Đặc Điểm Hình Thái, Sinh Sản, Dinh Dưỡng và Phân Bố Giống Cá Ngoại Lai Pterygoplichthys Ở Việt Nam

Đa dạng sinh học đang đối mặt với nhiều thách thức, trong đó sự xâm nhập của các loài ngoại lai là một… 158 trang · Học viện Khoa học và Công nghệ · 2023.

• Tác giả: Trần Đức Diễn
• Người hướng dẫn: TS. Huỳnh Minh Sang
• Trường học: Học viện Khoa học và Công nghệ
• Chuyên ngành: Thủy sinh vật học
• Đề tài: Đặc Điểm Hình Thái, Sinh Sản, Dinh Dưỡng, Phân Bố Và Thành Phần Loài Của Giống Cá Ngoại Lai Pterygoplichthys Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Khánh Hòa

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. Một số đặc điểm sinh học cá Tỳ bà giống Pterygoplichthys
• 1.2. Giới thiệu về cá Tỳ bà giống Pterygoplichthys
• 1.3. Vị trí phân loại
• 1.4. Thành phần loài
• 1.5. Đặc điểm dinh dưỡng
• 1.6. Đặc điểm sinh trưởng
• 1.7. Đặc điểm sinh học sinh sản
• 1.8. Tác động của giống cá Tỳ bà Pterygoplichthys
• 1.8.1. Tác động tới sinh thái và môi trường
• 1.8.2. Tác động tới kinh tế - xã hội và con người
• 2. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng, địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 2.2. Địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 2.3. Phương pháp nghiên cứu
• 2.3.1. Phương pháp thu mẫu
• 2.3.2. Phương pháp bảo quản và vận chuyển mẫu
• 2.3.3. Phương pháp xác định các thông số môi trường cơ bản của thủy vực
• 2.3.4. Phương pháp xác định phân bố của cá Tỳ bà
• 2.3.5. Phương pháp thu thập các chỉ tiêu hình thái
• 2.3.6. Phương pháp xác định thành phần loài
• 2.3.7. Đo kích thước, cân khối lượng và xác định tương quan giữa chiều dài - khối lượng
• 2.3.8. Phương pháp xác định một số đặc điểm sinh học sinh sản
• 2.3.9. Phương pháp xử lý số liệu
• 3. KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Phân bố của cá Tỳ bà giống Pterygoplichthys ở miền Nam Việt Nam
• 3.2. Đặc điểm hình thái và thành phần loài của giống cá Tỳ bà Pterygoplichthys ở miền Nam Việt Nam
• 3.2.1. Đặc điểm hình thái của giống cá Tỳ bà Pterygoplichthys
• 3.2.2. Thành phần loài của giống cá Tỳ bà Pterygoplichthys
• 3.2.3. Kích thước, tương quan giữa chiều dài - khối lượng và sinh học sinh sản của cá Tỳ bà P. disjunctivus ở sông Dinh và hồ Suối Trầu
• 3.2.3.1. Kích thước của cá Tỳ bà ở sông Dinh và hồ Suối Trầu
• 3.2.3.2. Tương quan giữa chiều dài – khối lượng
• 3.2.3.3. Tỷ lệ giới tính
• 3.2.3.4. Các giai đoạn phát triển tuyến sinh dục cái
• 3.2.3.5. Mùa vụ sinh sản
• 3.2.3.6. Kích thước thành thục sinh dục lần đầu
• 3.2.3.7. Sức sinh sản
• 3.2.3.8. Đường kính trứng
• 3.2.3.9. Tương quan giữa sức sinh sản và kích thước cơ thể
• 3.3. Đặc điểm dinh dưỡng
• 4. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nghiên Cứu Cá Lau Kiếng Ngoại Lai Ở Việt Nam

Đa dạng sinh học đang đối mặt với nhiều thách thức, trong đó sự xâm nhập của các loài ngoại lai là một trong những nguyên nhân hàng đầu. Cá lau kiếng (Pterygoplichthys spp.), có nguồn gốc từ Nam Mỹ, đã trở thành một loài ngoại lai xâm hại ở nhiều quốc gia, bao gồm cả Việt Nam. Loài cá này có khả năng thích nghi cao, tốc độ tăng trưởng nhanh và phổ thức ăn rộng, tạo ra sự cạnh tranh gay gắt với các loài bản địa. Điều này dẫn đến mất cân bằng sinh thái, biến đổi thành phần loài thủy sinh vật và tác động tiêu cực đến kinh tế - xã hội. Nghiên cứu về đặc điểm sinh học của cá lau kiếng là vô cùng quan trọng để đưa ra các giải pháp quản lý hiệu quả. Theo Thông tư số 35/2018/TT-BTNMT, Bộ Tài nguyên và Môi trường đã ban hành danh mục 4 loài cá lau kiếng xâm hại. Luận án này tập trung vào việc làm rõ các đặc điểm sinh học của cá lau kiếng khi xâm nhập vào các thủy vực Việt Nam, cung cấp cơ sở khoa học cho việc đánh giá tác động và quản lý loài ngoại lai xâm hại này.

1.1. Giới Thiệu Chung Về Giống Cá Lau Kiếng Pterygoplichthys

Cá lau kiếng, hay còn gọi là cá tỳ bà, cá dọn bể, là một loài cá ngoại lai thuộc giống Pterygoplichthys. Chúng có khả năng bám và nằm tỳ trên các vật thể, làm sạch bể cá cảnh nhờ khả năng ăn bám ở thành và đáy bể. Tên gọi "cá lau kiếng" xuất phát từ đặc tính này. Trên thế giới, chúng còn được biết đến với nhiều tên gọi khác nhau như Amazon sailfin catfish, Suckermouth armored catfishes, Sailfin catfish. Tuy nhiên, tên gọi phổ biến nhất là “Suckermouth armored catfishes” hoặc “Sailfin catfish”. Ở Việt Nam, tên gọi “cá lau kiếng” được sử dụng rộng rãi và thống nhất trong nghiên cứu này. Theo Eschmeyer’s Catalog of Fishes, 2020, giống Pterygoplichthys thuộc họ Loricariidae, bộ Siluriformes.

1.2. Vấn Đề Xâm Lấn Của Cá Lau Kiếng Tại Hệ Sinh Thái Việt Nam

Cá lau kiếng đã tự thiết lập quần thể trong tự nhiên và đang lấn chiếm nơi sinh sống, cạnh tranh thức ăn với các loài bản địa. Chúng có khả năng phát tán mạnh và gây mất cân bằng sinh thái tại các thủy vực ở Việt Nam. Mặc dù đã có một số nghiên cứu về đặc điểm sinh học của cá lau kiếng, thông tin về hình thái, thành phần loài, sinh sản, dinh dưỡng và cơ chế thích nghi của chúng vẫn còn hạn chế. Nghiên cứu của Trần Đức Diễn (2023) đã cung cấp một số thông tin ban đầu về đặc điểm sinh sản của cá lau kiếng ở sông Dinh, tuy nhiên, số lượng mẫu thu còn ít và thời gian nghiên cứu gián đoạn. Do đó, việc nghiên cứu sâu hơn về đặc điểm sinh học của cá lau kiếng là cần thiết để quản lý sự xâm lấn của chúng và bảo vệ đa dạng sinh học.

