Luận văn nghiên cứu một số đặc điểm sinh học loài cây áo cộc liriodendron chinense và cây đuôi ngựa rhoiptelea chiliantha để làm cơ sở cho việc bảo tồn

Tài liệu nghiên cứu Luận văn nghiên cứu một số đặc điểm sinh học loài cây áo cộc liriodendron chinense và cây đuôi ngựa, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên

• Tác giả: Phan Quỳnh Giang
• Người hướng dẫn: Th.S. La Thu Phương
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Quản lí tài nguyên rừng
• Đề tài: Nghiên Cứu Đặc Điểm Sinh Học Cây Áo Cộc Và Cây Đuôi Ngựa Tại Khu Bảo Tồn Phia Oắc – Phia Đén
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• DANH MỤC CÁC TỪ, CỤM TỪ VIẾT TẮT
• 1. PHẦN I: Ý nghĩa của đề tài
• 1.1. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học
• 1.2. Ý nghĩa thực tiễn
• 2. PHẦN II: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 2.1. Cơ sở khoa học
• 2.2. Tình hình nghiên cứu trên thế giới và Việt Nam
• 2.2.1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới
• 2.2.2. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam
• 2.3. Điều kiện tự nhiên, kinh tế và xã hội tại khu vực nghiên cứu
• 2.3.1. Điều kiện tự nhiên khu vực nghiên cứu
• 2.3.2. Điều kiện dân sinh kinh tế - xã hội
• 2.3.3. Tình hình sản xuất nông nghiệp
• 3. ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 3.2. Địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 3.2.1. Địa điểm tiến hành nghiên cứu
• 3.2.2. Thời gian tiến hành nghiên cứu
• 3.3. Nội dung nghiên cứu
• 3.3.1. Đặc điểm sử dụng và sự hiểu biết của người dân về loài cây Áo cộc và cây Đuôi ngựa
• 3.3.2. Đặc điểm phân loại của loài cây Áo cộc và cây Đuôi ngựa
• 3.3.3. Đặc điểm sinh thái của loài cây Áo cộc và cây Đuôi ngựa
• 3.3.4. Tác động của con người đến khu vực và loài cây nghiên cứu
• 3.3.5. Đề xuất một số biện pháp bảo tồn và phát triển loài Áo cộc và Đuôi ngựa
• 3.4. Phương pháp nghiên cứu
• 3.4.1. Phương pháp nghiên cứu chung
• 3.4.2. Phương pháp nghiên cứu cụ thể
• 3.4.3. Đánh giá tác động của con người đến hệ thực vật
• 3.4.4. Phương pháp phân tích và xử lý số liệu
• 3.4.5. Tổ thành tầng cây gỗ
• 3.4.6. Tổ thành cây tái sinh
• 3.4.7. Mật độ cây tái sinh
• 3.4.8. Chất lượng cây tái sinh
• 3.4.9. Nguồn gốc cây tái sinh
• 4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Đặc điểm sử dụng và sự hiểu biết của người dân về loài cây
• 4.2. Cây Đuôi ngựa
• 4.3. Đặc điểm về phân loại của loài trong hệ thống
• 4.4. Đặc điểm cấu tạo hình thái lá
• 4.5. Đặc điểm thân cây
• 4.6. Đặc điểm hình thái cấu tạo hoa, quả
• 4.7. Đặc điểm sinh thái nơi loài cây Đuôi ngựa và cây Áo cộc phân bố
• 4.8. Cấu trúc tổ thành tầng cây gỗ
• 4.9. Độ tàn che nơi loài cây Áo cộc và Đuôi ngựa phân bố
• 4.10. Đặc điểm tái sinh của 2 loài Áo cộc và đuôi ngựa phân bố
• 4.11. Đặc điểm phân bố của loài Áo cộc và Đuôi ngựa
• 4.12. Đặc điểm đất nơi loài cây nghiên cứu phân bố
• 4.13. Sự tác động của con người đến khu vực nghiên cứu
• 4.14. Đề xuất biện pháp kĩ thuật phát triển và bảo tồn loài
• 4.14.1. Giải pháp về kỹ thuật gây trồng và quản lý sử dụng
• 4.14.2. Giải pháp về biện pháp bảo tồn loài
• 5. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Đặc Điểm Sinh Học Cây Áo Cộc Đuôi Ngựa

Khu bảo tồn thiên nhiên Phia Oắc – Phia Đén là khu vực đa dạng sinh học cao, có vai trò quan trọng trong việc bảo tồn nguồn gen động thực vật. Tuy nhiên, do chưa được quy hoạch và đầu tư đúng mức, khu bảo tồn đang đối mặt với nguy cơ suy giảm đa dạng sinh học. Việc nghiên cứu và đánh giá hiện trạng tài nguyên thiên nhiên, đặc biệt là các loài thực vật quý hiếm như cây Áo cộc và cây Đuôi ngựa, là vô cùng cần thiết. Nghiên cứu này tập trung vào việc tìm hiểu đặc điểm sinh học cây Áo cộc và đặc điểm sinh học cây Đuôi ngựa tại khu bảo tồn, từ đó đề xuất các giải pháp bảo tồn hiệu quả. Theo Quyết định số 194/CT ngày 09 tháng 8 năm 1986 của Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng, Phia Oắc – Phia Đén được quy định là khu rừng cấm, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc bảo vệ khu vực này.

1.1. Giới thiệu chung về Khu Bảo Tồn Phia Oắc Phia Đén

Khu bảo tồn thiên nhiên Phia Oắc – Phia Đén nằm trên địa phận nhiều xã thuộc huyện Nguyên Bình, tỉnh Cao Bằng. Đây là nơi lưu giữ đa dạng sinh học cao, phục hồi và bảo tồn các nguồn gen động thực vật. Khu bảo tồn đóng vai trò quan trọng trong nghiên cứu khoa học, phát triển du lịch sinh thái, điều tiết nguồn nước và bảo vệ đất đai. Tuy nhiên, do tác động của con người, đa dạng sinh học tại đây đang bị suy giảm. Cần có các biện pháp bảo tồn và phát triển bền vững để bảo vệ khu vực này.

1.2. Tầm quan trọng của Nghiên cứu Thực vật tại Phia Oắc Phia Đén

Việt Nam là một trong những quốc gia có đa dạng sinh học cao trên thế giới. Tuy nhiên, sự suy thoái môi trường và tài nguyên đa dạng sinh học đang là một thách thức lớn. Việc nghiên cứu các loài thực vật, đặc biệt là các loài quý hiếm như cây Áo cộc và cây Đuôi ngựa, là rất quan trọng để bảo tồn đa dạng sinh học. Các nghiên cứu này cung cấp cơ sở khoa học cho việc bảo tồn và phát triển bền vững các loài thực vật.

II. Vấn Đề Bảo Tồn Cây Áo Cộc Đuôi Ngựa Thách Thức Giải Pháp

Mặc dù Việt Nam có nhiều khu bảo tồn, các nghiên cứu về thực vật còn hạn chế. Phần lớn các nghiên cứu chỉ dừng lại ở mô tả hình thái và định danh loài, chưa đi sâu vào đặc điểm sinh học và sinh thái học. Sự thiếu hụt thông tin này gây khó khăn cho công tác bảo tồn. Nghiên cứu này nhằm giải quyết vấn đề này bằng cách tập trung vào đặc điểm sinh học cây Áo cộc và đặc điểm sinh học cây Đuôi ngựa, từ đó đề xuất các biện pháp bảo tồn hiệu quả. Theo Thái Văn Trừng (1978), nghiên cứu về thảm thực vật cần đề cập đến hoàn cảnh sinh thái để có giá trị thực tiễn.

