ĐẶT VẤN ĐỀ Rừng là tài nguyên vô cùng quý giá, vốn đƣợc xem là “lá phổi xanh” của Trái đất. Rừng là 1 hệ sinh thái mà quẩn xã cây rừng giữ vai trò chủ đạo trong mối quan hệ tƣơng tác giữa sinh vật và môi trƣờng. Rừng không những là cơ sở phát triển kinh tế - xã hội mà còn có vai trò rất quan trọng trong việc duy trì cân bằng sinh thái và sự đa dạng sinh học. Thực vật rừng hay cây rừng bao gồm tất cả các loài cây thân gỗ, loài dây leo, loài cỏ thực vật bậc cao và có mạch phân bố trong rừng.
Thực vật rừng là nguồn tài nguyên thiên nhiên có khả năng tái tạo cung cấp cho con ngƣời từ lƣơng thực, thực phẩm đến các nguyên nhiên liệu trong công nghiệp, các loại thuốc chữa bệnh. Thực vật rừng rất phong phú và đa dạng, phân bố khắp mọi nơi trên Trái đất. Vì vậy việc thực hiện nghiên cứu về thực vật rừng rất quan trọng và cần thiết. Việt Nam là một nƣớc nằm trong khu vực nhiệt đới gió mùa với hệ thống thực vật rừng đa dạng, phong phú và rất phức tạp nhƣng chƣa đƣợc nghiên cứu một cách toàn diện.
Đặc biệt là ở các địa phƣơng miền núi xa xôi có địa hình hiểm trở nên việc thực hiện nghiên cứu rất khó khăn, thực vật rừng ở nhiều nơi còn chƣa đƣợc biết đến. Việc thực hiện các nghiên cứu này giúp chúng ta hiểu biết đƣợc đặc tính và nơi phân bố của loài để có biện pháp bảo tồn và duy trì hiện trạng thực vật rừng, đƣa ra giải pháp tối ƣu để ngăn chặn sự suy thoái rừng gây mất cân bằng hệ sinh thái. Nằm trong hệ thống rừng đặc dụng, Vƣờn quốc gia Bái Tử Long đã, đang và sẽ tiếp tục chú trọng vấn đề bảo vệ và phát triển tài nguyên rừng, trong đó việc nghiên cứu và bảo vệ hệ sinh thái rừng tự nhiên cũng nhƣ nghiên cứu về từng loài thực vật rừng đƣợc đặc biệt quan tâm. Hiện nay trên khu vực nghiên cứu của Vƣờn quốc gia Bái Tử Long, nhìn chung cả về số lƣợng và kích thƣớc của loài Lá khôi tía còn rất ít.
Việc thiếu thông tin về phân bố của loài gây nên những khó khăn trong việc đề xuất các biện pháp kỹ thuật lâm sinh để bảo vệ và phát triển loài. Để góp phần giải quyết khó khăn trên tôi tiến hành thực hiện đề tài: “Nghiên cứu đặc điểm phân bố của loài Lá khôi tía (Ardisia sylvestris Pit) tại Vườn quốc gia Bái Tử Long, tỉnh Quảng Ninh”. 1 Chƣơng 1 TỔNG QUAN ĐỐI TƢỢNG NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan về cây Lá khôi tía 1.
Đặc điểm hình thái Cây Lá khôi tía (Ardisia sylvestris Pit) thuộc họ Đơn nem (Myrsinaceae) là loại cây bụi, cao từ 1 - 2 m hoặc hơn. Thân rỗng xốp, ít phân cành, thân non và ngọn có màu tím hồng, có lông mềm, sau nhẵn. Lá mọc so le, thƣờng tập trung ở đầu ngọn. Phiến lá hình thuôn hoặc mác thuôn lá dài từ 20 - 50 cm, rộng từ 8 - 18 cm, mép lá có răng cƣa nhỏ và mịn, mặt trên lá màu xanh, mặt dƣới có màu tím, gân nổi hình mạng lƣới.
Cụm hoa hình chùm tán dài 15 - 30 cm, có lông mềm. Hoa nhỏ màu phớt hồng, cuống hoa dài 1 - 1,5 cm. Lá bắc và lá bắc con hình dài hẹp, có lông và điểm tuyến. Đài hợp ở gốc, dài 1,5 - 2 cm; cánh hoa hình thìa, cũng có điểm tuyến; nhị dài bằng 2/3 cánh hoa, bao phấn hình trứng; bầu hình cầu, có lông rất nhỏ, với nhụy dài; noãn nhiều.