II. Phương Pháp Nghiên Cứu Đặc Điểm Sinh Học Cá Lau Kiếng

Nghiên cứu này sử dụng một loạt các phương pháp để thu thập và phân tích dữ liệu về cá lau kiếng. Các phương pháp bao gồm thu mẫu tại các địa điểm khác nhau ở miền Nam Việt Nam, bảo quản và vận chuyển mẫu, xác định các thông số môi trường cơ bản của thủy vực, xác định phân bố của cá lau kiếng, thu thập các chỉ tiêu hình thái, xác định thành phần loài, đo kích thước và cân khối lượng, xác định tương quan giữa chiều dài và khối lượng, xác định một số đặc điểm sinh học sinh sản, và xử lý số liệu. Các phương pháp này được lựa chọn để đảm bảo tính chính xác và độ tin cậy của dữ liệu thu thập được. Nghiên cứu này cũng sử dụng các phương pháp phân tích di truyền để xác định thành phần loài một cách chính xác hơn.

2.1. Thu Mẫu Và Xác Định Phân Bố Cá Lau Kiếng Tại Việt Nam

Mẫu cá lau kiếng được thu thập từ nhiều địa điểm khác nhau ở miền Nam Việt Nam, bao gồm sông, hồ và kênh rạch. Các địa điểm thu mẫu được lựa chọn dựa trên thông tin về sự hiện diện của cá lau kiếng và sự đa dạng của môi trường sống. Phương pháp thu mẫu bao gồm sử dụng lưới, lờ và câu. Các mẫu thu được được bảo quản trong formalin 10% hoặc cồn 90% để đảm bảo chất lượng cho các phân tích tiếp theo. Phân bố của cá lau kiếng được xác định bằng cách ghi lại vị trí địa lý của các địa điểm thu mẫu bằng GPS.

2.2. Phân Tích Hình Thái Và Xác Định Thành Phần Loài Cá Lau Kiếng

Các chỉ tiêu hình thái của cá lau kiếng được đo và ghi lại, bao gồm chiều dài tổng, chiều dài chuẩn, chiều cao thân, chiều rộng thân, đường kính mắt và số lượng tia vây. Các chỉ tiêu này được sử dụng để phân biệt các loài cá lau kiếng khác nhau. Thành phần loài được xác định bằng cách sử dụng khóa phân loại hình thái và phân tích di truyền. Phân tích di truyền được thực hiện bằng cách giải trình tự DNA của một số gen nhất định, chẳng hạn như gen cytochrome oxidase subunit I (COI). Các trình tự DNA thu được được so sánh với các trình tự DNA đã biết để xác định loài cá lau kiếng.

2.3. Nghiên Cứu Đặc Điểm Sinh Sản Và Dinh Dưỡng Của Cá Lau Kiếng

Đặc điểm sinh sản của cá lau kiếng được nghiên cứu bằng cách phân tích tuyến sinh dục của cá cái. Các giai đoạn phát triển của tuyến sinh dục được xác định bằng cách quan sát hình thái và cấu trúc mô học của buồng trứng. Mùa vụ sinh sản, kích thước thành thục sinh dục lần đầu và sức sinh sản được xác định. Đặc điểm dinh dưỡng của cá lau kiếng được nghiên cứu bằng cách phân tích nội dung dạ dày của cá. Thành phần thức ăn được xác định bằng cách quan sát và đếm các loại thức ăn khác nhau trong dạ dày.

III. Kết Quả Phân Bố Và Thành Phần Loài Cá Lau Kiếng Ở Việt Nam

Nghiên cứu đã xác định phân bố của cá lau kiếng Pterygoplichthys spp. ở nhiều khu vực thuộc miền Nam Việt Nam. Kết quả cho thấy loài cá này đã lan rộng và thích nghi với nhiều loại hình thủy vực khác nhau. Về thành phần loài, nghiên cứu đã sử dụng cả phương pháp phân loại hình thái và phân tích di truyền để xác định các loài cá lau kiếng hiện diện ở Việt Nam. Sự kết hợp của hai phương pháp này giúp tăng độ chính xác và tin cậy của kết quả. Các kết quả này cung cấp thông tin quan trọng cho việc đánh giá tác động của cá lau kiếng đến đa dạng sinh học và hệ sinh thái địa phương.

3.1. Phạm Vi Phân Bố Của Cá Lau Kiếng Tại Các Thủy Vực Miền Nam

Cá lau kiếng được tìm thấy ở nhiều tỉnh thành thuộc miền Nam Việt Nam, bao gồm Đồng Nai, Bình Dương, TP.HCM, Cần Thơ và các tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long. Chúng xuất hiện ở cả sông lớn, kênh rạch và hồ chứa. Sự phân bố rộng rãi này cho thấy khả năng thích nghi cao của cá lau kiếng với các điều kiện môi trường khác nhau. Nghiên cứu cũng ghi nhận sự gia tăng về số lượng cá lau kiếng ở một số khu vực, cho thấy loài này đang tiếp tục mở rộng phạm vi phân bố.

3.2. Xác Định Thành Phần Loài Cá Lau Kiếng Bằng Phương Pháp Di Truyền

Phân tích di truyền đã xác định được một số loài cá lau kiếng khác nhau ở Việt Nam. Kết quả cho thấy sự hiện diện của Pterygoplichthys pardalis và Pterygoplichthys disjunctivus, cũng như một số dạng trung gian giữa hai loài này. Việc xác định chính xác thành phần loài là rất quan trọng để hiểu rõ hơn về đặc điểm sinh học và tác động của từng loài đến hệ sinh thái. Dữ liệu di truyền cũng cung cấp thông tin về nguồn gốc và quá trình xâm nhập của cá lau kiếng vào Việt Nam.

IV. Đặc Điểm Sinh Sản Và Dinh Dưỡng Của Cá Lau Kiếng P

Nghiên cứu tập trung vào đặc điểm sinh sản và dinh dưỡng của loài cá lau kiếng Pterygoplichthys disjunctivus, một trong những loài phổ biến nhất ở Việt Nam. Các kết quả cho thấy loài cá này có khả năng sinh sản cao và phổ thức ăn rộng, góp phần vào sự thành công trong quá trình xâm lấn. Thông tin chi tiết về đặc điểm sinh sản và dinh dưỡng giúp hiểu rõ hơn về cơ chế thích nghi và khả năng cạnh tranh của cá lau kiếng với các loài bản địa.

4.1. Mùa Vụ Sinh Sản Và Sức Sinh Sản Của Cá Lau Kiếng P. Disjunctivus

Nghiên cứu xác định mùa vụ sinh sản của cá lau kiếng P. disjunctivus diễn ra trong một khoảng thời gian dài, từ tháng 10 đến tháng 1 năm sau. Điều này cho thấy loài cá này có thể sinh sản nhiều đợt trong năm, góp phần vào việc tăng nhanh số lượng quần thể. Sức sinh sản của cá lau kiếng cũng được đánh giá là cao, với số lượng trứng lớn được sản xuất mỗi lần sinh sản. Các yếu tố môi trường như nhiệt độ và lượng mưa có thể ảnh hưởng đến mùa vụ sinh sản và sức sinh sản của cá lau kiếng.

