Đặt vấn đề Theo kết quả nghiên cứu trong và ngoài nước, trong tổng số 33 loài Thông được xác định bản địa ở Việt Nam, có tới 14 loài nằm trong danh sách bị đe dọa cấp toàn cầu và 29 loài đang bị đe dọa ở cấp quốc gia [5]. Trong đó, có nhóm Thông đỏ thuộc chi Thông đỏ (Taxus) họ Taxaceae. Ở Việt Nam, có 2 loài, đó là: Thông đỏ lá ngắn hay còn gọi là Thông đỏ bắc (Taxus chinensis Pilg), phân bố rải rác ở một số tỉnh miền núi phía bắc và Thông đỏ lá dài hay còn gọi là Thông đỏ Nam (Taxus wallichiana Zucc.) Đối với quần thể Thông đỏ lá dài hiện nay môi trường sống của chúng ngày càng bị thu hẹp một cách nghiêm trọng, nghiên cứu thực tế cho thấy loài này đang bị nguy cấp ở mức EN (Endangered). Trong nguồn tài nguyên thực vật rừng Việt Nam, nhóm Thông chỉ chiếm một số lượng loài hết sức khiêm tốn, song chúng lại có giá trị về khoa học, nguồn gen và kinh tế đáng lưu ý.
Năm 2002, Thomas và Nguyễn Đức Tố Lưu còn cho rằng: quần thể Thông đỏ lá dài ở Việt Nam là điểm phân bố cuối cùng về phía Nam của chi Taxus L. trong lục địa châu Á. Chúng phân bố biệt lập, cách xa các điểm phân bố của loài ở phía Đông Nam Trung Quốc và vùng lân cận Himalaya, nên có thể đây là một xuất xứ riêng. Như vậy, Thông đỏ lá dài có giá trị vô cùng lớn về nguồn gen và cần được quan tâm duy trì [5].
Ngoài ra, Thông đỏ lá dài còn có giá trị lớn về kinh tế, không chỉ cho gỗ có chất lượng tốt, phục vụ cho sản xuất các sản phẩm đồ gỗ, đồ gia dụng. Từ vỏ và lá cây Thông đỏ Nam chiết xuất được taxol, taxoltere và các hoạt chất dùng để chữa bệnh ung thư buồng trứng, ung thư vú, ung thư não và có triển vọng xử lý u hắc tố mang về những nguồn thu khổng lồ cho các hãng dược 2 phẩm. Bên cạnh đó, ở Hàn Quốc người ta dùng tinh dầu chiết xuất từ cây Thông đỏ sản xuất Pine Power Gold - loại dược phẩm điều trị bệnh cao huyết áp, mỡ trong máu, tiểu đường, đau đầu, stress. loại trừ chất độc ở gan (đối với người uống rượu bia nhiều), ở phổi (với người hút thuốc nhiều), trợ giúp tuần hoàn và dẫn truyền thần kinh trong các trường hợp đau dây thần kinh, kháng viêm, tê tay chân, chứng rụng tóc (không rõ nguyên nhân) và nhiều công dụng khác.
Dùng ngoài da giúp chống nhiễm trùng vết thương, giúp da mau liền sẹo. Dùng ngoài để khử độc môi trường không khí trong nhà, trong phòng [14]. Tuy nhiên, do nhu cầu của thị trường và công tác quản lý, bảo vệ rừng cũng như ý thức của người dân còn yếu kém, nên loài Thông đỏ Nam hiện bị khai thác trộm rất nhiều và chủ yếu bị bán sang Trung Quốc, hầu hết các cây to thẳng đẹp đều bị người dân địa phương chặt bán hoặc làm cột nhà. Nếu như không có biện pháp bảo vệ và nghiên cứu gây trồng cẩn thận thì chẳng mấy chốc mà loài Thông đỏ Nam biến mất.