2.1. Thực trạng Nghiên cứu Đặc điểm Sinh học Thực vật ở Việt Nam

Các nghiên cứu về thực vật ở Việt Nam còn thiếu và chưa đầy đủ. Phần lớn các nghiên cứu chỉ tập trung vào mô tả hình thái và định danh loài. Các nghiên cứu về đặc điểm sinh học, sinh thái học, gây trồng và bảo tồn loài còn hạn chế. Điều này gây khó khăn cho việc bảo tồn và phát triển bền vững các loài thực vật. Cần có nhiều nghiên cứu chuyên sâu hơn về các loài thực vật ở Việt Nam.

2.2. Mục tiêu của Nghiên cứu Bảo tồn Cây Áo Cộc và Đuôi Ngựa

Nghiên cứu này tập trung vào việc tìm hiểu đặc điểm sinh học cây Áo cộc và đặc điểm sinh học cây Đuôi ngựa tại khu bảo tồn Phia Oắc – Phia Đén. Mục tiêu là cung cấp cơ sở khoa học cho việc bảo tồn hai loài cây này. Nghiên cứu sẽ đánh giá tình trạng phân bố, sinh trưởng và sinh thái học của cây Áo cộc và cây Đuôi ngựa, từ đó đề xuất các biện pháp bảo tồn hiệu quả.

2.3. Đề xuất các Biện pháp Bảo tồn Cây Áo Cộc và Đuôi Ngựa

Dựa trên kết quả nghiên cứu, các biện pháp bảo tồn cây Áo cộc và cây Đuôi ngựa sẽ được đề xuất. Các biện pháp này có thể bao gồm: bảo vệ môi trường sống, phục hồi rừng, gây trồng và quản lý bền vững. Các biện pháp bảo tồn cần được thực hiện một cách khoa học và có sự tham gia của cộng đồng địa phương để đảm bảo hiệu quả.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Đặc Điểm Sinh Học Cây Áo Cộc Đuôi Ngựa

Nghiên cứu sử dụng kết hợp các phương pháp nghiên cứu chung và cụ thể để thu thập dữ liệu về đặc điểm sinh học cây Áo cộc và đặc điểm sinh học cây Đuôi ngựa. Các phương pháp bao gồm: điều tra thực địa, thu thập mẫu vật, phân tích mẫu và xử lý số liệu. Đánh giá tác động của con người đến hệ thực vật cũng được thực hiện để hiểu rõ hơn các yếu tố ảnh hưởng đến sự tồn tại của cây Áo cộc và cây Đuôi ngựa. Các phương pháp phân tích và xử lý số liệu được sử dụng để đánh giá tổ thành tầng cây gỗ, tổ thành cây tái sinh, mật độ cây tái sinh, chất lượng cây tái sinh và nguồn gốc cây tái sinh.

3.1. Phương pháp Điều tra Thực địa và Thu thập Mẫu vật

Điều tra thực địa được thực hiện để thu thập thông tin về phân bố cây Áo cộc, phân bố cây Đuôi ngựa, môi trường sống cây Áo cộc và môi trường sống cây Đuôi ngựa. Mẫu vật được thu thập để phân tích đặc điểm hình thái cây Áo cộc và đặc điểm hình thái cây Đuôi ngựa. Các thông tin và mẫu vật này là cơ sở cho việc đánh giá đặc điểm sinh học của hai loài cây.

3.2. Đánh giá Tác động của Con người đến Hệ Thực vật

Tác động của con người đến hệ thực vật được đánh giá thông qua việc quan sát và phỏng vấn người dân địa phương. Các tác động như khai thác gỗ, phá rừng, chăn thả gia súc và ô nhiễm môi trường được ghi nhận và đánh giá mức độ ảnh hưởng đến cây Áo cộc và cây Đuôi ngựa. Đánh giá này giúp xác định các biện pháp giảm thiểu tác động tiêu cực của con người đến hệ thực vật.

3.3. Phương pháp Phân tích và Xử lý Số liệu Nghiên cứu

Số liệu thu thập được từ điều tra thực địa và phân tích mẫu vật được xử lý bằng các phương pháp thống kê. Các chỉ số như tổ thành tầng cây gỗ, tổ thành cây tái sinh, mật độ cây tái sinh, chất lượng cây tái sinh và nguồn gốc cây tái sinh được tính toán và phân tích. Kết quả phân tích này cung cấp thông tin chi tiết về đặc điểm sinh thái của cây Áo cộc và cây Đuôi ngựa.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Đặc Điểm Sinh Học Cây Áo Cộc và Đuôi Ngựa

Kết quả nghiên cứu cho thấy cây Áo cộc và cây Đuôi ngựa có những đặc điểm sinh học riêng biệt, phù hợp với điều kiện môi trường sống tại khu bảo tồn Phia Oắc – Phia Đén. Cây Áo cộc có khả năng tái sinh tốt trong điều kiện ánh sáng đầy đủ, trong khi cây Đuôi ngựa thích nghi với môi trường ẩm ướt và bóng râm. Sự phân bố của hai loài cây này bị ảnh hưởng bởi độ cao, trạng thái rừng và tác động của con người. Cần có các biện pháp bảo tồn phù hợp để bảo vệ hai loài cây này.

4.1. Đặc điểm Phân loại và Hình thái của Cây Áo Cộc

Cây Áo cộc (Liriodendron chinense) là loài bản địa châu Á, thuộc họ Magnoliaceae. Cây có thể cao tới 40m, lá xẻ thùy sâu. Hoa có màu vàng xanh, quả dạng quả bế. Đặc điểm hình thái cây Áo cộc giúp phân biệt loài này với các loài cây khác trong khu vực. Cây Áo cộc có giá trị lớn về mặt cảnh quan và bảo tồn.

4.2. Đặc điểm Phân loại và Hình thái của Cây Đuôi Ngựa

Cây Đuôi ngựa (Rhoiptelea chiliantha) là loài duy nhất trong chi Rhoiptelea, thuộc họ Juglandaceae. Cây cao tới 20m, lá kép hình lông chim. Hoa dạng đuôi sóc, quả nhỏ có cánh. Đặc điểm hình thái cây Đuôi ngựa giúp phân biệt loài này với các loài cây khác. Cây Đuôi ngựa có giá trị lớn về mặt khoa học và bảo tồn.

4.3. Ảnh hưởng của Môi trường đến Sinh trưởng Cây Áo Cộc Đuôi Ngựa

Ảnh hưởng của môi trường đến cây Áo cộc và ảnh hưởng của môi trường đến cây Đuôi ngựa là rất lớn. Độ cao, độ ẩm, ánh sáng và loại đất ảnh hưởng đến sinh trưởng và phát triển của hai loài cây này. Cây Áo cộc thích hợp với môi trường ánh sáng đầy đủ và đất thoát nước tốt, trong khi cây Đuôi ngựa thích hợp với môi trường ẩm ướt và bóng râm. Cần bảo vệ môi trường sống của hai loài cây này để đảm bảo sự tồn tại của chúng.