4.2. Thành Phần Thức Ăn Và Tập Tính Ăn Của Cá Lau Kiếng P. Disjunctivus

Phân tích nội dung dạ dày cho thấy cá lau kiếng P. disjunctivus là loài ăn tạp, với thành phần thức ăn bao gồm cả thực vật và động vật. Chúng ăn tảo, mùn bã hữu cơ, và các loại động vật không xương sống nhỏ. Tập tính ăn của cá lau kiếng là bám vào các bề mặt và cạo thức ăn. Sự đa dạng trong thức ăn giúp cá lau kiếng thích nghi với nhiều loại môi trường sống khác nhau và cạnh tranh thành công với các loài bản địa.

V. Tác Động Sinh Thái Và Quản Lý Cá Lau Kiếng Tại Việt Nam

Sự xâm lấn của cá lau kiếng gây ra nhiều tác động sinh thái tiêu cực đến hệ sinh thái nước ngọt ở Việt Nam. Chúng cạnh tranh thức ăn và nơi ở với các loài bản địa, làm thay đổi cấu trúc quần xã và giảm đa dạng sinh học. Ngoài ra, cá lau kiếng còn có thể gây hại cho các công trình thủy lợi và ngư cụ đánh bắt. Việc quản lý hiệu quả cá lau kiếng là rất quan trọng để giảm thiểu các tác động tiêu cực này và bảo vệ đa dạng sinh học.

5.1. Ảnh Hưởng Của Cá Lau Kiếng Đến Đa Dạng Sinh Học Và Hệ Sinh Thái

Cá lau kiếng cạnh tranh thức ăn và nơi ở với các loài cá bản địa, đặc biệt là các loài cá có cùng tập tính ăn và môi trường sống. Điều này có thể dẫn đến sự suy giảm số lượng của các loài bản địa và làm thay đổi cấu trúc quần xã. Ngoài ra, cá lau kiếng còn có thể làm thay đổi chất lượng nước và đáy bùn, ảnh hưởng đến các loài sinh vật khác trong hệ sinh thái.

5.2. Giải Pháp Quản Lý Và Kiểm Soát Sự Xâm Lấn Của Cá Lau Kiếng

Các giải pháp quản lý và kiểm soát sự xâm lấn của cá lau kiếng bao gồm việc ngăn chặn sự phát tán của chúng, loại bỏ cá lau kiếng khỏi các thủy vực bị xâm lấn, và nâng cao nhận thức cộng đồng về tác động của cá lau kiếng. Các biện pháp cụ thể có thể bao gồm sử dụng lưới để bắt cá lau kiếng, khuyến khích người dân tiêu thụ cá lau kiếng, và thực hiện các chương trình giáo dục về sinh vật ngoại lai xâm hại.

VI. Kết Luận Và Hướng Nghiên Cứu Về Cá Lau Kiếng Tại Việt Nam

Nghiên cứu này đã cung cấp những thông tin quan trọng về đặc điểm sinh học của cá lau kiếng Pterygoplichthys spp. ở Việt Nam, bao gồm phân bố, thành phần loài, sinh sản và dinh dưỡng. Các kết quả này là cơ sở khoa học cho việc đánh giá tác động và xây dựng các giải pháp quản lý hiệu quả. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều vấn đề cần được nghiên cứu thêm, chẳng hạn như cơ chế thích nghi của cá lau kiếng với các điều kiện môi trường khác nhau, và tác động của chúng đến các loài sinh vật khác trong hệ sinh thái.

6.1. Tóm Tắt Các Kết Quả Nghiên Cứu Về Đặc Điểm Sinh Học Cá Lau Kiếng

Nghiên cứu đã xác định phân bố rộng rãi của cá lau kiếng ở miền Nam Việt Nam, xác định thành phần loài bằng cả phương pháp hình thái và di truyền, và cung cấp thông tin chi tiết về đặc điểm sinh sản và dinh dưỡng của loài P. disjunctivus. Các kết quả này cho thấy cá lau kiếng là một loài có khả năng thích nghi cao và có tác động tiêu cực đến đa dạng sinh học.

6.2. Đề Xuất Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Quản Lý Cá Lau Kiếng

Các hướng nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào việc đánh giá tác động của cá lau kiếng đến các loài cá bản địa, nghiên cứu cơ chế thích nghi của chúng với các điều kiện môi trường khác nhau, và phát triển các phương pháp quản lý hiệu quả hơn. Ngoài ra, cần có sự hợp tác giữa các nhà khoa học, nhà quản lý và cộng đồng để giải quyết vấn đề cá lau kiếng một cách toàn diện.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Sự du nhập và xâm lấn của các loài ngoại lai là một trong năm nguyên nhân hàng đầu gây suy thoái đa dạng sinh học toàn cầu, làm thay đổi cấu trúc quần xã thủy sinh vật và ảnh hưởng tiêu cực đến sinh kế cộng đồng. Cá Tỳ bà thuộc giống Pterygoplichthys (họ Loricariidae, bộ Siluriformes), có nguồn gốc từ Nam Mỹ, hiện đã xâm lấn nhiều thủy vực nước ngọt tại 21 quốc gia trên thế giới. Tại Việt Nam, Bộ Tài nguyên và Môi trường đã ban hành Thông tư số 35/2018/TT-BTNMT ngày 28 tháng 12 năm 2018 đưa 4 loài thuộc giống này vào danh mục loài ngoại lai xâm hại. Mặc dù đã có một số công bố bước đầu, các thông tin về hình thái, thành phần loài, sinh học sinh sản, dinh dưỡng và khả năng thích ứng môi trường của cá Tỳ bà tại các thủy vực Việt Nam vẫn tồn tại nhiều khoảng trống. Các nghiên cứu trước đây tại lưu vực sông Dinh chỉ thu thập số lượng mẫu nhỏ (34 mẫu), bị gián đoạn về thời gian; nghiên cứu dinh dưỡng tại Cần Thơ chưa làm sáng tỏ thành phần thức ăn là động vật; đồng thời việc định loại trước đây thuần túy dựa vào hình thái học ngoài dẫn đến nguy cơ sai sót do hiện tượng biến dị kiểu hình và lai tự nhiên.

Luận án tiến sĩ Thủy sinh vật học của nghiên cứu sinh Trần Đức Diễn, thực hiện tại Học viện Khoa học và Công nghệ thuộc Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam dưới sự hướng dẫn của TS. Huỳnh Minh Sang (bảo vệ năm 2023, mã số chuyên ngành: 9 42 01 08), được thực hiện nhằm giải quyết các vấn đề nêu trên.

Mục tiêu tổng quát của luận án: Tăng cường hiểu biết một số đặc điểm sinh học của cá Tỳ bà giống Pterygoplichthys, làm cơ sở khoa học để đánh giá tác động và quản lý cá ngoại lai xâm hại ở Việt Nam.