Xuất phát từ lý do nói trên tôi tiến hành thực hiện đề tài: “Nghiên cứu một số đặc điểm sinh học của loài cây Thông đỏ Nam (thông đỏ lá dài) Taxus wallichiana Zucc. làm cơ sở cho việc bảo tồn và phát triển nguồn gen thực vật quý hiếm tại khu bảo tồn thiên nhiên Phia Oắc - Phia Đén - huyện Nguyên Bình - tỉnh Cao Bằng" làm cơ sở cho việc bảo tồn và nhân rộng loài cây này. Mục đích của đề tài Nghiên cứu một số đặc điểm sinh học và tình hình phân bố của loài cây Thông đỏ Nam (Thông đỏ lá dài) trong khu bảo tồn thiên nhiên Phia Oắc - Phia Đén - huyện Nguyên Bình - tỉnh Cao Bằng. Mục tiêu nghiên cứu đề tài - Nghiên cứu được sự hiểu biết và sử dụng của người dân về loài cây Thông đỏ Nam tại khu vực nghiên cứu.
- Xác định được tình hình phân bố của cây Thông đỏ Nam tại khu vực nghiên cứu. - Biết được các đặc tính sinh vật học, và mô tả được hình thái của cây Thông đỏ Nam. - Đề xuất được một số biện pháp phát triển và bảo tồn loài Thông đỏ Nam. Ý nghĩa của đề tài 1.
Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học - Giúp cho sinh viên thực hành những kiến thức đã biết trên lớp để áp dụng vào thực tế. Thông qua quá trình học hỏi những kinh nghiệm và kiến thức của cán bộ, và người dân tại nơi công tác sẽ giúp bổ sung kiến thức cho sinh viên, nâng cao năng lực, kỹ năng, thái độ để hoàn thành tốt công việc của mình sau này. - Kết quả của đề tài nghiên cứu sẽ là cơ sở cho việc bảo tồn và nhân rộng loài cây Thông đỏ Nam. Ý nghĩa trong thực tiễn - Kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ là cơ sở cho việc xây dựng các biện pháp bảo tồn và phát triển cây Thông đỏ Nam trong khu bảo tồn một cách thích hợp.
- Giúp cho nhân dân và cán bộ kiểm lâm nhận thức được tầm quan trọng của việc bảo tồn loài cây Thông đỏ Nam, những tác dụng của Thông đỏ Nam trong đời sống và nghiên cứu. - Đưa ra được những cơ sở sinh thái học loài cây Thông đỏ Nam tại khu vực nghiên cứu, tạo tiền đề cho việc gây trồng loài cây này tại khu bảo tồn. 4 Phần 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU 2. Cơ sở khoa học Hiện nay, do nhiều nguyên nhân khác nhau làm cho nguồn tài nguồn tài nguyên đa dạng sinh học của Việt Nam đã và đang bị suy giảm.
Nhiều hệ sinh thái và môi trường sống bị thu hẹp diện tích và nhiều Taxon loài và dưới loài đang đứng trước nguy cơ bị tuyệt chủng trong một tương lai gần. ∗ Về cơ sở sinh học Nghiên cứu đặc điểm sinh học của loài hết sức cần thiết và quan trọng, đây là cơ sở khoa học cho việc bảo vệ và sử dụng hợp lý nguồn tài nguyên thiên nhiên, ngăn ngừa suy thoái các loài nhất là những loài động, thực vật quý hiếm, ngăn ngừa ô nhiễm môi trường. là cơ sở khoa học xây dựng mối quan hệ giữa con người và thế giới tự nhiên. ∗ Về cơ sở bảo tồn Để khắc phục tình trạng trên Chính phủ Việt Nam đã đề ra nhiều biện pháp, cùng với các chính sách kèm theo nhằm bảo vệ tốt hơn tài nguyên ĐDSH của đất nước.
Tuy nhiên, thực tế đang đặt ra nhiều vấn đề liên quan đến bảo tồn đa dạng sinh học cần phải giải quyết như quan hệ giữa bảo tồn và phát triển bền vững hoặc tác động của biến đổi khí hậu đối với bảo tồn đa dạng sinh học. Hệ thực vật của Việt Nam không chỉ những giàu về thành phần mà nó còn mang nét độc đáo của hệ sinh thái nhiệt đới. Chúng phân bố rộng khắp trong cả nước, mỗi vùng mỗi miền đều có những loài thực vật có nét đặc trưng riêng. Chúng có giá trị rất nhiều mặt như về kinh tế, xã hội, môi trường., từ xa xưa đã được nhân dân ta sử dụng và ứng dụng nó vào cuộc sống.
