn quốc. Đây là một trong những quốc gia có đa dạng sinh học cao, xếp hạng thứ 16 trong số 25 nước đa dạng sinh học nhất thế giới. Tuy nhiên, nhiều loài thực vật quý hiếm đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng do khai thác quá mức, trong đó có cây Hoàng đằng (Fibraurea tinctoria Lour) – một loài dược liệu quý thuộc nhóm II theo Nghị định số 06/2019/NĐ-CP của Chính phủ. Tình trạng khai thác bừa bãi, đặc biệt trong giai đoạn 2006-2009, đã làm nguồn gen Hoàng đằng suy giảm nghiêm trọng, đe dọa đến sự phát triển bền vững của loài cây này.

Luận văn tập trung nghiên cứu đặc điểm sinh học và hàm lượng hoạt chất palmatin trong thân cây Hoàng đằng phân bố tại vùng Tây Bắc Việt Nam, nhằm cung cấp cơ sở khoa học cho việc bảo tồn, phát triển nguồn gen và tạo nguồn nguyên liệu chất lượng cao phục vụ ngành dược. Nghiên cứu được thực hiện trong khoảng thời gian từ tháng 6/2020 đến tháng 6/2021, tại các tỉnh Lai Châu, Điện Biên, Sơn La, Yên Bái, Hòa Bình và Lào Cai. Kết quả nghiên cứu không chỉ góp phần hoàn thiện dữ liệu khoa học về sinh thái và dược tính của Hoàng đằng mà còn có ý nghĩa thực tiễn trong phát triển kinh tế đồi rừng và bảo vệ đa dạng sinh học vùng Tây Bắc.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết sinh thái rừng và dược học thực vật, trong đó:

• Lý thuyết tổ thành sinh vật: Xác định mức độ quan trọng (IV%) của các loài cây trong quần hợp rừng, giúp hiểu mối quan hệ sinh thái giữa Hoàng đằng và các loài cây gỗ khác trong tầng rừng.
• Mô hình phân tích hàm lượng hoạt chất dược liệu: Sử dụng sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) để định lượng palmatin – hoạt chất chính trong thân cây Hoàng đằng, từ đó đánh giá chất lượng dược liệu.
• Các khái niệm chính bao gồm: đa dạng sinh học, tổ thành tầng cây gỗ, đặc điểm sinh học cây thuốc, hàm lượng alkaloid, và bảo tồn nguồn gen.

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu: Thu thập dữ liệu thực địa tại 6 tỉnh vùng Tây Bắc, bao gồm 42 ô tiêu chuẩn (1000 m²/ô) và 210 ô dạng bản điều tra tái sinh (25 m²/ô). Tổng số mẫu phân tích hàm lượng palmatin là 30 mẫu thân cây Hoàng đằng, thu thập từ các cây có đường kính gốc ≥ 1 cm.
• Phương pháp phân tích:
  • Điều tra đặc điểm sinh học và phân bố thực vật theo phương pháp điển hình tạm thời, đo đạc các chỉ tiêu sinh thái như đường kính thân, chiều cao, độ tàn che, và đặc điểm đất.
  • Phân tích đất với các chỉ tiêu pH, hữu cơ, đạm, lân, kali để đánh giá điều kiện sinh trưởng.
  • Định lượng palmatin bằng sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) với cột C18, hệ dung môi MeOH:H2O (6:4), detector UV/Vis 340 nm.
• Timeline nghiên cứu: Thực hiện từ tháng 6/2020 đến tháng 6/2021, bao gồm khảo sát thực địa, thu thập mẫu, phân tích phòng thí nghiệm và xử lý số liệu.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Phân bố và đặc điểm sinh học của cây Hoàng đằng:

   • Hoàng đằng phân bố rải rác dưới tán rừng lá rộng thường xanh với độ cao từ 260 đến 1637 m, độ tàn che từ 0 đến 0,65.
   • Tỷ lệ cây cái rất thấp, chỉ khoảng 2-3%, do khai thác quá mức và khả năng tái sinh bằng hạt hạn chế.
   • Cây có chiều dài dây leo từ 4,5 đến 9,5 m, đường kính thân 0,7-3,5 cm, lá bầu dục dài 12-30 cm, hoa màu vàng lục, quả hình trái xoan khi chín có màu vàng.