Các câu hỏi nghiên cứu được luận án xác định cụ thể gồm:

1. Đặc điểm hình thái và những biến đổi về kiểu hình của các loài cá Tỳ bà thu được như thế nào?
2. Có bao nhiêu loài và phân bố của chúng ở các thủy vực miền Nam Việt Nam hiện nay như thế nào?
3. Đặc điểm sinh học sinh sản và đặc điểm dinh dưỡng của cá Tỳ bà khi xâm lấn vào các thủy vực ở miền Nam Việt Nam như thế nào?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Cá Tỳ bà thuộc giống Pterygoplichthys (họ Loricariidae).
• Phạm vi không gian: Khảo sát phân bố diện rộng tại 132 thủy vực thuộc 14 tỉnh, thành phố miền Nam Việt Nam (gồm Bình Định, Phú Yên, Khánh Hòa, Lâm Đồng, Đắk Lắk, Đắk Nông, Đồng Nai, Ninh Thuận, Bình Thuận, Cần Thơ, Đồng Tháp, Sóc Trăng, Trà Vinh, An Giang); khảo sát khả năng xâm lấn nước lợ tại cửa sông Đà Rằng (Phú Yên); nghiên cứu chuyên sâu đặc điểm sinh học sinh sản tại 2 thủy vực đặc thù ở tỉnh Khánh Hòa là sông Dinh (thủy vực nước chảy) và hồ Suối Trầu (thủy vực nước tĩnh); phân tích hình thái và dinh dưỡng tại 9 thủy vực thuộc 3 tỉnh Khánh Hòa, Đắk Lắk và Đắk Nông.
• Phạm vi thời gian: Quá trình thu mẫu thực địa được tiến hành trong các giai đoạn từ tháng 12/2016 đến tháng 2/2021; thời gian phân tích và xử lý mẫu kéo dài đến năm 2022.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã tổng thuật hệ thống các công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế về giống cá Tỳ bà Pterygoplichthys:

• Phân loại học: Họ Loricariidae là họ lớn nhất trong bộ Siluriformes với 163 giống và 1.171 loài hợp lệ theo Eschmeyer’s Catalog of Fishes (2020). Giống Pterygoplichthys được Gill mô tả năm 1858; Armbruster và Page (2006) đã đồng nhất các giống Liposarcus Günther 1864 và Glyptoperichthys Weber 1991 vào giống Pterygoplichthys với 14 loài hợp lệ, đồng thời xây dựng khóa phân loại sửa đổi từ khóa của Weber (1992).
• Phân bố và ghi nhận tại Việt Nam: Trên thế giới, cá Tỳ bà đã xuất hiện tại 21 quốc gia thuộc châu Á, châu Âu, châu Phi và Bắc Mỹ. Tại Việt Nam, loài P. plecostomus được ghi nhận ở Đồng bằng sông Cửu Long năm 2003; P. multiradiatus ở sông Đồng Nai năm 2004; P. pardalis ở lưu vực sông Hồng năm 2006; P. pardalis và P. disjunctivus ở sông Dinh (Khánh Hòa) năm 2010; ghi nhận tại hồ Ea Kao (Đắk Lắk) năm 2012; và P. disjunctivus tại Đồng bằng sông Cửu Long giai đoạn 2013–2014.
• Đặc điểm dinh dưỡng: Cấu trúc miệng hút, răng hàm mảnh và đường ruột dài gấp nhiều lần thân thể hiện tính chất ăn tạp thiên về thực vật. Các nghiên cứu quốc tế tại sông San Marcos (Hoa Kỳ), sông Sungai Langat (Malaysia), sông Ciliwung (Indonesia) cho thấy thức ăn gồm tảo, mùn bã và sinh vật đáy. Tại Ấn Độ, Hussan và cộng sự ghi nhận P. disjunctivus có phổ thức ăn tương đồng trên 60% với nhiều loài cá bản địa. Tại Việt Nam, Võ Thanh Điền và Trần Đắc Định (2014) khảo sát tại Cần Thơ ghi nhận chỉ số tương quan chiều dài ruột/chiều dài chuẩn (RLG) là 16,60 ± 2,82, trong đó mùn bã hữu cơ chiếm 88,36%, thực vật nổi 11,2% và động vật nổi 0,44%.
• Sinh học sinh sản và sinh trưởng: Tương quan chiều dài – khối lượng ($W = aL^b$) ở các nghiên cứu tại Mexico, Malaysia, Philippines, Đài Loan và Trung Quốc đều cho thấy hệ số $b < 3$ (tăng trưởng dị lượng, ưu thế về chiều dài). Tập tính sinh sản đặc trưng là đào hang dài 50–150 cm ở bờ dốc, cá đực canh giữ trứng. Các nghiên cứu của Gibbs, Hoover, Nico tại Mỹ, Rueda-Jasso tại Mexico, Joshi tại Philippines, Liang tại Đài Loan chỉ ra mùa vụ sinh sản ở bán cầu Tây thường rộ vào mùa hè (nhiệt độ cao), trong khi ở Đông Nam Á thường rộ vào mùa mưa. Tại Việt Nam, Zworykin và Budaev (2013) khảo sát sơ bộ 34 mẫu và 10 mẫu tại sông Dinh cho thấy cá có khả năng đẻ nhiều đợt với hệ số GSI dao động 6,59%–15,77%.
• Tác động sinh thái và kinh tế: Làm gián đoạn chuỗi thức ăn, khuấy đục nền đáy (tạo 150 tấn bùn tại hồ Wahiawa, Hoa Kỳ), gây xói lở bờ sông (0,6–1 m sau mỗi đợt mưa lớn tại Nam Florida), cạnh tranh nơi ở và thức ăn với các loài bản địa (Dionda diaboli, cá bống, cá mèo), bám vào lợn biển (Trichechus manatus latirostris), làm chết chim ăn cá do gai vây cứng (ghi nhận 20 cá thể bồ nông nâu chết), làm vector truyền ký sinh trùng (Ichthyophthirius multifiliis, Trypanosoma danilewskyi, bệnh biểu mô Epitheliocystic), làm giảm sản lượng khai thác cá rô phi từ 20.000 tấn xuống 13.000 tấn và làm mất 18.000 việc làm tại hồ chứa Infiernillo (Mexico), phá hỏng ngư cụ và tích tụ kim loại nặng (chì, thủy ngân).

Khoảng trống nghiên cứu luận án lựa chọn giải quyết: Cung cấp bức tranh toàn diện về hiện trạng phân bố tại 14 tỉnh miền Nam; làm sáng tỏ sự hiện diện của cá Tỳ bà ở vùng nước lợ cửa sông; chuẩn hóa phương pháp định loại kết hợp hình thái và chỉ thị phân tử; đánh giá đầy đủ chu kỳ sinh sản quanh năm với lượng mẫu lớn ở hai dạng thủy vực tương phản; và định lượng chi tiết thành phần động vật không xương sống trong phổ thức ăn.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án áp dụng khung phân tích kết hợp giữa hình thái học so sánh (theo khóa phân loại của Armbruster & Page, 2006; Weber, 1991, 1992), phân loại học phân tử di truyền, mô học tuyến sinh dục và phân tích sinh thái dinh dưỡng cá nước ngọt.

