LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các kết quả nghiên cứu được trình bày trong luận án là trung thực, khách quan và chưa từng dùng bảo vệ để lấy bất kỳ học vị nào. Tôi xin cam đoan rằng mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận án đã được cảm ơn, các thông tin trích dẫn trong luận án này đều được chỉ rõ nguồn gốc. Hà Nội, ngày tháng năm 2023 Nghiên cứu sinh Phạm Ngọc Khánh i LỜI CẢM ƠN Trong suốt thời gian học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận án, tôi đã nhận được sự hướng dẫn, chỉ bảo tận tình của các thầy cô giáo, sự giúp đỡ, động viên của bạn bè, đồng nghiệp và gia đình. Nhân dịp hoàn thành luận án, cho phép tôi được bày tỏ lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc PGS.TS Ninh Thị Phíp và PGS.TS Phạm Thanh Huyền đã tận tình hướng dẫn, dành nhiều công sức, thời gian và tạo điều kiện cho tôi trong suốt quá trình học tập và thực hiện đề tài.
Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành tới Ban Giám đốc, Ban Quản lý đào tạo, Bộ môn Cây công nghiệp và Cây thuốc - Khoa Nông học, Bộ môn Công nghệ sinh học thực vật, Khoa Công nghệ sinh học - Học viện Nông nghiệp Việt Nam, Bảo tàng Thiên nhiên Việt Nam, đã tận tình giúp đỡ tôi trong quá trình học tập, thực hiện đề tài và hoàn thành luận án. Tôi xin chân thành cảm ơn tập thể lãnh đạo, cán bộ viên chức Viện Dược liệu, Trung tâm Nghiên cứu dược liệu Sa Pa, Trung tâm Tài nguyên dược liệu, Khoa Hóa phân tích Tiêu chuẩn đã giúp đỡ và tạo điều kiện cho tôi trong suốt quá trình thực hiện đề tài. Xin chân thành cảm ơn gia đình, người thân, bạn bè, đồng nghiệp đã tạo mọi điều kiện thuận lợi và giúp đỡ tôi về mọi mặt, động viên khuyến khích tôi hoàn thành luận án. Hà Nội, ngày tháng năm 2023 Tác giả Phạm Ngọc Khánh ii MỤC LỤC Lời cam đoan i Lời cảm ơn ii Mục lục iii Danh mục chữ viết tắt vi Danh mục bảng vii Danh mục hình x Trích yếu luận án xii Thesis abstract xiv PHẦN 1.
Tính cấp thiết của đề tài 1 1. Phạm vi nghiên cứu 3 1. Những đóng góp mới của luận án 3 1. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 4 PHẦN 2.
TỔNG QUAN TÀI LIỆU 5 2. Giới thiệu về chi Dysosma Woodson và các loài bát giác liên 5 2. Vị trí phân loại, nguồn gốc và phân bố chi Dysosma WoodsonError! Bookmark not defined. Thành phần hóa học và tác dụng sinh học của dược liệu các loài trong chi Dysosma Woodson 8 2.
Thành phần hóa học 8 2. Tác dụng sinh học và sử dụng chi Dysosma Woodson trong y học 11 2. Một số kết quả nghiên cứu về đa dạng di truyền và đặc điểm sinh sản của các loài thuộc chi Dysosma Woodson 14 2. Các nghiên cứu về sinh thái và đặc điểm sinh sản của các loài thuộc chi Dysosma Woodson 15 2.
Một số kết quả nghiên cứu nhân giống cây dược liệu và các loài thuộc chi Dysosma Woodson 16 2. Nhân giống hữu tính 16 2. Nhân giống vô tính 17 2. Một số kết quả nghiên cứu trồng cây dược liệu và các loài thuộc chi Dysosma 25 iii 2.
Khái quát về tình hình trồng trọt dược liệu trên thế giới và trong nước 25 2. Một số kết quả nghiên cứu về biện pháp kỹ thuật trồng cây dược liệu 26 2. Nghiên cứu về trồng trọt các loài Bát giác liên 32 2. Nhận xét chung 36 PHẦN 3.
NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 37 3. Vật liệu nghiên cứu 37 3. Nội dung nghiên cứu 40 3. Nội dung 1: Đánh giá đặc điểm nông sinh học các mẫu giống Bát giác liên 40 3.