Mùa ra hoa từ tháng 5 đến tháng 7. Qủa hạch hình cầu, có gân và điểm tuyến, khi chín màu đỏ. Mỗi cây ra từ 1 - 5 chùm quả, mỗi chùm có từ 15 - 25 quả. Mùa quả chín từ tháng 7 đến tháng 11.
Lá cây khôi tía Hình 1. Trạng thái rừng trung bình 2 1. Đặc điểm sinh trƣởng của cây Cây ƣa ẩm, ƣa bóng, thƣờng mọc dọc theo hành lang các bờ khe suối, dƣới tán rừng thƣờng xanh ẩm, hoặc rừng xen tre nứa. Độ cao phân bố tới gần 1000m.
Cây tái sinh tự nhiên chủ yếu bằng hạt và chồi sau khi bị chặt, Tuy nhiên do mọc gần bờ suối nên khi quả chín rụng xuống dễ bị nƣớc cuốn trôi. Phân bố Trên thế giới, Lá khôi tía phân bố nhiều ở Trung Quốc và ở Lào. Ở Việt Nam loài Lá khôi tía phân bố mọc rải rác ở một số tỉnh phía Bắc nhƣ Cao Bằng, Lạng Sơn, Sơn La, Yên Bái, Thái Nguyên,. Ở Quảng Ninh, Lá khôi tía có phân bố ở Hoành Bồ và Vân Đồn.
Tình trạng Theo sách đỏ Việt Nam, loài Lá khôi tía xếp vào loại sẽ nguy cấp, mức độ đe dọa bậc V. Tuy phân bố nhiều nơi nhƣng số lƣợng không nhiều do loài này tái sinh hạt kém, cây tái sinh khi trƣởng thành lại bị khai thác với số lƣợng lớn nên mất nguồn hạt tái sinh. Theo số liệu điều tra theo các tuyến của Vƣờn quốc gia Bái Tử Long ở một số đảo trong vƣờn nhƣ Ba Mùn, Sậu Nam cây Lá khôi tía phân bố rất ít, rải rác, số lƣợng cây đang có dấu hiệu suy giảm mạnh do ngƣời dân khai thác quá mức. Vì các bộ phận của cây đều sử dụng đƣợc, đặc biệt là lá và thân nên ngƣời dân khai thác toàn bộ cây làm cho cây không có cơ hội tái sinh.
Do đó công tác đánh giá hiện trạng phân bố và xây dựng các biện pháp bảo tồn loài là việc làm cấp thiết hiện nay. Lƣợc sử vấn đề nghiên cứu 1. Trên thế giới Từ những năm 1835, P. đã có nghiên cứu về khả năng nhân giống bằng hạt, giâm hom từ cành và rễ đối với các loài trong chi Ardisia.
Tuy nhiên những nghiên cứu về nhân giống và trồng thử nghiệm loài Ardisia sylvestris Pit vẫn chƣa tìm thấy. Nghiên cứu ở Việt Nam Với sự phong phú về tài nguyên sinh vật, các loài thực vật làm thuốc cũng có sự đa dạng về loài cây và công dụng làm thuốc. Sự phát triển rất lâu đời của nền Y học cổ truyền Việt Nam là cả một kho tàng kinh nghiệm hết sức phong phú, nhƣng nội dung chủ yếu vẫn không ngoài hai vấn đề lớn có quan hệ với nhau: dƣỡng sinh và trị liệu, hay nói đầy đủ là phòng chống bệnh tật, bảo vệ và nâng cao sức khỏe, kéo dài tuổi thọ. Đi cùng với những thăng trầm lịch sử của dân tộc Việt Nam trải qua hàng ngàn năm dựng nƣớc và giữ nƣớc, cách mạng chống Pháp - Mỹ.