2. Tổ thành tầng cây gỗ nơi Hoàng đằng phân bố:

   • Các loài cây gỗ chủ yếu đi kèm gồm Trám trắng, Trám chim, Phay, Trâm trắng, Chẹo với chỉ số mức độ quan trọng (IV%) từ 4 đến 55%.
   • Độ tàn che trung bình tại các ô tiêu chuẩn dao động từ 0,0 đến 0,65, cho thấy Hoàng đằng có biên độ sinh thái rộng, có thể sống ở nhiều điều kiện ánh sáng khác nhau.

3. Đặc điểm đất và điều kiện sinh trưởng:

   • Đất tại vùng Tây Bắc có pH trung bình 4,7 (đất chua vừa), hàm lượng hữu cơ trung bình 2,69%, đạm tổng số 0,146%, lân 0,05%, kali 0,979%.
   • Đất có kết cấu dạng viên, độ ẩm và độ xốp phù hợp cho sự phát triển bộ rễ của cây Hoàng đằng.

4. Hàm lượng hoạt chất palmatin trong thân cây:

   • Hàm lượng palmatin trong các mẫu thân cây Hoàng đằng dao động trong khoảng 1-3,5%, phù hợp với tiêu chuẩn dược liệu Việt Nam (≥1%).
   • Các mẫu thu thập từ 6 tỉnh Tây Bắc cho thấy sự khác biệt nhẹ về hàm lượng palmatin, phản ánh ảnh hưởng của điều kiện sinh thái và tuổi cây.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy cây Hoàng đằng có khả năng sinh trưởng trong nhiều trạng thái rừng và điều kiện đất khác nhau, tuy nhiên, sự suy giảm số lượng cây cái và khả năng tái sinh hạn chế là nguyên nhân chính dẫn đến nguy cơ cạn kiệt nguồn gen. So sánh với các nghiên cứu trong nước và quốc tế, mức độ đa dạng sinh học và hàm lượng hoạt chất palmatin của Hoàng đằng vùng Tây Bắc tương đối ổn định nhưng cần được bảo vệ nghiêm ngặt.

Dữ liệu về tổ thành tầng cây gỗ và đặc điểm đất cung cấp cơ sở khoa học để lựa chọn các lâm phần phù hợp cho việc gây trồng và phát triển Hoàng đằng. Việc phân tích hàm lượng palmatin bằng HPLC giúp đánh giá chất lượng dược liệu, từ đó định hướng khai thác và chế biến hiệu quả.

Các biểu đồ có thể minh họa sự phân bố hàm lượng palmatin theo địa phương và mối quan hệ giữa độ tàn che rừng với mật độ cây Hoàng đằng, giúp trực quan hóa ảnh hưởng của môi trường đến sinh trưởng và chất lượng dược liệu.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Xây dựng vùng bảo tồn và phát triển nguồn gen Hoàng đằng:

   • Thiết lập các khu vực bảo tồn tại các tỉnh Tây Bắc có điều kiện sinh thái phù hợp, ưu tiên các lâm phần có tổ thành cây gỗ tương tự như Trám trắng, Trâm trắng.
   • Thời gian thực hiện: 2023-2025. Chủ thể: Ban quản lý rừng, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn.

2. Phát triển mô hình trồng và nhân giống Hoàng đằng:

   • Áp dụng kỹ thuật giâm hom với thuốc kích thích ra rễ IAA 1500 ppm, độ che bóng 25%, sử dụng phân vi sinh 5% trộn đất tầng mặt để tăng tỷ lệ sống và sinh trưởng.
   • Thời gian: 2023-2026. Chủ thể: Các trung tâm nghiên cứu nông lâm, hợp tác xã nông nghiệp.

3. Quản lý khai thác bền vững và nâng cao nhận thức cộng đồng:

   • Cấm khai thác cây Hoàng đằng chưa đến tuổi thu hoạch, đào tạo người dân về kỹ thuật thu hái không làm tổn hại đến cây mẹ.
   • Thời gian: ngay lập tức và liên tục. Chủ thể: Kiểm lâm, chính quyền địa phương, các tổ chức cộng đồng.

4. Nâng cao chất lượng và tiêu chuẩn hóa dược liệu:

   • Xây dựng quy trình thu hái, bảo quản và chế biến chuẩn để đảm bảo hàm lượng palmatin đạt tiêu chuẩn, phục vụ công nghiệp dược phẩm.
   • Thời gian: 2023-2025. Chủ thể: Viện nghiên cứu dược liệu, doanh nghiệp dược phẩm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà quản lý và hoạch định chính sách lâm nghiệp:

   • Sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng các chính sách bảo tồn, phát triển nguồn gen cây thuốc quý, đặc biệt là Hoàng đằng, góp phần phát triển kinh tế bền vững vùng Tây Bắc.