Nội dung 2: Nghiên cứu một số biện pháp kỹ thuật nhân giống cây Bát giác liên 40 3. Nội dung 3: Nghiên cứu một số biện pháp kỹ thuật trồng cây Bát giác liên 40 3. Phương pháp nghiên cứu 40 3. Phương pháp nghiên cứu các thí nghiệm 40 3.
Phương pháp tiến hành theo dõi và các chỉ tiêu theo dõi 50 3. Phương pháp xử lý số liệu 53 PHẦN 4. KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN 54 4. Đánh giá đặc điểm nông sinh học của các mẫu giống Bát giác liên 54 4.
Thu thập các mẫu giống Bát giác liên 54 4. Đánh giá đặc điểm hình thái của các mẫu giống Bát giác liên 57 4. Đánh giá đa dạng di truyền các mẫu giống Bát giác liên bằng chỉ thị phân tử 75 4. Đánh giá đặc điểm sinh trưởng, năng suất và chất lượng dược liệu các mẫu giống Bát giác liên 83 4.
Nghiên cứu một số biện pháp kỹ thuật nhân giống cây Bát giác liên 90 4. Nghiên cứu một số biện pháp kỹ thuật nâng cao tỷ lệ đậu quả và nhân giống hữu tính cây Bát giác liên 90 4. Nghiên cứu một số biện pháp kỹ thuật nhân giống vô tính cây Bát giác liên 101 4. Ảnh hưởng của phương thức nhân giống đến khả năng sinh trưởng và ăng suất cây Bát giác liên 118 4.
Bước đầu nghiên cứu một số biện pháp kỹ thuật trồng cây Bát giác liên 120 4. Ảnh hưởng của thời vụ trồng đến sinh trưởng và năng suấ dược liệu Bát giác liên 120 4. Ảnh hưởng của mật độ khoảng cách trồng đến sinh trưởng và năng suất iv dược liệu Bát giác liên 124 4. Ảnh hưởng của liều lượng phân bón đến sinh trưởng và năng suất dược liệu Bát giác liên 127 4.
Ảnh hưởng của chế độ che sáng đến sinh trưởng, năng suất và chất lượng dược liệu Bát giác liên 132 PHẦN 5. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 140 5. Kiến nghị 141 Danh mục các công trình khoa học đã công bố liên quan đến luận án 142 Tài liệu tham khảo 143 Phụ lục 157 v DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT Từ viết tắt Nghĩa tiếng Việt (Tiếng Anh) AFLP Đa hình độ dài đoạn nhân bản chọn lọc (Amplified Fragment Length Polymorphism) BA Benzyl adenine cs Cộng sự Ct Công thức CV (%) Hệ số biến động (Coefficient of variation) hay còn gọi là sai số thí nghiệm Đc Đối chứng GA3 Gibberellic acid HPLC Sắc ký lỏng hệu năng cao (High performance Liquid Chromatography) IBA Indol butyric acid ISSR Chuỗi lặp lại đơn giản giữa (Inter Simple Sequence Repeat) ITS Gen nhân (Nuclear ribosomal internal transcribed spacer) IUCN Liên minh bảo tồn thiên nhiên Quốc tế (International Union for Conservation of Nature) LSD0.05 Sai khác nhỏ nhất có ý nghĩa với mức ý nghĩa 0,05 (Least Significant Difference) MS Môi trường dinh dưỡng tổng hợp để nuôi cấy mô tế bào thực vật được phát minh bởi Murashige và Skoog PCA Phân tích thành phần chính (Principal components analysis PCR Phản ứng chuỗi polymerase (Polymerase Chain Reaction) RAPD Đa hình DNA nhân bản ngẫu nhiên (Random Amplified Polymorphism DNA) RFLP Đa hình độ dài đoạn cắt hạn chế (Restriction Fragment Length Polymorphism) RP Chỉ số sai khác của các cặp mồi (Resolving power) TB Trung bình Tm Nhiệt độ gắn mồi α - NAA Axit α - naphtyl axetic vi DANH MỤC BẢNG STT Tên bảng Trang 2. Vị trí của chi Dysosma trong họ Berberidaceae 5 2.