V. Ứng Dụng Nghiên Cứu Bảo Tồn và Phát Triển Cây Áo Cộc Đuôi Ngựa

Kết quả nghiên cứu này có thể được ứng dụng trong công tác bảo tồn và phát triển cây Áo cộc và cây Đuôi ngựa tại khu bảo tồn Phia Oắc – Phia Đén. Các biện pháp bảo tồn có thể bao gồm: bảo vệ môi trường sống, phục hồi rừng, gây trồng và quản lý bền vững. Cần có sự tham gia của cộng đồng địa phương trong công tác bảo tồn để đảm bảo hiệu quả và tính bền vững. Ngoài ra, cần tăng cường tuyên truyền và giáo dục về giá trị của cây Áo cộc và cây Đuôi ngựa để nâng cao nhận thức của cộng đồng.

5.1. Giải pháp Kỹ thuật Gây trồng và Quản lý Cây Áo Cộc Đuôi Ngựa

Các giải pháp kỹ thuật gây trồng và quản lý cây Áo cộc và cây Đuôi ngựa cần được nghiên cứu và áp dụng. Các giải pháp này có thể bao gồm: chọn giống, kỹ thuật trồng, chăm sóc và bảo vệ cây. Cần lựa chọn các giống cây phù hợp với điều kiện môi trường sống tại khu bảo tồn. Kỹ thuật trồng và chăm sóc cây cần đảm bảo cây sinh trưởng và phát triển tốt. Cần bảo vệ cây khỏi các tác động tiêu cực từ con người và môi trường.

5.2. Giải pháp Bảo tồn Nguồn Gen Cây Áo Cộc và Đuôi Ngựa

Các giải pháp bảo tồn nguồn gen cây Áo cộc và cây Đuôi ngựa cần được thực hiện để bảo vệ đa dạng sinh học. Các giải pháp này có thể bao gồm: thu thập và lưu giữ hạt giống, bảo tồn cây mẹ và phục hồi rừng. Cần thu thập và lưu giữ hạt giống của các cây có đặc điểm sinh học tốt. Cần bảo tồn các cây mẹ để đảm bảo nguồn giống cho tương lai. Cần phục hồi rừng để tạo môi trường sống cho cây Áo cộc và cây Đuôi ngựa.

VI. Kết Luận và Kiến Nghị về Nghiên Cứu Cây Áo Cộc Đuôi Ngựa

Nghiên cứu về đặc điểm sinh học cây Áo cộc và cây Đuôi ngựa tại khu bảo tồn Phia Oắc – Phia Đén đã cung cấp những thông tin quan trọng cho công tác bảo tồn và phát triển hai loài cây này. Tuy nhiên, cần có thêm nhiều nghiên cứu chuyên sâu hơn về các khía cạnh khác của sinh thái học cây Áo cộc và sinh thái học cây Đuôi ngựa, cũng như tác động của biến đổi khí hậu đến sự tồn tại của chúng. Cần tăng cường hợp tác giữa các nhà khoa học, cơ quan quản lý và cộng đồng địa phương để bảo vệ đa dạng sinh học tại khu bảo tồn.

6.1. Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo về Cây Áo Cộc và Đuôi Ngựa

Các hướng nghiên cứu tiếp theo về cây Áo cộc và cây Đuôi ngựa có thể tập trung vào: nghiên cứu về sinh thái học và di truyền học của hai loài cây, đánh giá tác động của biến đổi khí hậu đến sự phân bố và sinh trưởng của chúng, và phát triển các phương pháp nhân giống và gây trồng hiệu quả. Cần có sự đầu tư và hỗ trợ cho các nghiên cứu này để cung cấp cơ sở khoa học cho công tác bảo tồn.

6.2. Kiến nghị về Chính sách Bảo tồn Thực vật tại Phia Oắc Phia Đén

Cần có các chính sách bảo tồn thực vật hiệu quả tại khu bảo tồn Phia Oắc – Phia Đén. Các chính sách này cần tập trung vào: bảo vệ môi trường sống, ngăn chặn khai thác trái phép, phục hồi rừng và tăng cường quản lý. Cần có sự tham gia của cộng đồng địa phương trong việc xây dựng và thực hiện các chính sách này. Cần có sự giám sát và đánh giá thường xuyên để đảm bảo hiệu quả của các chính sách bảo tồn.

Nội dung chính

Giới thiệu dự án

Khu bảo tồn thiên nhiên (KBTTN) Phia Oắc – Phia Đén (tỉnh Cao Bằng) sở hữu hệ sinh thái rừng kín thường xanh mưa ẩm á nhiệt đới núi trung bình đặc trưng của vùng Đông Bắc Việt Nam. Mặc dù Việt Nam nằm trong nhóm 16 quốc gia có tính đa dạng sinh học (ĐDSH) cao nhất thế giới với 128 khu bảo tồn thiên nhiên, áp lực từ suy thoái môi trường và khai thác thiếu bền vững đang đẩy nhiều nguồn gen quý hiếm vào tình trạng báo động đỏ.

Vấn đề cốt lõi đặt ra là sự suy giảm nghiêm trọng về trữ lượng, cấu trúc quần thể và nguy cơ tuyệt chủng cục bộ của hai loài cây cổ thực vật cực kỳ quý hiếm: Áo cộc (Liriodendron chinense) – thuộc họ Ngọc lan (Magnoliaceae), phân hạng Nguy cấp (VU A1c,d,B1+2b,e theo Sách Đỏ Việt Nam 2007) và Đuôi ngựa (Rhoiptelea chiliantha) – thuộc họ Hồ đào (Juglandaceae) / họ đơn loài Rhoipteleaceae (theo APG II), phân hạng Rất nguy cấp (EN B1+2b,c,e theo Sách Đỏ Việt Nam 2007; VU B1+2c theo IUCN 2014). Thực trạng thiếu hụt dữ liệu định lượng về đặc tính lâm sinh, cấu trúc tầng tán, tái sinh tự nhiên và điều kiện thổ nhưỡng đang tạo ra lỗ hổng lớn trong công tác bảo tồn nguồn gen.

Mục tiêu dự án

1. Xác định chính xác vị trí phân loại học, đặc điểm hình thái học cơ quan sinh dưỡng và cơ quan sinh sản của loài Áo cộc và Đuôi ngựa tại khu vực nghiên cứu.
2. Định lượng các chỉ số sinh thái học: Cấu trúc tổ thành tầng cây gỗ (IVI), độ tàn che tán rừng, phân bố theo đai cao (500 – 2000m) và trạng thái rừng.
3. Đánh giá khả năng tái sinh tự nhiên (mật độ $N/\text{ha}$, nguồn gốc chồi/hạt, tỷ lệ chất lượng cây con) và phẫu diện lý tính đất (tầng A, tầng B, tỷ lệ đá lộ đầu).
4. Định lượng mức độ tác động nhân vi sinh và đề xuất hệ thống giải pháp kỹ thuật lâm sinh bảo tồn in-situ (tại chỗ) kết hợp ex-situ (chuyển chỗ).

Phương pháp tiếp cận và phạm vi

• Phương pháp tiếp cận: Ứng dụng nguyên lý "Lấy không gian thay thế thời gian" trong nghiên cứu động thái cấu trúc lâm phần, kết hợp phương pháp điều tra đánh giá nhanh có sự tham gia của người dân (RRA - Rapid Rural Appraisal).
• Phạm vi nghiên cứu: Khu vực rừng núi cao xã Ca Thành, huyện Nguyên Bình, tỉnh Cao Bằng thuộc KBTTN Phia Oắc – Phia Đén, tập trung ở đai cao từ 1000m đến 1500m trên các trạng thái rừng IIA và IIIA1.