Y học cổ truyền có vai trò quan trọng trong việc bảo đảm sức khỏe cho ngƣời dân, chữa lành những vết thƣơng cho những ngƣời chiến sĩ ngoài chiến trận. Sau cách mạng tháng tám, Y học cổ truyền ngày càng đƣợc quan tâm của Đảng, Nhà nƣớc, đặt dƣới sự chỉ đạo của Bộ Y tế, kế thừa những tinh hoa của Y học cổ truyền dân tộc, đã có nhiều công trình nghiên cứu về các loài cây, các bài thuốc mang lại những thành công cho các tác giả. Những ngƣời đi đầu trong việc nghiên cứu về loài cây thuốc ở Việt Nam nhƣ: Đỗ Tất Lợi, Võ Văn Chí, Phạm Hoàng Hộ,.đã có nhiều công trình nghiên cứu đồ sộ về các loài cây thuốc. Trong các công trình nghiên cứu của mình, các tác giả không chỉ quan tâm đến công dụng, các vị thuốc, các bài thuốc chữa bệnh mà còn quan tâm nghiên cứu đặc điểm hình thái, sinh thái và phân loại để nhận biết các loài cây ngoài tự nhiên, đồng thời phân biệt đƣợc các loài gần giống nhau trong cùng một họ một cách chính xác và nhanh nhất.
Vấn đề nghiên cứu đặc điểm hình thái, sinh thái và phân loại của loài Lá khôi đã đƣợc các nhà thực vật ở Việt Nam nghiên cứu từ khá lâu. Mặc dù các kết quả nghiên cứu của các tác gải khác nhau có những điểm không giống nhau, nhƣng đều mô tả đƣợc đúng đặc điểm của loài. Các kết quả nghiên cứu quan trọng cho các công trình nghiên cứu tiếp theo về cây thuốc. Lá khôi ở Việt Nam thƣờng đƣợc biết dƣới hai tên Lá khôi tía (Ardisia sylvestris Pit) và Lá khôi trắng (Ardisia gigantifolia).
Cả hai loài đều đƣợc ghi 4 nhận làm thuốc. Gần đây Lá khôi đã đƣợc xác định lại là Ardisia gigantifolia, loài đƣợc sử dụng làm thuốc và đã có một vài nghiên cứu về các hoạt chất. Loài bị khai thác nhiều và đƣợc đƣa vào sách đỏ. Trong cuốn "Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam", Đỗ Tất Lợi (1995) mô tả cây Lá khôi tía còn gọi là cây Độc lực, Đơn tƣớng quân, tên khoa học là Ardisia sylvestris Pit.
thuộc họ Đơn nem (Myrsinaceae) với đặc điểm chính là mặt dƣới lá màu tím, cụm hoa dài 10 - 15 cm. Lá khôi đƣợc xếp ở phần các cây thuốc và vị thuốc chữa đau dạ dầy và đƣợc ghi lại một số kết quả nhƣ sau: Bệnh viện 108 thí nghiệm dùng trên lâm sàng (mới trên 5 bệnh nhân) thì 4 ngƣời giảm đau 80 - 100 %, dịch vị giảm xuống bình thƣờng. Viện đông y áp dụng Lá khôi chữa một số trƣờng hợp đau dạ dầy (dùng riêng hay phối hợp với một số loại thuốc khác) đã sơ bộ nhận định nhƣ sau: Với liều 100g Lá khôi trở xuống hàng ngày thì có thể từ đỡ đau đến hết đau, bệnh nhân ăn đƣợc ngủ đƣợc. Nhƣng với liều 250 g một ngày thì làm bệnh nhân mệt, ngƣời uể oải, da tái xanh, sức khỏe xuống dần nếu tiếp tục uống.
Trong lá cây Lá khôi tía có chứa tanin và glucosid, tuy nhiện hiện chƣa có kết quả nghiên cứu cụ thể. Trƣờng Đại học Nông Lâm Huế phối hợp cùng vƣờn Quốc gia Bạch Mã, dựa trên kinh nghiệm của ngƣời dân, kết hợp với những thử nghiệm từ đề tài "Phát triển cây thuốc Nam của khoa dược Trường đại học dược Hà Nội và chương trình lâm sản ngoài gỗ tại các thôn Đài Làng, Đài Mô thuộc xã Vạn Yên,huyện Vân Đồn, tỉnh Quảng Ninh", đã xây dựng bản hƣớng dẫn kỹ thuật trồng một số cây thuốc Nam dƣới tán rừng tự nhiên trong đó có cây Lá khôi tía. Tuy nhiên, tài liệu chỉ đề cập đến việc trồng cây Lá khôi tía dƣới tán rừng tự nhiên, mặt khác kết quả thử nghiệm chƣa đƣợc công bố nên tài liệu chỉ mang tính chất tham khảo.