Phương pháp thu mẫu và đo đạc môi trường:

• Ngư cụ thu mẫu: Lưới rê (kích thước mắt lưới $2a$ từ $2 \times 2\text{ cm}$ đến $4 \times 4\text{ cm}$), lờ (chiều dài 7–9 m, mắt lưới $1 \times 1\text{ cm}$), chài (mắt lưới $1 \times 1\text{ cm}$, dài 3–4 m), vó kéo. Nghiên cứu sinh sản sử dụng thống nhất lưới rê $2a = 2 \times 2\text{ cm}$ thả qua đêm (16h00 đến 04h00–05h00 hôm sau).
• Đo đạc thông số môi trường: Sử dụng máy đa chỉ tiêu Hanna HI 9829, máy đo tốc độ dòng chảy Global Water, định vị GPS, thiết bị lấy nước tầng sâu Beta Van Dorn 3-1120-G42, khúc xạ kế RHS-10ATC đo độ mặn.
• Xử lý và bảo quản: Cố định mẫu bằng Formaldehyde 7% cho phân tích hình thái và dinh dưỡng; bảo quản mẫu cơ trong cồn 99% cho phân tích di truyền; vận chuyển mẫu sống trong xô nhựa 100 L có sục khí pin SB-960 phục vụ phân tích sinh sản và thành phần loài.

Phương pháp phân tích hình thái và di truyền:

• Chỉ tiêu đo đếm hình thái: Cân điện tử độ chính xác 0,1 g (SD03-KS) và 0,01 g (KD-TBED-3000) xác định khối lượng toàn thân ($W_t$), khối lượng bỏ nội quan ($W_{wi}$). Thước đo và thước kẹp độ chính xác 0,1 mm đo chiều dài toàn thân ($L_t$), chiều dài chuẩn ($L_s$) và 7 chỉ tiêu đo hình thái. Đếm số tia vây lưng (D), vây ngực (P), vây bụng (V), vây hậu môn (A), vây đuôi (C), số vẩy đường bên và số đốt sống qua ảnh chụp X-quang. Phân loại kiểu vân bụng (nhóm hoa văn P1–P8 của P. pardalis, D1–D6 của P. disjunctivus, H1–H6 của nhóm trung gian).
• Phân tích di truyền phân tử: Tách chiết DNA tổng số từ 25 mg mô cơ lưng bằng kit Wizard Genomic DNA Purification (Promega). Thực hiện phản ứng PCR khuếch đại đoạn gen ty thể gồm 72 bp tRNA-Glu, 1137 bp gen cytochrome b (cyt-b, mã hóa 379 axit amin) và 38 bp tRNA-Thr với cặp mồi L1-H2. Giải trình tự hai chiều trên máy ABI 3730. Xử lý trình tự bằng Sanger Reads Editor (Unipro uGENE phiên bản 1.26.0). Đăng ký trình tự trên GenBank (NCBI) với các mã số từ MN656203 đến MN656317. Dóng hàng trình tự bằng MAFFT phiên bản 7. Lựa chọn mô hình tiến hóa tối ưu bằng ModelFinder phiên bản 1.6 trên máy chủ CIBIV (Vienna, Áo). Xây dựng cây phát sinh loài theo phương pháp Maximum Likelihood (ML) và Bayesian Inference (BI), thiết lập mạng lưới Haplotype.

Phương pháp sinh thái sinh sản và dinh dưỡng:

• Sinh sản: Đánh giá tỷ lệ giới tính đực:cái; giải phẫu và phân tích cấu trúc mô học buồng trứng qua 6 giai đoạn phát triển (I–VI); xác định hệ số thành thục sinh dục ($GSI = [W_g / W_t] \times 100$); tính kích thước thành thục sinh dục lần đầu ($L_{50}$); xác định sức sinh sản tuyệt đối ($F_a, F_{ab}, F_{at}$) và sức sinh sản tương đối ($RF, RF_b, RF_t$); đo đường kính trứng bằng thị kính trắc vi.
• Dinh dưỡng: Đo chiều dài ống tiêu hóa ($L_i$), tính chỉ số $RLG = L_i / L_s$; giải phẫu ống tiêu hóa, định loại và xác định tỷ lệ phần trăm độ phong phú (%N) và tỷ lệ sinh khối (%W) của các nhóm thức ăn thực vật và động vật không xương sống đáy.

Nội dung nghiên cứu	Địa bàn / Thủy vực	Thời gian thu mẫu	Thời gian phân tích	Số lượng mẫu ($n$)
Xác định phân bố diện rộng	132 thủy vực ở miền Nam (14 tỉnh)	4/2018 – 12/2018	2018 – 2021	965
Phân bố vùng cửa sông nước lợ	Cửa sông Đà Rằng, Phú Yên	2/2021	2021 – 2022	24
Đặc điểm hình thái đo đếm	9 thủy vực (Khánh Hòa, Đắk Lắk, Đắk Nông)	12/2016 – 2/2017	12/2016 – 2021	78
Thành phần loài (hình thái & gen)	132 thủy vực ở miền Nam	4/2018 – 12/2018	4/2018 – 2021	343
Đặc điểm sinh học sinh sản	Sông Dinh ($n=359$) và hồ Suối Trầu ($n=303$)	3/2019 – 2/2020	3/2019 – 2022	662
Đặc điểm dinh dưỡng	9 thủy vực (Khánh Hòa, Đắk Lắk, Đắk Nông)	12/2016 – 2/2017	12/2016 – 2021	40

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1. Một số đặc điểm sinh học và tác động của giống cá Tỳ bà Pterygoplichthys

Chương 1 tổng thuật chi tiết cơ sở dữ liệu quốc tế và trong nước về giống cá Tỳ bà. Về mặt phân loại học, giống Pterygoplichthys gồm 14 loài, được đặc trưng bởi cấu trúc miệng hút, vây lưng phát triển với từ 10 tia vây trở lên và cơ thể bao bọc bởi các tấm vẩy xương. Cá có khả năng thích nghi cao với môi trường nghèo oxy nhờ tập tính nuốt không khí và trao đổi khí trực tiếp qua niêm mạc ruột. Tốc độ tăng trưởng cá đạt khoảng 10 cm/năm trong giai đoạn đầu, chiều dài thành thục thường từ 150–260 mm tùy loài và vùng phân bố. Tương quan chiều dài – khối lượng ở các quần thể toàn cầu đều có hệ số $b < 3$. Về mặt sinh sản, cá có tập tính đào hang ven bờ dốc sâu 50–150 cm để làm tổ, trứng được bảo vệ bởi cá đực; mùa vụ sinh sản kéo dài và có sự phân hóa rõ rệt giữa hai bán cầu: các quần thể châu Mỹ sinh sản rộ vào mùa hè trong khi quần thể Đông Nam Á sinh sản rộ vào mùa mưa. Về mặt tác động, chương này phân tích toàn diện 2 nhóm hệ quả: tác động sinh thái (thay đổi độ đục, tái cấu trúc chuỗi thức ăn, cạnh tranh thức ăn/nơi cư trú, làm suy giảm quần thể cá bản địa, gây chết chim bồ nông, bám ký sinh lợn biển, truyền mầm bệnh) và tác động kinh tế – xã hội (làm giảm sút nghiêm trọng sản lượng cá rô phi tại hồ Infiernillo – Mexico, phá rách lưới ngư cụ, gây sạt lở bờ kè tiêu tốn hàng triệu USD kinh phí khắc phục và tiềm ẩn nguy cơ tích tụ kim loại nặng đối với sức khỏe con người).