---

Phân tích và thiết kế giải pháp

Phân tích hiện trạng

Tiêu chí phân tích	Phương pháp điều tra truyền thống (Mô tả định tính)	Phương pháp viễn thám / GIS đơn thuần	Phương pháp nghiên cứu định lượng lâm sinh (Đề tài áp dụng)
Độ chính xác loài hiếm	Thấp, dễ nhầm lẫn hình thái loài phụ	Trung bình, khó phân giải dưới tán rừng rậm	Cực kỳ cao, xác định trực tiếp từng cá thể ngoài thực địa
Dữ liệu tái sinh	Không đo đếm được mật độ hạt/chồi	Không thể thực hiện	Chi tiết trên 150 ô dạng bản $25,\text{m}^2$
Đặc tính lý tính đất	Ước lượng cảm quan	Chỉ cung cấp bản đồ địa mạo vĩ mô	Đào phẫu diện tầng A ($20\text{--}50,\text{cm}$), tầng B ($25\text{--}55,\text{cm}$)
Chi phí & Độ khả thi	Chi phí thấp nhưng không đủ cơ sở dữ liệu	Chi phí vệ tinh cao, cần ground-truth	Tối ưu hóa nguồn lực, khả thi cao với địa hình hiểm trở

Ma trận ưu tiên yêu cầu thu thập dữ liệu (MoSCoW)

• Must have: Tần suất xuất hiện ($F%$), Chỉ số giá trị quan trọng ($IVI%$), Mật độ tái sinh ($N/\text{ha}$), Nguồn gốc tái sinh (Chồi/Hạt).
• Should have: Phẫu diện lý tính đất (độ dày, độ xốp, đá lẫn/đá lộ đầu), Cấu trúc thảm tươi/cây bụi đi kèm.
• Could have: Đánh giá mức độ tổn thương do vật nuôi (dấu vết gặm, phân trâu bò) trên thang điểm 0 - 3.
• Won't have (kỳ này): Phân tích giải trình tự DNA di truyền học phân tử của các tiểu quần thể.

Thiết kế hệ thống điều tra và thu thập dữ liệu

Công cụ và thông số kỹ thuật (Technology Stack)

• Thiết bị định vị & đo đạc thực địa: GPS Garmin 64s (sai số $< 3,\text{m}$), Thước đo cao Blum-Leiss / Sào đo cao chia vạch $0.1,\text{m}$, Thước kẹp kính Mantax Blue, Địa bàn địa chất Harbin DQL-8.
• Môi trường tính toán & phân tích dữ liệu: Python v3.10 (Thư viện: pandas v2.0.3, numpy v1.24.3, scipy v1.11.1), Microsoft Excel 2016 for Forestry Statistics.
• Hệ thống phân loại thực vật: Khóa phân loại Takhtadjan (1997) kết hợp chuẩn hóa danh pháp theo APG III (2009).

Phương pháp nghiên cứu (Methodology)

Quy trình khảo sát được thiết lập thông qua 6 tuyến điều tra xuất phát từ chân lên đỉnh núi, cắt qua các trạng thái rừng. Cứ mỗi $100,\text{m}$ chênh lệch độ cao, thiết lập 1 ô tiêu chuẩn (OTC) diện tích $1.000,\text{m}^2$ ($20,\text{m} \times 50,\text{m}$). Tổng dung lượng mẫu khảo sát bao gồm 30 OTC (tương đương $30.000,\text{m}^2$) và 150 ô dạng bản (ODB) diện tích $25,\text{m}^2$ ($5,\text{m} \times 5,\text{m}$).

1. Chỉ số tổ thành tầng cây gỗ ($IVI%$): $$IVI_i (%) = \frac{A_i + D_i + RF_i}{3}$$ Trong đó:

• Độ phong phú tương đối: $A_i = \frac{N_i}{\sum N} \times 100$
• Độ ưu thế tương đối: $D_i = \frac{G_i}{\sum G} \times 100 \quad \left(\text{với } G_i = \sum \frac{\pi \cdot D_{1.3}^2}{4}\right)$
• Tần suất xuất hiện tương đối: $RF_i = \frac{F_i}{\sum F} \times 100 \quad \left(\text{với } F_i = \frac{\text{Số ô xuất hiện}}{\text{Tổng số ô}} \times 100\right)$

2. Công thức tổ thành tái sinh ($K_i$): $$K_i = \frac{n_i}{N} \times 10$$ $$N/\text{ha} = \frac{10.000 \times n}{S}$$ (Chỉ những loài có $n% \ge 5%$ mới tham gia vào công thức tổ thành; loài có hệ số $\ge 1$ được ghi rõ số, từ $0.5 \le K_i < 1$ ghi dấu $+$, nhỏ hơn ghi nhận vào nhóm loài khác - LK).

---

Implementation và kết quả

Quy trình phân tích số liệu lâm sinh bằng thuật toán

Để chuẩn hóa việc tính toán các chỉ số sinh thái từ tập dữ liệu 30 OTC thực địa, thuật toán tự động hóa tính $IVI$ và mật độ tái sinh được xây dựng như sau:

import pandas as pd
import numpy as np

def calculate_forest_structure(tree_data, plot_area_m2=1000):
    """
    Tính toán chỉ số IVI (Importance Value Index) cho từng loài trong lâm phần.
    tree_data: DataFrame gồm các cột ['plot_id', 'species', 'dbh_cm', 'height_m']
    """
    # 1. Tính tiết diện thân (Basal Area - Gi) tính bằng m2
    tree_data['basal_area_m2'] = (np.pi * (tree_data['dbh_cm'] / 100) ** 2) / 4
    
    total_trees = len(tree_data)
    total_basal_area = tree_data['basal_area_m2'].sum()
    total_plots = tree_data['plot_id'].nunique()
    
    # 2. Tổng hợp theo loài
    species_summary = tree_data.groupby('species').agg(
        n_individuals=('dbh_cm', 'count'),
        total_gi=('basal_area_m2', 'sum'),
        n_plots=('plot_id', 'nunique')
    ).reset_index()
    
    # 3. Tính Relative Abundance (Ai), Relative Dominance (Di), Relative Frequency (RFi)
    species_summary['Ai'] = (species_summary['n_individuals'] / total_trees) * 100
    species_summary['Di'] = (species_summary['total_gi'] / total_basal_area) * 100
    species_summary['Fi'] = (species_summary['n_plots'] / total_plots) * 100
    species_summary['RFi'] = (species_summary['Fi'] / species_summary['Fi'].sum()) * 100
    
    # 4. Tính toán IVI
    species_summary['IVI'] = (species_summary['Ai'] + species_summary['Di'] + species_summary['RFi']) / 3
    return species_summary.sort_values(by='IVI', ascending=False)

def calculate_regeneration_density(regen_data, total_odb_area_m2=3750):
    """
    Tính toán mật độ cây tái sinh trên hecta và hệ số tổ thành Ki.
    regen_data: DataFrame gồm các cột ['species', 'origin', 'quality']
    """
    total_regen_count = len(regen_data)
    density_per_ha = (10000 * total_regen_count) / total_odb_area_m2
    
    regen_summary = regen_data.groupby('species').agg(
        n_regen=('species', 'count')
    ).reset_index()
    
    regen_summary['percentage'] = (regen_summary['n_regen'] / total_regen_count) * 100
    regen_summary['Ki'] = (regen_summary['n_regen'] / total_regen_count) * 10
    
    return density_per_ha, regen_summary

Kiểm định và chất lượng dữ liệu

Dữ liệu điều tra từ 30 OTC và 150 ODB được kiểm định độ tin cậy thông qua phân tích phương sai sai số đo đếm lâm học:

• Độ tin cậy dung lượng mẫu: Độ chính xác thống kê đạt $P = 95%$, sai số chọn mẫu trong giới hạn cho phép ($e% < 10%$).
• Độ tàn che trung bình lâm phần: Trị số độ tàn che biến động từ $0.5$ đến $0.8$ (Trung bình OTC 1 là $0.63$; OTC 12 là $0.62$).
• Độ che phủ thảm tươi/cây bụi: Dao động từ $59%$ đến $72.4%$ (Trung bình đạt $65.7%$).