2. Các nhà nghiên cứu và chuyên gia dược liệu:

   • Tham khảo dữ liệu về đặc điểm sinh học, phân bố và hàm lượng hoạt chất palmatin để phát triển các nghiên cứu sâu hơn về dược tính và kỹ thuật nhân giống.

3. Doanh nghiệp sản xuất và chế biến dược phẩm:

   • Áp dụng thông tin về chất lượng dược liệu và quy trình thu hái để nâng cao hiệu quả sản xuất, đảm bảo nguồn nguyên liệu ổn định và chất lượng cao.

4. Người dân và cộng đồng địa phương:

   • Nâng cao nhận thức về bảo vệ và phát triển cây Hoàng đằng, áp dụng kỹ thuật trồng và khai thác bền vững nhằm cải thiện sinh kế và bảo vệ môi trường.

Câu hỏi thường gặp

1. Cây Hoàng đằng có đặc điểm sinh học nào nổi bật?
   Hoàng đằng là cây dây leo dài 4,5-9,5 m, thân có đường kính 0,7-3,5 cm, lá bầu dục dài 12-30 cm, hoa màu vàng lục, quả hình trái xoan khi chín có màu vàng. Cây có khả năng tái sinh bằng chồi và hạt nhưng tỷ lệ cây cái thấp do khai thác và mật độ phân bố thưa.

2. Hàm lượng palmatin trong cây Hoàng đằng có ý nghĩa gì?
   Palmatin là hoạt chất chính có tác dụng kháng khuẩn đường ruột và ức chế di căn ung thư. Hàm lượng palmatin trong thân cây dao động từ 1-3,5%, là chỉ số quan trọng đánh giá chất lượng dược liệu phục vụ sản xuất thuốc.

3. Điều kiện sinh thái nào phù hợp cho sự phát triển của Hoàng đằng?
   Hoàng đằng phát triển tốt dưới tán rừng lá rộng thường xanh với độ tàn che từ 0 đến 0,65, trên đất có pH khoảng 4,7, hàm lượng hữu cơ 2,69%, đạm 0,146%, lân 0,05%, kali 0,979%, đất có kết cấu dạng viên, độ ẩm và độ xốp phù hợp.

4. Tình trạng khai thác Hoàng đằng hiện nay ra sao?
   Hiện nay, khai thác Hoàng đằng giảm mạnh do nguồn cây tự nhiên cạn kiệt. Người dân chủ yếu khai thác cây nhỏ, chưa đến tuổi thu hoạch, hình thức khai thác thường là đào cả gốc, rễ, gây ảnh hưởng đến khả năng tái sinh.

5. Giải pháp nào được đề xuất để bảo tồn và phát triển Hoàng đằng?
   Các giải pháp bao gồm xây dựng vùng bảo tồn, phát triển mô hình nhân giống và trồng mới, quản lý khai thác bền vững, nâng cao nhận thức cộng đồng và tiêu chuẩn hóa quy trình thu hái, chế biến dược liệu.

Kết luận

• Cây Hoàng đằng phân bố rộng rãi ở vùng Tây Bắc với biên độ sinh thái lớn, tuy nhiên số lượng cây cái rất thấp do khai thác quá mức và khả năng tái sinh hạn chế.
• Đặc điểm sinh học và tổ thành tầng cây gỗ nơi Hoàng đằng sinh trưởng được xác định rõ, cung cấp cơ sở khoa học cho việc phát triển mô hình trồng và bảo tồn.
• Đất đai vùng Tây Bắc có các đặc tính lý hóa phù hợp cho sự phát triển của Hoàng đằng, với pH trung bình 4,7 và hàm lượng dinh dưỡng tương đối tốt.
• Hàm lượng palmatin trong thân cây dao động từ 1-3,5%, đáp ứng tiêu chuẩn dược liệu, là cơ sở để phát triển công nghiệp chế biến thuốc từ Hoàng đằng.
• Đề xuất các giải pháp bảo tồn, phát triển nguồn gen và quản lý khai thác bền vững nhằm bảo vệ và phát huy giá trị kinh tế, dược học của cây Hoàng đằng trong giai đoạn 2023-2026.