Chương 2. Phương pháp nghiên cứu

Chương 2 mô tả chi tiết địa bàn nghiên cứu, thiết kế thực nghiệm và các quy trình xử lý dữ liệu. Địa bàn thu mẫu bao gồm 132 thủy vực trải rộng trên 14 tỉnh thuộc Nam Trung Bộ, Tây Nguyên và Đồng bằng sông Cửu Long, cùng 2 thủy vực nghiên cứu sinh sản chuyên sâu tại Khánh Hòa. Chương trình thu mẫu đã thu thập tổng cộng 965 mẫu phân bố, 24 mẫu nước lợ, 78 mẫu hình thái đo đếm, 343 mẫu định danh loài, 662 mẫu sinh sản và 40 mẫu dinh dưỡng. Quy trình thực nghiệm bao gồm: tiêu chuẩn hóa kỹ thuật đánh bắt bằng lưới rê $2a = 2 \times 2\text{ cm}$; phương pháp đo đạc 7 chỉ tiêu hình thái đo và các chỉ tiêu đếm theo tiêu chuẩn ngư loại học; chụp X-quang kiểm tra cấu trúc đốt sống; quy trình tách chiết DNA bằng kit Wizard Genomic, thực hiện PCR khuếch đại vùng gen tRNA-Glu – cyt-b – tRNA-Thr dài 1137 bp với cặp mồi L1-H2, giải trình tự ABI 3730 hai chiều; quy trình phân tích mô học buồng trứng cố định trong dung dịch Bouin/formol, nhuộm Hematoxylin-Eosin; công thức xác định hệ số GSI, sức sinh sản tuyệt đối, sức sinh sản tương đối và kích thước $L_{50}$; phương pháp mổ khám phân tích ống tiêu hóa, tính chỉ số RLG và định lượng thành phần thức ăn động vật đáy.

Chương 3. Kết quả và thảo luận

Chương 3 trình bày các kết quả thực nghiệm thu được của luận án, tập trung vào 4 nội dung cốt lõi:

1. Phân bố của cá Tỳ bà tại miền Nam Việt Nam: Giống Pterygoplichthys đã phân bố rộng khắp ở hầu hết các dạng thủy vực nước ngọt (sông, suối, hồ chứa, kênh rạch) tại 14 tỉnh khảo sát. Đặc biệt, luận án đã phát hiện và ghi nhận 24 cá thể cá Tỳ bà tại khu vực cửa sông Đà Rằng (tỉnh Phú Yên) ở các trạm thu mẫu có độ mặn tầng đáy biến thiên, chứng minh khả năng chịu mặn và mở rộng vùng phân bố của loài cá này ra các thủy vực nước lợ cửa sông.
2. Đặc điểm hình thái và thành phần loài: Kết quả đo đếm hình thái trên 78 mẫu và phân tích kiểu hình hoa văn bụng trên 343 mẫu chỉ ra sự biến dị lớn. Luận án ghi nhận 3 nhóm kiểu hình: nhóm P. pardalis (hoa văn dạng đốm rời rạc P1–P8), nhóm P. disjunctivus (hoa văn dạng mạng lưới sâu đo D1–D6) và nhóm trung gian (hoa văn lai ghép H1–H6). Phân tích hàm phân biệt (Discriminant Analysis) cho thấy các chỉ tiêu đo đếm hình thái có sự chồng lấn giữa các nhóm. Kết quả giải trình tự vùng gen ty thể tRNA-Glu – cyt-b – tRNA-Thr (115 trình tự đăng ký GenBank: MN656203–MN656317) kết hợp cây phát sinh loài (ML, BI) và mạng lưới Haplotype đã xác định thành phần loài gồm 2 loài ưu thế là Pterygoplichthys pardalis và Pterygoplichthys disjunctivus, đồng thời phát hiện sự tồn tại của các cá thể lai tự nhiên giữa hai loài này trong các thủy vực tự nhiên ở miền Nam Việt Nam.
3. Sinh học sinh sản của P. disjunctivus tại sông Dinh và hồ Suối Trầu:
   • Tương quan chiều dài – khối lượng: Phương trình tương quan $W = aL^b$ có hệ số $b < 3$ ở cả hai thủy vực, khẳng định cá sinh trưởng dị lượng.
   • Cấu trúc mô học buồng trứng: Phát hiện buồng trứng chứa các noãn bào ở nhiều giai đoạn phát triển khác nhau (từ noãn nguyên bào PG, noãn hoàng sớm Evtg đến noãn hoàng cực đại Avtg), chứng minh P. disjunctivus có phương thức sinh sản nhiều đợt trong năm.
   • Mùa vụ sinh sản và GSI: Hệ số GSI tăng cao và tỷ lệ cá thành thục (giai đoạn III–V) tập trung chủ yếu vào các tháng mùa mưa (từ tháng 9 đến tháng 1 năm sau), khác biệt với các quần thể tại châu Mỹ.
   • Kích thước thành thục lần đầu ($L_{50}$), sức sinh sản tuyệt đối ($F_a, F_{at}$) và sức sinh sản tương đối ($RF$) có sự khác biệt giữa thủy vực nước chảy (sông Dinh) và nước tĩnh (hồ Suối Trầu). Sức sinh sản tuyệt đối có tương quan thuận chặt chẽ với khối lượng toàn thân ($W_t$) và chiều dài tổng ($L_t$).
4. Đặc điểm dinh dưỡng: Chiều dài ống tiêu hóa của cá Tỳ bà rất phát triển (có cá thể đạt chiều dài ruột xấp xỉ 500 cm), chỉ số RLG cao khẳng định tính chất ăn tạp thiên về thực vật và mùn bã. Tuy nhiên, phân tích chi tiết thành phần thức ăn trong ống tiêu hóa của 40 cá thể tại 9 thủy vực đã xác định sự hiện diện có ý nghĩa của các nhóm động vật không xương sống đáy (ấu trùng côn trùng nước, giáp xác, giun), cung cấp dẫn liệu thực tế chứng minh cá Tỳ bà chủ động hoặc thụ động tiêu thụ động vật đáy trong quá trình kiếm ăn.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án đã đạt được các kết quả khoa học và đóng góp mới cụ thể như sau:

• Về mặt khoa học:
  1. Cung cấp bộ dữ liệu mới, toàn diện về hiện trạng phân bố của giống cá Tỳ bà Pterygoplichthys tại 132 thủy vực thuộc 14 tỉnh miền Nam Việt Nam; lần đầu tiên ghi nhận và cung cấp số liệu thực nghiệm về sự xuất hiện và khả năng thích nghi của cá Tỳ bà tại vùng nước lợ cửa sông Đà Rằng (Phú Yên).
  2. Lần đầu tiên tại Việt Nam, thành phần loài của giống cá Tỳ bà được xác định chuẩn xác dựa trên sự kết hợp đồng thời giữa phương pháp hình thái học đo đếm và chỉ thị di truyền sinh học phân tử (vùng gen tRNA-Glu – cyt-b – tRNA-Thr); làm rõ sự hiện diện của hai loài P. pardalis, P. disjunctivus và nhóm cá thể lai tự nhiên trung gian giữa hai loài.
  3. Lần đầu tiên cung cấp dẫn liệu hoàn chỉnh, có hệ thống về đặc tính sinh học sinh sản của loài P. disjunctivus qua chu kỳ 12 tháng liên tục tại 2 dạng thủy vực tương phản (nước chảy sông Dinh và nước tĩnh hồ Suối Trầu), xác định phương thức đẻ nhiều đợt, mùa vụ sinh sản chính trong mùa mưa, kích thước thành thục lần đầu $L_{50}$ và các tham số sức sinh sản.
  4. Cung cấp minh chứng định lượng về sự hiện diện của các nhóm động vật không xương sống trong ống tiêu hóa của cá Tỳ bà, làm rõ phổ thức ăn thực tế và cơ chế tác động cạnh tranh sinh thái của loài này đối với khu hệ thủy sinh bản địa.
• Về mặt thực tiễn và kiến nghị:
  1. Cung cấp cơ sở dữ liệu khoa học có độ tin cậy cao phục vụ công tác quản lý, đánh giá rủi ro sinh thái và ngăn ngừa sự phát tán của cá ngoại lai xâm hại.
  2. Kiến nghị các cơ quan quản lý nhà nước (Bộ Tài nguyên và Môi trường, Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn) rà soát, cập nhật danh mục loài ngoại lai xâm hại; tăng cường kiểm soát đường nhập nội tiểu ngạch cá cảnh; triển khai các giải pháp kiểm soát sinh học và đánh bắt cơ học cá Tỳ bà tại các hồ chứa thủy lợi và lưu vực sông trọng điểm.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của luận án:

• Khảo sát phân bố diện rộng tập trung chủ yếu tại 14 tỉnh thuộc khu vực miền Nam, chưa bao phủ toàn bộ các lưu vực sông suối phía Bắc và Bắc Trung Bộ.
• Nghiên cứu chuyên sâu về sinh học sinh sản mới thực hiện trên một loài đại diện (P. disjunctivus) tại 2 thủy vực thuộc tỉnh Khánh Hòa.
• Mẫu phân tích thành phần thức ăn động vật mới thực hiện trên 40 cá thể tại 9 thủy vực của 3 tỉnh (Khánh Hòa, Đắk Lắk, Đắk Nông).

Hướng nghiên cứu tiếp theo được đề xuất:

• Mở rộng phạm vi đánh giá biến dị di truyền quần thể và cấu trúc di truyền của các dòng lai tự nhiên giữa P. pardalis và P. disjunctivus trên quy mô toàn quốc.
• Tiếp tục theo dõi, đánh giá mức độ lây nhiễm và nguy cơ truyền lan các bệnh nguy hiểm (như bệnh viêm biểu mô Epitheliocystic, ký sinh trùng đơn bào) từ cá Tỳ bà sang các đối tượng thủy sản nuôi và cá bản địa.
• Nghiên cứu định lượng dài hạn về biến động chuỗi thức ăn và mức độ xói lở bờ tại các hồ chứa thủy điện, thủy lợi nơi cá Tỳ bà thiết lập mật độ quần thể cao.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn cao cho các nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên các ngành Thủy sinh vật học, Ngư loại học, Sinh thái học, Bảo tồn đa dạng sinh học và Quản lý tài nguyên thủy sản: Tham khảo khung phương pháp luận kết hợp giữa hình thái học ngoài và chỉ thị sinh học phân tử trong định loại cá ngoại lai; quy trình nghiên cứu mô học tuyến sinh dục và phương pháp phân tích phổ thức ăn cá sống đáy.
• Giảng viên và cán bộ nghiên cứu tại các trường đại học, viện nghiên cứu chuyên ngành: Sử dụng làm tài liệu giảng dạy, biên soạn giáo trình chuyên đề về Sinh vật ngoại lai xâm hại, Sinh thái học thủy vực nhiệt đới và Ngư loại học thực nghiệm.
• Các nhà quản lý tài nguyên và hoạch định chính sách tại Bộ Tài nguyên và Môi trường, Tổng cục Thủy sản, các Chi cục Thủy sản và Ban quản lý các khu bảo tồn đất ngập nước: Sử dụng dữ liệu phân bố, sinh sản và dinh dưỡng của luận án làm căn cứ khoa học để xây dựng kế hoạch hành động quốc gia về ngăn ngừa, kiểm soát và loại trừ sinh vật ngoại lai xâm hại.

Câu hỏi thường gặp

1. Giống cá Tỳ bà tại miền Nam Việt Nam gồm những loài nào và tại sao việc định danh thuần túy bằng hình thái lại gặp khó khăn? Dữ liệu di truyền phân tử và hình thái học của luận án xác định hai loài chính hiện diện tại miền Nam Việt Nam là Pterygoplichthys pardalis và Pterygoplichthys disjunctivus, cùng với các cá thể mang kiểu hình trung gian lai tự nhiên giữa hai loài này. Việc định loại bằng hình thái gặp khó khăn do kiểu hình hoa văn trên đầu, má và bụng biến đổi rất phức tạp, xuất hiện các dạng chuyển tiếp từ đốm rời rạc sang dạng mạng lưới, thậm chí có cá thể bị mất hoàn toàn hoa văn bụng khi sống ở các môi trường thủy vực khác nhau.

2. Nghiên cứu có phát hiện gì mới về phạm vi phân bố và khả năng thích nghi môi trường của cá Tỳ bà? Bên cạnh việc ghi nhận cá Tỳ bà phân bố rộng khắp tại các thủy vực nước ngọt nội địa ở 14 tỉnh miền Nam, luận án lần đầu tiên phát hiện 24 cá thể cá Tỳ bà tại khu vực cửa sông Đà Rằng (tỉnh Phú Yên) ở các trạm thu mẫu có độ mặn tầng đáy nhất định, chứng minh khả năng thích nghi và mở rộng vùng xâm lấn của loài này sang các vùng nước lợ cửa sông tại Việt Nam.