Tuy nhiên sự tác động của con người vào các loài cây ngày càng nhiều dẫn tới sự suy thoái về đa dạng sinh học, ảnh hưởng đến sự phát triển của các 5 loài cây. Một số loài cây đã bị biến mất hoàn toàn, nhiều loài đang đứng trước nguy cơ bị tuyệt chủng. Càng ngày càng có nhiều loài cây được đưa vào sách đỏ của Việt Nam, công tác bảo vệ và phát triển chúng đang là mối quan tâm của các chuyên gia và các tổ chức, trong số đó có loài Cây Thông đỏ Nam Taxus wallichiana (T. Căn cứ vào tiêu chuẩn đánh giá các loài của IUCN, chính phủ Việt Nam cũng đã công bố sách đỏ Việt Nam để hướng dẫn, thúc đẩy, bảo vệ tài nguyên thiên nhiên, tính đa dạng sinh học và môi trường sinh thái.
Các loài được xếp vào 9 bậc theo các tiêu chí về mức độ đe dọa tuyệt chủng như tốc độ suy thoái (rate of decline), kích thước quần thể (population size), phạm vi phân bố (area of geographic distribution), và mức độ phân tách quần thể và khu phân bố (degree of population and distribution fragmentation) [3]. + Tuyệt chủng ( EX): Là một trạng thái bảo tồn của sinh vật được quy định trong sách đỏ IUCN. Một loài hoặc dưới loài bị coi là tuyệt chủng khi có những bằng chứng chắc chắn rằng cá thể cuối cùng đã chết [2]. + Tuyệt chủng trong tự nhiên( EW): Là một trạng thái bảo tồn của sinh vật.
Một loài hoặc dưới loài bị coi là tuyệt chủng trong tự nhiên khi các cuộc khảo sát kỹ lưỡng ở sinh cảnh đã biết hoặc sinh cảnh dự đoán, vào những thời gian thích hợp (theo ngày, mùa, năm) xuyên suốt vùng phân bố lịch sử của loài đều không ghi nhận được cá thể nào. Các khảo sát nên vượt khung thời gian thích hợp cho vòng sống và dạng sống của đơn vị phân loại đó. Các cá thể của loài này chỉ còn được tìm thấy với số lượng rất ít trong sinh cảnh nhân tạo và phụ thuộc hoàn toàn vào chăm sóc của con người [2]. + Cực kì nguy cấp( CR): Là một trạng thái bảo tồn của sinh vật.
Một loài hoặc nòi được coi là cực kỳ nguy cấp khi nó phải đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng trong tự nhiên rất cao trong một tương lai rất gần [2]. 6 + Nguy cấp (EN): Là một trạng thái bảo tồn của sinh vật. Một loài bị coi là nguy cấp khi nó phải đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng trong tự nhiên rất cao trong một tương lai rất gần nhưng kém hơn mức cực kỳ nguy cấp [2]. + Sắp nguy cấp (VU): Là một trạng thái bảo tồn của sinh vật.
Một loài hoặc nòi bị đánh giá là sắp nguy cấp khi nó không nằm trong 2 bậc: cực kỳ nguy cấp (CR) và nguy cấp (EN), nhưng phải đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng trong tự nhiên cao trong một tương lai không xa [2]. + Sắp bị đe dọa: Là một trạng thái bảo tồn của sinh vật. Một loài hoặc nòi bị đánh giá là sắp bị đe dọa khi nó sắp phải đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng trong tự nhiên cao trong một tương lai không xa [2]. + Ít quan tâm: Least Concern +Thiếu dữ liệu: Data Deficient + Chưa được đánh giá: Not Evaluated [2].
Tình hình nghiên cứu trên thế giới và trong nước 2. Trên thế giới Taxus là một chi của phân loại thực vật hạt trần, thường được gọi là Thuỷ tùng.