Hành động tiếp theo: Khuyến khích các cơ quan chức năng và doanh nghiệp phối hợp triển khai các mô hình bảo tồn và nhân giống, đồng thời nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo vệ nguồn gen cây thuốc quý này.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Việt nam là một nước nhiệt đới nằm trong vùng Đông Nam Á, có tổng diện tích tự nhiên là 331.700 km2, kéo dài từ vĩ độ 90 Bắc tới 230 Bắc, trong đó diện tích rừng và đất rừng là 20 triệu ha, chiếm khoảng 60% diện tích toàn quốc. Nguồn tài nguyên động thực vật đa dạng, xếp hạng đa dạng sinh học thứ 16 trong số 25 nước có đa dạng sinh học nhất trên thế giới. Hệ thực vật rừng Việt nam là sự hội tụ của 3 dòng thực vật di cư từ Nam Trung Hoa, Ấn Độ - Himalaya và In-đô-nê-xia, Ma-lai-xia cho nên rất phong phú và đa dạng, có khoảng 11.000 loài thuộc trên 2.

Hiện nay, nhiều loài bị khai thác quá mức đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng. Theo sách đỏ năm 1996 có 356 loài thực vật bị đe ở các mức độ khác nhau; sau 11 năm danh sách này đã tăng lên hơn 100 loài bị đe doạ, có 462 loài trong sách đỏ năm 2007 (Nguyễn Tiến Bân và các tác giả 1996, 2007), trong đó, có 144 loài cây thuốc quý hiếm. Loài cây Hoàng đằng được ghi trong nhóm II của Nghị định số 06/2019/NĐ-CP, ngày 22 tháng 01 năm 2019 của Chính phủ (Nghị định về quản lý thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm và thực thi công ước về bôn bán quốc tế các loài động vật, thực vật hoang dã nguy cấp). Theo đó các loài trong nhóm này chưa bị đe dọa tuyệt chủng nhưng có nguy cơ bị đe dọa nếu không được quản lý chặt chẽ, hạn chế khai thác, sử dụng vì mục đích thương mại.

Tuy nhiên, những loài có giá trị kinh tế phục vụ nhu cầu làm thuốc ngày càng cạn kiệt do khai thác quá mức trong tự nhiên. Một phần là người dân khai thác để sử dụng, nhưng phần lớn là khai thác để bán cho các thương lái thu gom để xuất bán cho Trung Quốc qua đường tiểu ngạch. Điển hình là cây Hoàng đằng trong những năm 2006 – 2009, vấn nạn khai thác Hoàng đằng diễn ra rất mạnh ở các tỉnh miền núi phái Bắc và Bắc Trung bộ. Hạt Kiểm lâm Phong Nha - Kẻ Bàng (Quảng Bình) có ngày đã bắt giữ được 7,5 tấn rễ, thân cây Hoàng đằng, (báo Công an nhân dân 29/10/2009).

m 2 Hoàng Đằng còn có tên gọi khác như Hoàng liên đằng, Dây vàng giang, Nam hoàng liên. Vị thuốc là thân già và rễ phơi khô của cây Hoàng đằng (Fibraurea tinctoria Lour, hay Fibraurea recisa Pierre), Trên thế giới phân bố từ Ấn Độ, Malaysia, Lào, Campuchia, Philippines, Indonesia. Ở nước ta gặp tại các tỉnh Hòa Bình, Lạng Sơn, Tuyên Quang, Lào Cai vào đến Nghệ An, Hà Tĩnh, Thừa Thiên Huế (Hốt Mít), Đà Nẵng (Liên Chiểu), Quảng Nam (Đại Lộc, Trà My), Phú Yên (Sông Cầu), Khánh Hòa (Nha Trang), Kom Tum (Đăk Gle, Sa Thầy), Lâm Đồng (Đan Kia, Bảo Lộc). Cây sống dưới tán rừng thứ sinh ở độ cao 10-200m, mọc trên đất hoặc trên đất lẫn đá, cây ưa ẩm.

Cây mọc hoang ở ven rừng nơi ẩm mát, ở thung lũng, bờ suối ven nương rẫy. Sách đỏ Việt Nam xếp Hoàng đằng ở tình trạng cấp V (sẽ nguy cấp). Khu phân bố bị thu hẹp do nạn phá rừng và khai thác bừa bãi gây nên. Danh mục đỏ Việt Nam phân hạng Hoàng đằng ở hạng VU a1b, c, d.