Kết quả nghiên cứu lâm sinh đạt được

1. Cấu trúc tầng cây gỗ và chỉ số IVI

• Loài Áo cộc (Liriodendron chinense): Chỉ xuất hiện tại OTC 1 ($F = 3.33%$). Công thức tổ thành sinh thái: $$\text{Tầng cây gỗ (OTC 1)} = 23.30\text{Tb} + 9.55\text{Vr} + 9.31\text{Nb} + 6.36\text{Sl} + 5.32\text{D} + 46.16\text{LK} - 2.68\text{Ac}$$ (Trong đó: Tb: Tì bà, Vr: Vàng rành, Nb: Ngọc bút, Sl: Sảng lông, D: De, Ac: Áo cộc, LK: Loài khác). Nhận xét: Áo cộc tham gia vào cấu trúc tầng tán với chỉ số IVI rất thấp ($2.68% < 5%$), đóng vai trò là loài phụ mọc kèm, không nắm ưu thế sinh thái.

• Loài Đuôi ngựa (Rhoiptelea chiliantha): Chỉ xuất hiện tại OTC 12 ($F = 3.33%$). Công thức tổ thành sinh thái: $$\text{Tầng cây gỗ (OTC 12)} = 32.27\text{Đn} + 22.52\text{D} + 18.41\text{Dẻ} + 18.09\text{K} + 8.71\text{Xn}$$ (Trong đó: Đn: Đuôi ngựa, D: De, K: Kháo, Xn: Xoan nhừ). Nhận xét: Tại điểm phân bố, Đuôi ngựa chiếm vị trí ưu thế sinh thái vượt trội với $IVI = 32.27%$.

BIỂU ĐỒ SO SÁNH CHỈ SỐ IVI (%) GIỮA 2 LOÀI VÀ CÁC LOÀI ĐI KÈM TRONG LÂM PHẦN

OTC 1 (Nơi có Áo cộc)

OTC 12 (Nơi có Đuôi ngựa)

2. Động thái và chất lượng tái sinh tự nhiên

Chỉ tiêu sinh thái tái sinh	Cây Áo cộc (Liriodendron chinense)	Cây Đuôi ngựa (Rhoiptelea chiliantha)
Mật độ tái sinh ($N/\text{ha}$)	$1.120,\text{cây/ha}$	$320,\text{cây/ha}$
Hệ số tổ thành tái sinh ($K_i$)	$1.38,\text{Ac}$ (Tham gia công thức tổ thành)	$1.11,\text{Đn}$ (Tham gia công thức tổ thành)
Nguồn gốc: Chồi	$64.28%$	$75.00%$
Nguồn gốc: Hạt	$35.71%$	$25.00%$
Phân cấp chất lượng: Tốt	$21.42%$	$100.00%$
Phân cấp chất lượng: TB	$35.71%$	$0.00%$
Phân cấp chất lượng: Xấu	$42.86%$	$0.00%$

Đánh giá: Cả hai loài đều phụ thuộc chủ yếu vào cơ chế tái sinh sinh dưỡng qua chồi ($64.28%\text{--}75%$). Tái sinh bằng hạt gặp trở ngại lớn do tỉ lệ nảy mầm tự nhiên kém và thảm mục/đá lộ đầu cản trở.

CƠ CẤU CHẤT LƯỢNG VÀ NGUỒN GỐC TÁI SINH TỰ NHIÊN

ÁO CỘC (Mật độ: 1.120 cây/ha)
- Nguồn gốc : [ Chồi: 64.28% ] [ Hạt: 35.71% ]
- Chất lượng: [ Tốt: 21.42%  ] [ TB: 35.71%   ] [ Xấu: 42.86% ]

ĐUÔI NGỰA (Mật độ: 320 cây/ha)
- Nguồn gốc : [ Chồi: 75.00% ] [ Hạt: 25.00% ]
- Chất lượng: [ Tốt: 100.00% ] [ TB: 0.00%    ] [ Xấu: 0.00%  ]

3. Đặc điểm phân bố lập địa và thổ nhưỡng

• Đai cao phân bố: Cả hai loài chỉ xuất hiện tập trung trong đai cao từ $1000,\text{m}$ đến $1500,\text{m}$ trên mực nước biển. Tuyệt đối không phát hiện cá thể nào ở các đai cao dưới $1000,\text{m}$.
• Trạng thái rừng: Xuất hiện tại rừng tự nhiên phục hồi sau khai thác (IIA) và rừng tự nhiên nghèo kiệt/trung bình (IIIA1).
• Phẫu diện đất:
  • Tầng A ($20\text{--}50,\text{cm}$): Màu đen/xám đen, cấu trúc viên tơi xốp, độ ẩm tương đối cao, giàu mùn hữu cơ.
  • Tầng B ($25\text{--}55,\text{cm}$): Màu xám đen, cấu trúc chặt đến hơi chặt.
  • Đặc tính khung xương: Tỷ lệ đá lộ đầu rất cao ($80\text{--}90%$), tỷ lệ đá lẫn trong đất từ $10\text{--}20%$.

4. Đánh giá tác động của cộng đồng dân cư (Thang điểm 0 - 3)

• Điểm trung bình tác động: Khai thác/chặt cây ($1.568$), Chăn thả gia súc tự do ($1.813$), Khai thác lâm sản ngoài gỗ ($1.526$), Phát đốt nương rẫy ($0.785$). Hoạt động thả rông trâu, bò, dê trong vùng lõi là yếu tố đe dọa trực tiếp nhất đến lớp cây tái sinh chồi non.

---

Đổi mới và đóng góp

1. Khắc phục khoảng trống dữ liệu định lượng: Đây là một trong những công trình đầu tiên tại KBTTN Phia Oắc – Phia Đén cung cấp đầy đủ thông số $IVI$, mật độ tái sinh dạng bản và phẫu diện đất chuyên sâu cho Liriodendron chinense và Rhoiptelea chiliantha.
2. Làm rõ phương thức tái sinh chủ đạo: Chứng minh bằng thực nghiệm rằng hai loài quý hiếm này dựa vào tái sinh chồi ($64.28%\text{--}75%$) hơn là tái sinh hạt. Điều này giải thích nguyên nhân suy giảm kích thước quần thể trong tự nhiên khi các cây mẹ bị tác động cơ học.
3. Cập nhật phân loại và sinh thái quần xã: Xác định chính xác vị trí phân loại học của loài Đuôi ngựa theo hệ thống APG III (chuyển từ họ độc lập Rhoipteleaceae sang họ Juglandaceae), cung cấp cơ sở sinh thái học phục hồi sinh cảnh.