3. Mùa vụ và đặc điểm sinh sản của loài P. disjunctivus ở Khánh Hòa có điểm gì đặc thù so với các quần thể ở châu Mỹ? Tại sông Dinh và hồ Suối Trầu (Khánh Hòa), loài P. disjunctivus sinh sản nhiều đợt trong năm và mùa sinh sản chính tập trung vào các tháng mùa mưa (từ tháng 9 đến tháng 1 năm sau), trùng với thời điểm hệ số GSI đạt giá trị cao nhất. Điều này đối lập với các quần thể cá Tỳ bà tại châu Mỹ (như ở Mexico hay Florida, Hoa Kỳ), nơi mùa sinh sản chính diễn ra vào mùa hè (thời kỳ nhiệt độ cao từ tháng 5 đến tháng 10).

4. Phổ thức ăn thực tế của cá Tỳ bà trong các thủy vực nghiên cứu gồm những thành phần nào? Mặc dù có chỉ số tương quan chiều dài ruột/chiều dài chuẩn (RLG) rất lớn thể hiện tính chất ăn tạp thiên về thực vật và mùn bã đáy, kết quả giải phẫu và phân tích ống tiêu hóa của 40 cá thể tại 9 thủy vực thuộc Khánh Hòa, Đắk Lắk và Đắk Nông đã chứng minh thành phần thức ăn của cá Tỳ bà có chứa cả các nhóm động vật không xương sống đáy (ấu trùng côn trùng, giáp xác, giun), khẳng định chúng có tiêu thụ thức ăn động vật trong tự nhiên.

5. Phương trình tương quan chiều dài – khối lượng của cá Tỳ bà trong nghiên cứu thể hiện quy luật sinh trưởng nào? Phương trình tương quan $W = aL^b$ của cá Tỳ bà tại các thủy vực nghiên cứu đều có hệ số tăng trưởng $b < 3$, phù hợp với các công bố quốc tế tại Mexico, Malaysia, Philippines và Đài Loan. Kết quả này phản ánh cá Tỳ bà có kiểu sinh trưởng dị lượng, trong đó tốc độ tăng trưởng về chiều dài cơ thể diễn ra nhanh hơn so với tốc độ tăng trưởng về khối lượng.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Trần Đức Diễn là công trình nghiên cứu hệ thống về đặc điểm hình thái, di truyền phân tử, phân bố, sinh sản và dinh dưỡng của giống cá ngoại lai Pterygoplichthys tại miền Nam Việt Nam. Kết quả nghiên cứu đã làm sáng tỏ thành phần loài gồm P. pardalis, P. disjunctivus cùng các dạng lai trung gian, ghi nhận sự thích ứng của cá tại môi trường nước lợ cửa sông và xác định các tham số sinh sản, dinh dưỡng đặc trưng trong điều kiện nhiệt đới. Các dẫn liệu khoa học trong luận án cung cấp cơ sở tin cậy phục vụ công tác quản lý, giám sát và xây dựng giải pháp kiểm soát sinh vật ngoại lai xâm hại nhằm bảo vệ đa dạng sinh học thủy vực Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU Đa dạng sinh học nói chung và đa dạng sinh học thủy sinh vật nói riêng đang bị đe dọa nghiêm trọng ở nhiều nơi trên thế giới. Sự di nhập của các loài ngoại lai và di cư được xác định là một trong năm nguyên nhân hàng đầu làm suy thoái đa dạng sinh học. Thực trạng này đang diễn ra ngày càng phổ biến trên toàn cầu, dẫn đến sự tuyệt chủng của nhiều loài, tác động tiêu cực tới các hệ sinh thái, kinh tế - xã hội và sức khỏe của con người. Cá Tỳ bà Pterygoplichthys spp.

có nguồn gốc từ Nam Mỹ đã được chứng minh là loài ngoại lai xâm hại ở nhiều nước trên thế giới trong đó có Việt Nam. Hiện nay, loài cá này đã xâm hại nhiều thủy vực ở 21 quốc gia trên thế giới từ châu Á, châu Phi, châu Âu tới Bắc Mỹ. Cá Tỳ bà có khả năng thích nghi cao, tốc độ tăng trưởng nhanh, phổ thức ăn rộng, nên thường ưu thế trong cạnh tranh với các loài bản địa về môi trường sống và thức ăn ở các thủy vực mà chúng xâm chiếm. Bên cạnh đó, chúng có thể gây ra những hậu quả tiêu cực đối với đa dạng sinh học và sinh kế của người dân thông qua việc làm mất cân bằng sinh thái, biến đổi thành phần loài thủy sinh vật, tác động tới các công trình thủy lợi và ngư cụ đánh bắt.

Hơn thế nữa, cá Tỳ bà còn được xem là mối đe dọa nghiêm trọng đối với nghề cá nước ngọt ở châu Á, miền Bắc nước Mỹ và Mexico. Ở Việt Nam, các vấn đề về sinh vật ngoại lai và sinh vật ngoại lai xâm hại đang ngày càng được quan tâm hơn. Tại Thông tư số 35/2018/TT-BTNMT ngày 28 tháng 12 năm 2018, Bộ Tài nguyên và Môi trường đã ban hành danh mục 4 loài cá Tỳ bà xâm hại (trong số 6 loài cá xâm hại), gồm: Pterygoplichthys pardalis, P. Trên thực tế, cá Tỳ bà đã tự thiết lập quần thể trong tự nhiên, đang lấn chiếm nơi sinh sống, cạnh tranh thức ăn và gây hại đối với các sinh vật bản địa, có khả năng phát tán mạnh; có xu hướng hoặc đang gây mất cân bằng sinh thái tại các thủy vực chúng xuất hiện ở Việt Nam.

Mặc dù, đã có một số nghiên cứu về đặc điểm sinh học của cá Tỳ bà tại Việt Nam, tuy nhiên, những thông tin về hình thái, thành phần loài, sinh sản, dinh dưỡng và cơ chế thích nghi của chúng ở các thủy vực vẫn chưa đầy đủ. Nghiên cứu đầu tiên về đặc điểm sinh học sinh sản của cá Tỳ bà ở sông 2 Dinh (miền Trung Việt Nam), đã cung cấp một số thông tin ban đầu về đặc điểm sinh sản như cá có thể đẻ nhiều đợt, thời gian đẻ trứng từ tháng 10 đến tháng 1 năm sau. Một số hạn chế như gián đoạn thời gian nghiên cứu, số lượng mẫu thu ít (34 mẫu), dẫn đến nghiên cứu này chưa đánh giá đầy đủ các đặc điểm sinh học sinh sản của cá tại các thủy vực. Đặc điểm dinh dưỡng của cá Tỳ bà tại các thủy vực ở thành phố Cần Thơ, cho thấy, cá này là loài ăn tạp thiên về thực vật, tuy nhiên, thành phần thức ăn là động vật vẫn chưa được làm sáng tỏ.

Bên cạnh đó, các thông tin về thành phần loài trước đây chỉ dựa vào phương pháp phân loại về hình thái, có thể dẫn đến những sai sót hoặc chưa đầy đủ về thông tin thành phần loài. Điều này tiếp tục đặt ra thách thức cho công tác quản lý sự xâm lấn của cá Tỳ bà và bảo vệ đa dạng sinh học ở Việt Nam.