Cơ sở phân hạng: loài tuy có phân bố không hẹp nhưng khu phân bố tại nhiều điểm rừng bị chặt phá nghiêm trọng. Tuy nhiên, nhiều loài cây trồng, cây hoang dại vẫn chưa được chú ý nghiên cứu đặc điểm sinh thái, hàm lượng hoạt chất dược học và kỹ thuật gây trồng trong đó có cây Hoàngđằng. Do đó việc điều tra hiện trạng phân bố, đặc điểm sinh học, hàm lượng palmatin trong thân cây Hoàng đằng là rất cần thiết, làm cơ sở cho việc bảo tồn nguồn gen, gây trồng tạo nguồn nguyên liệu cho công nghiệp chế biến dược phẩm đáp ứng nhu cầu sử dụng của người dân. Xuất phát từ lí do trên, chúng tôi thực hiện đề tài: Nghiên cứu đặc điểm sinh học và hàm lượng hoạt chất palmatin trong thân cây Hoàng Đằng (Fibraurea tinctoria Lour) tại vùng Tây Bắc.

Mục tiêu của đề tài 2. Mục tiêu chung Góp phần cung cấp và hoàn thiện các thông tin về đặc điểm sinh học và hàm lượng palmatin trong thân cây hoàng đằng phân bố ở vùng Tây Bắc, làm cơ m 3 sở phát triển loài cây Hoàng đằng tạo nguồn nguyên liệu chất lượng cao, ổn định cho ngành dược và góp phần phát triển kinh tế đồi rừng. Mục tiêu cụ thể - Đánh giá về đặc điểm điều kiện tự nhiên ở những tỉnh Tây Bắc có cây Hoàng đằng phân bố. - Xác định được đặc điểm sinh học, hiện trạng phân bố của loài cây Hoàng đằng tại vùng tây Bắc.

- Định lượng được hàm lượng hoạt chất palmatin trong thân cây Hoàng đằng. Ý nghĩa của đề tài 3. Ý nghĩa khoa học Trên cơ sở kết quả nghiên cứu đặc điểm sinh học và hàm lượng hoạt chất Panmatin trong thân cây Hoàng đằng, chỉ ra được một số đặc điểm sinh học và hàm lượng Panmatin trong thân cây Hoàng đằng ở đối tượng nghiên cúu. Bước đầu đề tài đã cung cấp một số dẫn liệu khoa học về đặc điểm sinh học và hàm lượng Panmatin trong thân cây Hoàng đằng phân bố ở vùng Tây Bắc.

Ý nghĩa trong thực tiễn sản xuất - Bước đầu đưa ra được một số giải pháp phát triển nguồn gen cây Hoàng đằng tại vùng tây Bắc. - Kết quả nghiên cứu, là tài liệu cho các bên liên quan tham khảo và áp dụng trong khai thác phát triển nguồn gen cây Hoàng đằng phục vụ nhu cầu làm thuốc. m 4 PHẦN 1 TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Cơ sở khoa học của vấn đề nghiên cứu Cây Hoàng đằng nằm trong Danh mục thực vật rừng nguy cấp, quý hiếm (nhóm IIA) Nghị định số 06/2019/NĐ-CP, ngày 22 tháng 01 năm 2019 của Chính phủ (Nghị định về quản lý thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm và thực thi công ước về bôn bán quốc tế các loài động vật, thực vật hoang dã nguy cấp).

Hoàng đằng Sách đỏ Việt Nam (1996), mô tả Hoàng đằng là loài Có thể tái sinh chồi trên thân già và ở rễ vào mùa xuân. Hiếm gặp cây cái, do có khả năng tái sinh bằng hạt hiếm hoi. Cây sống dưới tán rừng thứ sinh, ở độ cao 10 - 200 m. Mọc trên đất cát lẫn đất đá.

Cây đang bị khai thác quá mức để làm nguyên liệu chế biến dược liệu, có quy cơ tuyệt chủng rất cao. Gây trồng cây Hoàng đằng là cơ sở bảo tồn nguồn gen cây rừng quý hiếm có nguy cơ tuyệt chủng cao. Tình hình nghiên cứu về cây Hoàng đằng trên thế giới và trong nước 1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới Hoàng đằng (Fibraurea tinctoria), thuộc họ Tiết dê có khoảng 70 chi và 450 loài, phân bố chủ yếu ở vùng nhiệt đới, á nhiệt đới, chỉ có một ít ở vùng ôn đới bán Bắc và Nam (theo Takhtajan -1996).