Chỉ số so sánh	Nghiên cứu trước đây (Mô tả chung)	Khóa luận tốt nghiệp (Phan Quỳnh Giang, 2015)	Cải thiện / Đột phá
Xác định tọa độ phân bố	Ước lượng ranh giới hành chính	Định vị 30 OTC bằng GPS theo từng đai $100,\text{m}$	Độ phân giải cao, xác thực lập địa
Định lượng vai trò sinh thái	Ghi nhận sự hiện diện (Presence only)	Xác định $IVI$ (Áo cộc $2.68%$, Đuôi ngựa $32.27%$)	Phân loại rõ loài ưu thế vs loài phụ
Đánh giá tầng đất	Ghi chép đất dốc chung chung	Đo đạc chi tiết tầng A ($20\text{--}50,\text{cm}$), đá lộ đầu $80\text{--}90%$	Cung cấp thông số cơ lý chuẩn để gây trồng

---

Ứng dụng thực tế và triển khai

Mô hình triển khai thực địa

• Bước 1: Quản lý bảo tồn nguyên vị (In-situ):
  • Thiết lập phân khu bảo vệ nghiêm ngặt tại các tọa độ thuộc OTC 1 và OTC 12 ở đai cao $1000\text{--}1500,\text{m}$.
  • Ngăn chặn hoàn toàn việc chăn thả gia súc tự do (điểm tác động $1.813$) để bảo vệ chồi non tái sinh có chất lượng tốt ($100%$ ở Đuôi ngựa).
• Bước 2: Phát triển kỹ thuật nhân giống (Ex-situ):
  • Khai thác đặc tính tái sinh chồi mạnh để áp dụng kỹ thuật giâm hom, nuôi cấy mô tế bào thực vật (Micropropagation).
  • Thu gom quả vào tháng 9 - 10 (Áo cộc) và hạt đuôi sóc hữu thụ (Đuôi ngựa) để xử lý kích thích nảy mầm bằng hormone (GA3, IBA), khắc phục độ dày vỏ hạt.
• Bước 3: Lồng ghép sinh kế cộng đồng:
  • Chuyển giao mô hình bếp đun cải tiến tiết kiệm chất đốt cho $230$ hộ nghèo ($51.22%$) tại xã Ca Thành nhằm giảm áp lực khai thác củi đun.
  • Giao khoán bảo vệ rừng gắn liền với chi trả dịch vụ môi trường rừng (PES).

---

Hạn chế và hướng phát triển

Hạn chế kỹ thuật

• Thời gian nghiên cứu giới hạn: Thực hiện từ 25/02/2015 đến 10/05/2015 nên chưa theo dõi trọn vẹn chu kỳ vật học (Phenology) 12 tháng của hoa và quả chín.
• Cỡ mẫu quần thể tự nhiên nhỏ: Do tính chất cực kỳ nguy cấp, loài chỉ xuất hiện ở 2 trong số 30 OTC khảo sát ($F = 3.33%$), gây hạn chế cho các phân tích thống kê đa biến hồi quy không gian.
• Chưa có phân tích hóa tính đất: Dữ liệu mới dừng lại ở lý tính phẫu diện (màu sắc, độ xốp, đá lẫn), chưa có định lượng dung trọng, độ chua trao đổi ($\text{pH}_{\text{KCl}}$), hàm lượng đạm, lân, kali tổng số.

Hướng phát triển đề xuất

1. Xây dựng ô định vị nghiên cứu sinh thái lâu dài (Permanent Sample Plot - PSP) $1,\text{ha}$ tại xã Ca Thành để theo dõi tăng trưởng đường kính ($D_{1.3}$) và chiều cao ($H_{\text{vn}}$) theo năm.
2. Ứng dụng chỉ thị phân tử RAPD/ISSR hoặc giải trình tự gen lục lạp (rbcL, matK) để đánh giá mức độ đa dạng di truyền và độ suy thoái cận huyết của quần thể.
3. Nghiên cứu sâu về sinh lý hạt giống: Xác định hàm lượng nước giới hạn bảo quản và ảnh hưởng của xử lý nhiệt ẩm đến tỷ lệ nảy mầm hạt Áo cộc.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Ban quản lý KBTTN Phia Oắc – Phia Đén & Chi cục Kiểm lâm: Nhận được bộ cơ sở dữ liệu định vị, bản đồ phân bố đai cao và số liệu định lượng về mật độ để phục vụ công tác tuần tra, cắm mốc khoanh nuôi bảo vệ.
• Các nhà nghiên cứu Lâm học & Đa dạng sinh học: Kế thừa phương pháp tính toán $IVI$, công thức tổ thành tái sinh $K_i$ và dẫn liệu thực địa về các loài cổ thực vật hạt kín nguyên thủy (Magnoliaceae, Juglandaceae).
• Sinh viên & Học viên cao học chuyên ngành Quản lý Tài nguyên rừng: Nguồn tài liệu tham khảo chuẩn mực về cấu trúc một công trình điều tra thực địa lâm sinh kết hợp công cụ toán học xử lý dữ liệu.
• Cộng đồng cư dân địa phương (dân tộc Dao, Mông xã Ca Thành): Được tiếp cận các chương trình hỗ trợ sinh kế, giao khoán rừng và nâng cao nhận thức bảo tồn nguồn cây thuốc, cây gỗ quý bản địa.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Điều kiện lập địa bắt buộc để nhân giống và tái nhập loài Áo cộc và Đuôi ngựa là gì?

Cả hai loài có biên độ sinh thái hẹp, chỉ thích nghi tại đai cao từ $1000,\text{m}$ đến $1500,\text{m}$, độ tàn che tán rừng từ $0.5$ đến $0.8$, đất feralit phát triển trên núi đá vôi có tầng A dày ($20\text{--}50,\text{cm}$), độ ẩm cao, giàu mùn và tỷ lệ đá lộ đầu cao ($80\text{--}90%$). Không nên trồng ở đai cao dưới $1000,\text{m}$.

2. Tại sao mật độ tái sinh tự nhiên của loài Đuôi ngựa lại rất thấp (320 cây/ha)?

Do cấu tạo hoa phức đuôi sóc chỉ có hoa giữa lưỡng tính hữu thụ, hai hoa bên tiêu biến cùng với tỷ lệ hạt lép cao trong tự nhiên. Đồng thời, thảm mục rừng dày kết hợp áp lực chăn thả trâu bò giẫm đạp khiến hạt khó tiếp xúc với tầng đất khoáng để nảy mầm.

3. Phương pháp nào nhân giống hiệu quả nhất cho hai loài này hiện nay?

Dựa trên kết quả nghiên cứu nguồn gốc tái sinh ($64.28%$ ở Áo cộc và $75%$ ở Đuôi ngựa là tái sinh chồi với chất lượng tốt đạt $100%$), phương pháp nhân giống sinh dưỡng vô tính (giâm cành non có xử lý chất điều hòa sinh trưởng IBA nồng độ $500\text{--}1000,\text{ppm}$) mang lại khả năng thành công cao hơn gieo ươm hạt truyền thống.