Hình thái đặc trưng của chi Dysosma Woodson và Podophyllum L 6 2. Các hợp chất hóa học của loài D. Thông tin các mẫu giống Bát giác liên sử dụng trong nghiên cứu 37 3. Thông tin về các mồi sử dụng trong nghiên cứu đa dạng di truyền 38 4.
Một số đặc điểm về sinh thái nơi thu thập các mẫu Bát giác liên 55 4. Đặc điểm hình thái và vi phẫu rễ các mẫu giống Bát giác liên 57 4. Đặc điểm hình thái và giải phẫu thân ngầm của các mẫu giống Bát giác liên 59 4. Đặc điểm hình thái và vi phẫu gân lá các mẫu giống Bát giác liên 62 4.
Độ dày các lớp tế bào phiến lá của các mẫu giống Bát giác liên (µm) 63 4. Đặc điểm hình thái hoa của các mẫu giống Bát giác liên 66 4. Đánh giá độ hữu dục của hạt phấn và tỷ lệ đậu quả của các mẫu giống Bát giác liên 69 4. Ảnh hưởng của các biện pháp thụ phấn bổ sung đến sự đậu quả của mẫu giống Bát giác liên M11 70 4.
Đặc điểm hình thái quả và hạt của các mẫu giống Bát giác liên 71 4. Đặc điểm lá mầm của các mẫu giống Bát giác liên 73 4. Thành phần và chu trình nhiệt của phản ứng PCR 75 4. Đa hình của 20 mẫu giống Bát giác liên dựa trên chỉ thị ISSR 76 4.
Hệ số tương đồng di truyền của 20 mẫu giống Bát giác liên được đánh giá bằng chỉ thị ISSR (phía trên) và RAPD (hàng dưới) 77 4. Đa hình của 20 mẫu giống Bát giác liên dựa trên chỉ thị RAPD 80 4. Thời giai đoạn sinh trưởng và phát triển trong 1 năm của các mẫu giống Bát giác liên 84 4. Đặc điểm sinh trưởng của các mẫu giống Bát giác liên 87 4.
Năng suất và hàm lượng podophyllotoxin của các mẫu giống Bát giác liên 89 4. Ảnh hưởng của chế độ phân bón và tỉa định quả đến tỷ lệ đậu quả và kích thước quả Bát giác liên 92 4. Ảnh hưởng của chế độ phân bón và tỉa định quả đến hạt giống Bát giác liên 96 vii 4. Ảnh hưởng của thời gian bảo quản đến thời gian, tỷ lệ nảy mầm và xuất vườn của hạt Bát giác liên 100 4.
Ảnh hưởng của thời gian bảo quản đến đặc điểm sinh trưởng của cây con Bát giác liên tại thời điểm 240 ngày sau gieo 100 4. Ảnh hưởng của thời vụ giâm hom thân ngầm đến thời gian và khả năng nhân giống Bát giác liên 102 4. Ảnh hưởng của thời vụ giâm hom thân ngầm đến đặc điểm sinh trưởng của cây giống Bát giác liên thời điểm xuất vườn 103 4. Ảnh hưởng của vị trí cắt hom thân ngầm đến thời gian và khả năng nhân giống Bát giác liên 104 4.
Ảnh hưởng của vị trí cắt hom thân ngầm đến đặc điểm sinh trưởng của cây giống Bát giác liên hời điểm xuất vườn 105 4. Ảnh hưởng của số đốt hom thân ngầm đến thời gian và khả năng nhân giống Bát giác liên 106 4. Ảnh hưởng của số đốt hom thân ngầm đến đặc điểm sinh trưởng cây giống Bát giác liên thời điểm xuất vườn 107 4. Ảnh hưởng của thời vụ giâm hom rễ đến thời gian và khả năng nhân giống Bát giác liên 110 4.
Ảnh hưởng của thời vụ giâm hom rễ đến đặc điểm sinh trưởng của cây giống Bát giác liên thời điểm xuất vườn 111 4. Ảnh hưởng của vị trí cắt hom rễ đến thời gian giâm hom và khả năng nhân giống cây Bát giác liên 112 4. Ảnh hưởng của vị trí cắt hom rễ đến đặc điểm sinh trưởng của cây giống Bát giác liên thời điểm xuất vườn 112 4.