Đây là một họ lớn phân bố rộng. Nghiên cứu tác dụng chữa bệnh của từng loài cây thuốc và bản chất hoá học của dược liệu được quan tâm trên quy mô rộng lớn. Nhiều nghiên cứu đã khẳng định hầu hết các cây cỏ đều có tính kháng sinh là một trong những yếu tố miễn dịch tự nhiên. Tác dụng kháng khuẩn là do các hợp chất tự nhiên hay gặp: Sulfua, saponin (Allium odium); becberin (Coptis chinensis Franch.

Mỗi loài cây với từng công năng, tác dụng, ở mỗi địa phương lại được sử dụng riêng theo một bản sắc dân tộc. m 5 Ở Trung Quốc, ngoài nền y học cổ truyền chính thống của người hán (Trung y), các cộng đồng không phải người hán, với dân số khoảng 100 triệu người, cũng có các nền y học riêng của mình, gọi là y học dân tộc cổ truyền (Traiditional Ethno-medicine) sử dụng khoảng 8000 loài cây cỏ làm thuốc. Trong đó, có 5 nền y học chính là nền y học cổ truyền Tây Tạng ( sử dụng 3.294 loài), Mông Cổ (1.430 loài), Ugur, Thái (800 loài). Ở Bangladesh có một số cây thuốc quý như Tylophora indica (dùng làm thuốc chữa hen), trước kia dễ tìm kiếm, nay đã trở nên hiếm hoi (A.

Hoặc là loài Ba gạc – Rauvolfia serpentina vốn mọc tự nhiên khá phổ biến ở Ấn Độ, Srilanca, Bangladesh, Thái Lan,… mỗi năm khai thác được khoảng 1.000 tấn nguyên liệu xuất sang thị trường Âu – Mỹ, làm thuốc chữa cao huyết áp (riêng Ấn Độ chiếm 40 – 50%). Song, do bị khai thác liên tục nhiều năm đã làm cho cây thuốc này mau cạn kiệt. Một số bang ở Ấn Độ đã chính thức tạm đình chỉ khai thác loài Ba gạc kể trên (O. de Alwis, 1991 và A.

Một loài cây thuốc quý khác là Coptis teeta mọc nhiều ở vùng Đông – Bắc Ấn Độ, trước kia khai thác hàng chục tấn mỗi năm bán sang các nước vùng Đông Nam Á, nay đã trở nên rất hiếm, thậm chí đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng (O. Theo He Shan An và Cheng Zhong Ming, (1985) [20], ở Trung Quốc vốn có một số loài Dioscorea japonica, trữ lượng khá lớn, trong thập kỷ 50, đã từng khai thác tới 30.000 tấn, hiện đã bị giảm sút nhiều, có loài thậm chí phải trồng và duy trì loài giống. Một vài loài cây thuốc quý như Fritillaria cirrhosa (làm thuốc ho) phân bố phổ biến ở vùng Tây – Bắc tỉnh Tứ Xuyên nay chỉ còn sót lại ở 1 – 2 điểm, với số lượng cá thể rất ít. Hoặc loài Iphigenia indica có tác dụng chữa ung thư, chỉ phân bố rất hẹp ở vùng Lijang và Dali tỉnh Vân Nam, do bị tìm kiếm khai thác gay gắt, hiện có thể đã bị tuyệt chủng.

Một số loại cây thuốc quý khác như Paris polyphylla, Gastrodia elata, Nervilia fordii,… cũng là những ví dụ điển hình. m 6 Sara Oldfield, Tổng thư ký của Tổ chức bảo tồn các vườn bách thảo quốc tế, nhận xét “Sự biến mất của các cây thuốc là một thảm họa thực sự”. Phần lớn dân số thế giới, trong đó có 80% người châu Phi, hoàn toàn phụ thuộc vào dược thảo để chữa bệnh. Theo một báo cáo của tổ chức bảo tồn quốc tế Plantlife, trên khắp thế giới có khoảng 50.000 loại cây có thể dùng làm thuốc, nhưng xấp xỉ 15.000 trong số đó đang đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng.

Tình trạng thiếu dược thảo đã xảy ra ở Trung Quốc, Ấn Độ, Kenya, Nepal, Tanzania và Uganda hình về sự tồn tại mong manh của chúng ở Trung Quốc (P. Tư liệu của Tổ chức Bảo tồn thiên nhiên và Tài nguyên thiên nhiên (IUCN) cho biết, trong tổng số 43.000 loài thực vật mà cơ quan này có thông tin, hiện có tới 30.