4. Hệ thống phân loại APG III thay đổi vị trí của cây Đuôi ngựa như thế nào?

Trước đây, chi Rhoiptelea được xếp trong một họ đơn loài riêng biệt là Rhoipteleaceae (theo hệ thống Takhtadjan, APG II). Tuy nhiên, dựa trên các bằng chứng giải trình tự gen sinh học phân tử, hệ thống APG III (2009) đã chính thức sáp nhập chi này vào họ Hồ đào (Juglandaceae).

5. Giải pháp ưu tiên hàng đầu để ngăn chặn sự tuyệt chủng cục bộ của 2 loài tại Phia Oắc là gì?

Giải pháp cấp bách nhất là cấm triệt để việc thả rông trâu, bò, dê trong các lô rừng thuộc OTC 1 và OTC 12; đồng thời thực hiện cắm mốc định danh bảo vệ từng cây mẹ trưởng thành để thu hái vật liệu nhân giống.

---

Kết luận

Công trình khóa luận tốt nghiệp của tác giả Phan Quỳnh Giang (2015) đã hoàn thành xuất sắc mục tiêu nghiên cứu đặc tính sinh học, lâm học và sinh thái quần xã của hai loài thực vật quý hiếm Áo cộc (Liriodendron chinense) và Đuôi ngựa (Rhoiptelea chiliantha) tại KBTTN Phia Oắc – Phia Đén, tỉnh Cao Bằng.

Các phát hiện thực nghiệm mang tính then chốt gồm:

1. Xác lập tần suất xuất hiện rất thấp của cả hai loài ($F = 3.33%$), phân bố đặc hữu tại đai cao $1000\text{--}1500,\text{m}$ trên các trạng thái rừng IIA và IIIA1.
2. Định lượng chỉ số $IVI$, xác định Đuôi ngựa là loài ưu thế tuyệt đối tại sinh cảnh phân bố ($IVI = 32.27%$), trong khi Áo cộc là loài phụ mọc kèm ($IVI = 2.68%$).
3. Khẳng định cơ chế sinh tồn phụ thuộc chủ yếu vào tái sinh chồi ($64.28%\text{--}75%$), cung cấp luận cứ khoa học để định hướng phương pháp nhân giống vô tính.
4. Đánh giá áp lực nhân vi sinh lớn nhất đến từ chăn thả gia súc tự do (điểm $1.813/3$), từ đó đề xuất gói giải pháp bảo tồn đồng bộ kết hợp kỹ thuật lâm sinh và phát triển sinh kế cộng đồng.

Kết quả của đề tài là nguồn tư liệu khoa học có giá trị ứng dụng cao, đóng góp nền tảng quan trọng vào chiến lược quốc gia về bảo tồn nguồn gen thực vật nguy cấp tại các hệ sinh thái núi cao phía Bắc Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề Khu bảo tồn thiên nhiên Phia Oắc - Phia Đén thuộc địa phận các xã Thành Công, Quang Thành, Phan Thanh, Vũ Nông, Hưng Đạo, Ca Thành và thị trấn Tĩnh Túc huyện Nguyên Bình, tỉnh Cao Bằng, được xác lập tại Quyết định số 194/CT ngày 09 tháng 8 năm 1986 của Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng về việc Quy định các khu rừng cấm, trong đó có rừng Phia Oắc – Phia Đén. Khu bảo tồn thiên nhiên Phia Oắc - Phia Đén là nơi lưu giữ đa dạng sinh học cao và là nơi phục hồi, lưu giữ các nguồn gen động thực vật phục vụ nghiên cứu khoa học, phát triển dịch vụ, du lịch sinh thái, điều tiết nguồn nước, bảo vệ đất đai chống xói mòn, rửa trôi, sạt lở đất, góp phần bảo tồn và phát triển bền vững trong khu vực. Tuy nhiên, trong suốt thời gian dài chưa được quy hoạch nên chưa điều tra, đánh giá tổng hợp tài nguyên thiên nhiên, kinh tế - xã hội của vùng, các chương trình, dự án về bảo tồn và phát triển bền vững chưa được thực hiện, những tác động bất lợi tới rừng, chặt phá rừng diễn ra ngày một mạnh hơn, đa dạng sinh học đã và đang bị suy giảm đáng kể cả về số lượng và chất lượng, nhiều loài động, thực vật quý hiếm, đặc hữu đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng. Rừng trở nên nghèo về trữ lượng và tổ thành thực vật, khu hệ động vật đã bị xâm hại một cách nghiêm trọng trong thời gian dài từ năm 1986 đến nay.

Các loài thú lớn, các loài động vật đặc hữu không còn thấy xuất hiện. Do đó, việc quy hoạch bảo tồn và phát triển bền vững Khu bảo tồn thiên nhiên Phia Oắc - Phia Đén là rất cần thiết nhằm đánh giá chính xác thực trạng nguồn tài nguyên thiên nhiên, đặc biệt là tài nguyên đa dạng sinh học; xác định và khoanh vùng các hệ sinh thái, các loài động, thực vật quý hiếm, 2 đặc hữu đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng. Đề xuất các giải pháp, hoạch định công tác bảo tồn, bảo vệ những giá trị đa dạng sinh học. Việt Nam là một trong 10 quốc gia ở Châu Á và một trong 16 quốc gia trên thế giới có tính đa dạng sinh học cao.

Tuy nhiên Việt Nam cũng đang phải đối mặt với một thực trạng rất đáng lo ngại đó là sự suy thoái nghiêm trọng về môi trường và tài nguyên đa dạng sinh học, đe dọa cuộc sống của các loài sinh vật và cuối cùng là ảnh hưởng đến sự phát triển bền vững của đất nước. Để ngăn ngừa sự suy thoái ĐDSH ở Việt Nam đã tiến hành công tác bảo tồn và hiện nay cả nước có khoảng 128 khu bảo tồn. Mặc dù các loài thực vật được bảo tồn cao như vậy, nhưng những nghiên cứu về các loài thực vật ở Việt Nam hiện nay còn rất thiếu. Phần lớn các nghiên cứu mới chỉ dừng lại ở mức mô tả đặc điểm hình thái, định danh loài mà chưa đi sâu nghiên cứu nhiều về các đặc tính sinh học, sinh thái học, gây trồng và bảo tồn loài.

Để tìm hiểu một số loài động thực vật đó tôi tiến hành thực hiện đề tài tốt nghiệp nhằm: “Nghiên cứu một số đặc điểm sinh học loài cây Áo cộc (Liriodendron chinense) và cây Đuôi ngựa (Rhoiptelea chiliantha) để làm cơ sở cho việc bảo tồn các loài thực vật qúy hiếm tại khu bảo tồn thiên nhiên Phia Oắc – Phia Đén tỉnh Cao Bằng”. Mục tiêu - Nghiên cứu một số đặc điểm sinh học của cây Áo cộc (Liriodendron chinense) và cây Đuôi ngựa (Rhoiptelea chiliantha) tại khu bảo tồn thiên nhiên Phia Oắc – Phia Đén tỉnh Cao Bằng. - Dựa trên kết quả nghiên cứu, đề xuất một số biện pháp bảo tồn loài cây Áo cộc và Đuôi ngựa.Ý nghĩa của đề tài 1. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học: Việc nghiên cứu giúp em củng cố lại kiến thức đã học và bổ sung thêm được những kiến thức mới, những kinh nghiệm ngoài thực tế, giúp em có thể làm quen và hiểu thêm phần nào công việc của mình sau này.

Qua đó cũng giúp em làm quen với việc nghiên cứu khoa học, viết và trình bày báo cáo khoa học. Ý nghĩa thực tiễn - Là cơ sở khoa học để di chuyển một cách có kế hoạch các loài thực vật, tạo ra khu phân bố nhân tạo. - Nghiên cứu sự phân bố của thực vật còn giúp phần nào cho việc phân vùng địa lý tự nhiên làm cơ sở cho phân vùng kinh tế, phân vùng nông nghiệp, để khai thác sử dụng một cách hợp lý nhất điều kiện đất đai, khí hậu, nguồn thực vật sẵn có cho nông nghiệp, công nghiệp… - Biết được các quy luật phát triển, sự phân bố của các loài thực vật quý hiếm là cơ sở để khai thác và sử dụng hợp lý các nguồn tài nguyên phục vụ cuộc sống con người và bảo vệ môi trường trong sạch cho trái đất. - Qua đề tài biết được mức độ tác động của con người tới loài cây từ đó đưa ra các biện pháp bảo tồn tránh sự suy giảm ĐDSH.

4 PHẦN II TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 2. Cơ sở khoa học Hiện nay trên thế giới cũng như Việt Nam đang ngày càng suy giảm làm cho số lượng các loài động thực vật giảm từng ngày từng giờ, đặc biệt là các loài động, thực vật quý hiếm. Có những loài thực vật rất phong phú như Họ nhưng hiện nay một số loài trong họ vẫn có nguy cơ bị tuyệt chủng. Họ Đuôi ngựa (Rhoipteleaceae) là một trong số những họ thực vật đa dạng nhất của Việt Nam với tổng số gần 1000 nhưng hiện nay số lượng đó ngày càng suy giảm do vậy cần nâng cao công tác bảo tồn.

Dựa trên các tiêu chuẩn đánh giá tình trạng các loài của liên minh bảo tồn thiên nhiên quốc tế (IUCN), chính phủ Việt Nam cũng công bố trong Sách đỏ Việt Nam để hướng dẫn, thúc đẩy công tác bảo vệ tài nguyên sinh vật thiên nhiên. Đây cũng là tài liệu khoa học được sử dụng vào việc soạn thảo và ban hành các qui định, luật pháp của Nhà nước về bảo vệ tài nguyên sinh vật thiên nhiên, tính đa dạng sinh học và môi trường sinh thái. Các loài được xếp vào 9 bậc theo các tiêu chí về mức độ đe dọa tuyệt chủng như tốc độ suy thoái (rate of decline), kích thước quần thể (population size), phạm vi phân bố (area of geographic distribution), và mức độ phân tách quần thể và khu phân bố (degree of population and distribution fragmentation). + Tuyệt chủng ( EX) + Tuyệt chủng trong tự nhiên( EW) +Cực kì nguy cấp( CR) + Nguy cấp (EN) + Sắp nguy cấp (VU) + Sắp bị đe dọa + Ít quan tâm 5 +Thiếu dữ liệu + Không được đánh giá Dựa vào phân cấp bảo tồn loài sinh thái tại KBTTN Phia Oắc – Phia Đén tỉnh Cao Bằng.

có rất nhiều loài động thực vật được xếp vào cấp bảo tồn CR, EN và VU cần được bảo tồn nhằm gìn giữ nguồn gen quý giá cho thành phần loài sinh thái ở Việt Nam nói riêng và thế giới nói chung, những loài thực vật cần được bảo tồn gấp đó chính là cây Áo cộc và cây Đuôi ngựa tại khu bảo tồn, đây là cơ sở khoa học đầu tiên giúp tôi tiến đến nghiên cứu và thực hiện đề tài. Đối với bất kì công tác bảo tồn một loài động thực vật nào đó thì việc đi tìm hiểu kĩ tình hình phân bố, hiện trạng nơi phân bố là điều cấp thiết nhất. Ở KBTTN Phia Oắc – Phia Đén tỉnh Cao Bằng, tôi đi tìm hiểu tình hình phân bố của loài cây Áo cộc và cây Đuôi ngựa, thống kê số lượng, tình hình sinh trưởng và đặc điểm sinh thái học của chúng tại địa bàn nghiên cứu. Đây là cơ sở thứ hai để tôi thực hiện nghiên cứu của mình.

Nhưng do giới hạn của đề tài và năng lực của bản thân còn hạn chế nên tôi chưa thể phân tích đánh giá một cách cụ thể mà chỉ tiến hành “tìm hiểu” và đánh giá khái quát để đưa ra những biện pháp bảo tồn và phát triển loài. Tình hình nghiên cứu trên thế giới và Việt Nam. Tình hình nghiên cứu trên thế giới.(1976) [1] đã nghiên cứu các vấn đề về cơ sở sinh thái học nói chung và về cơ sở sinh thái học trong kinh doanh rừng mưa nói riêng, trong đó đã đi sâu nghiên cứu các nhân tố cấu trúc rừng, các kiểu xử lý về mặt lâm sinh áp dụng cho rừng mưa tự nhiên. Khái niệm sinh thái được làm sáng tỏ là cơ sở để nghiên cứu các nhân tố cấu trúc trên quan điểm sinh thái 6 học.

Công trình nghiên cứu của R. Plaudy (1987) [7] đã biểu diễn cấu trúc hình thái rừng bằng các phẫu đồ rừng, nghiên cứu các cấu trúc sinh thái thông qua việc mô tả phân loại theo các khái niệm dạng sống, tầng phiến. Sách đỏ thế giới IUCN [2] (tiếng Anh là IUCN Red List of Threatened Species, IUCN Red List hay Red Data List) là danh sách về tình trạng bảo tồn và đa dạng của các loài động vật và thực vật trên thế giới. Danh sách này được giám sát bởi Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (International Union for Conservation of Nature and Natural Resources, IUCN).

Dựa trên các tiêu chuẩn đánh giá tình trạng các loài của IUCN, chính phủ Việt Nam cũng công bố Sách đỏ Việt Nam để hướng dẫn, thúc đẩy công tác bảo vệ tài nguyên sinh vật thiên nhiên. Đây cũng là tài liệu khoa học dược sử dụng vào việc soạn thảo và ban hành các quy định, luật pháp của Nhà nước về bảo vệ tài nguyên sinh vật thiên nhiên, tính đa dạng sinh học và môi trường sinh thái.ẩ Các nghiên cứu liên quan đến cây Đuôi Ngựa và Áo cộc:y công tác Đuôi ngựa hay đuôi chó hoặc roi tê [3] (danh pháp hai phần: Rhoiptelea chiliantha) là loài duy nhất trong chi Rhoiptelea. Hệ thống APG II xếp chi Rhoiptelea vào họ của chính nó là họ Đuôi ngựa – Rhoipteleaceae, tuy nhiên APG III không còn chấp nhận họ này và đưa chi Rhoiptelea vào Hồ đào (Juglandaceae). Loài này được phát hiện năm (1932) được tìm thấy tại miền nam Trung Quốc (Quảng Tây, Quý Châu, Vân Nam) và miền bắc Việt Nam.

Nó là một loại cây thân gỗ lá sớm rụng cao tới 20 m và đường kính thân cây tới 60 cm, nhìn bề ngoài rất giống với cây cơi(Pterocarya tonkinensis), với các lá kép hình lông chim, mọc so le, dài 15–40 cm với 9-11 lá chét, mỗi lá chét dài 6–9 cm, mép lá có răng cưa.