MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của dề tài Hoài Sơn, có các tên thường gọi khác là Sơn Dược, Chính Hoài, Củ Mài, Khoai Mài hay Củ Lỗ. Tên khoa học là Dioscorea persimilis Prain et Burk., thuộc chi Dioscorea, họ Củ nâu (Dioscoreaceae), bộ Củ nâu (Dioscoreales), lớp Một lá mầm (Liliopsida), ngành Ngọc lan (Magnoliophyta). Cây có nguồn gốc ở vùng châu Á, các dạng hoang dại phân bố nhiều ở Trung Quốc, Lào.
Ở Việt Nam cây Hoài Sơn (Củ Mài) mọc hoang ở những vùng rừng núi phía Bắc ở nơi có độ cao từ 100 - 800m so với mực nước biển. Gần đây được trồng ở đồng bằng để làm dược liệu [1],[2]. Cây sinh trưởng phát triển thích hợp trong khoảng nhiệt độ 20- 30oC, ẩm độ đất 75-85%, lượng mưa bình quân 1600 -1800mm/năm, khả năng chịu úng kém. Cây có thể trồng trên nhiều loại đất khác nhau, nhưng phát triển tốt và cho năng suất cao trên đất thịt nhẹ, tơi xóp, tầng đất canh tác dày, đủ dinh dưỡng, pH trung tính.
Cây có nhu cầu tương đối cao về các chất khoáng dinh dưỡng N, P, K đặc biệt là đạm và kali. Đặc biệt thích hợp với phân chuồng đã ủ hoai hoặc phân hữu cơ vi sinh. Đặc biệt, Hoài Sơn là một loại cây đa tác dụng. Nhân dân vùng núi thường đào củ về cạo sạch vỏ, luộc, xào hoặc nấu canh ăn; có thể dùng ghế cơm để ăn như các loại khoai.
Hoài Sơn được sử dụng làm thuốc bổ ngũ tạng, mạnh gân xương và dùng chữa các loại bệnh sau: (1) Suy nhược cơ thể; (2) Bệnh đường ruột, tiêu chảy, kiết lỵ lâu ngày; (3) Bệnh tiêu khát; (4) Di tinh, mộng tinh và hoạt tinh; (5) Viêm tử cung (bạch đới); (6) Thận suy, mỏi lưng, đi tiểu luôn, chóng mặt, hoa mắt; (7) Ra mồ hôi trộm, (8) Bệnh tiểu đường v. Theo y học cổ truyền, Hoài Sơn có vị ngọt, tính bình, có tác dụng bổ tỳ vị, ích tâm phế, bổ thận [15],[16]. Lào Cai là tỉnh thuộc khu vực miền núi phía Bắc, có lợi thế về điều kiện thổ nhưỡng và khí hậu thuận lợi cho việc phát triển các loài dược liệu quý. Luan van 2 Trong đó, cây Hoài Sơn (Củ Mài) là một loại cây dược liệu bản địa có rất nhiều tác dụng về dược lý và giá trị dinh dưỡng cao.
Riêng tỉnh Lào Cai, cuối năm 2016, UBND tỉnh đã phê duyệt quy hoạch phát triển dược liệu tỉnh Lào Cai đến năm 2020 và tầm nhìn đến năm 2030. Theo đó, đến năm 2020, tỉnh sẽ ưu tiên quy hoạch phát triển 10 chủng loại cây dược liệu có thế mạnh về thị trường tiêu thụ, trên cơ sở khai thác các điều kiện của các tiểu vùng khí hậu á nhiệt đới và rừng tự nhiên, với tổng diện tích là 1,200 ha. Đến năm 2030, mở rộng diện tích và chủng loại dược liệu hàng hóa có ưu thế trên địa bàn tỉnh lên 22 chủng loại chính, với diện tích là 3,799 ha [3]. Cây dược liệu Hoài Sơn (củ Mài) được người dân địa phương tại tỉnh Lào Cai biết đến và sử dụng từ rất lâu đời.
Tuy nhiên, hiện nay giống cây Hoài Sơn chủ yếu được mọc và khai thác trong tự nhiên hoặc trồng ở vườn nhà theo hình thức quảng canh với quy mô rất nhỏ lẻ. Bên cạnh đó, chưa có được các giải phát kỹ thuật đồng bộ trong trồng và chăm sóc loại cây này, chủ yếu là canh tác theo kinh nghiệm của người dân. Do đó, năng suất, chất lượng còn hạn chế, và có nguy cơ bị thoái hóa giống do không quan tâm, chăm sóc đúng mức, trong khi nhu cầu tiêu dùng của thị trường ngày càng cao, đặc biệt sử dụng Hoài Sơn trong các loại thuốc chữa bệnh, và phối hợp với các loại dược liệu khác. Vì vậy, cây này đang có nguy cơ bị thoái hóa giống.
Tuy nhiên, các nghiên cứu trên thế giới và Việt Nam mới chỉ tập trung vào một số khía cạnh như: nguồn gốc và phân loại, đa dạng sinh học, giá trị dinh dưỡng và thức ăn, tác dụng chữa bệnh, và ứng dụng công nghệ sinh học trong cải tiến giống, hiện nay chưa có nghiên cứu chuyên sâu về nghiên cứu các biện pháp kỹ thuật canh tác cho cây Hoài Sơn. Xuất phát từ vấn đề thực tế đó, việc nghiên cứu và thực hiện đề tài “Nghiên cứu đặc điểm nông sinh học và kỹ thuật trồng cây Hoài Sơn tại huyện Bắc Hà, Lào Cai” là hết sức cần thiết, góp phần vào công tác bảo tồn giống dược liệu quý theo định hướng của tỉnh, kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ là cơ sở Luan van 3 quan trọng trong việc đề xuất các biện pháp kỹ thuật canh tác và sản xuất phù hợp, hiệu quả đối với việc thực hiện phát triển sản xuất cây Hoài Sơn. Đồng thời góp phần làm tăng thêm hiệu quả kinh tế kinh tế cho nhân dân tại địa phương. Mục đích, yêu cầu của đề tài 1.
Mục đích Đánh giá được đặc điểm nông sinh học và xác định được kỹ thuật trồng thích hợp để làm cơ sở cho việc nghiên cứu các biện pháp kỹ thuật trồng trọt cho cây Hoài Sơn 1. Yêu cầu - Đánh giá được đặc điểm nông sinh học của cây Hoài Sơn. - Đánh giá được độ sâu trồng thích hợp của cây Hoài Sơn. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 1.
Ý nghĩa khoa học - Các kết quả nghiên cứu của đề tài là một dẫn liệu khoa học có giá trị về một số biện pháp kỹ thuật trồng nâng cao tỷ lệ sống và năng suất cho cây Hoài Sơn tại huyện Bắc Hà tỉnh Lào Cai, làm cơ sở cho việc hoàn thiện quy trình kỹ thuật thâm canh giống dược liệu giống dược liệu nghiên cứu. - Kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ bổ sung tài liệu cho công tác nghiên cứu khoa học, giảng dạy và chuyển giao cho sản xuất. Ý nghĩa thực tiễn - Kết quả nghiên cứu của đề tài là cơ sở khoa học cho định hướng phát triển cây Hoài Sơn. - Giúp sinh viên rèn luyện kỹ năng bố trí thí nghiệm trên đồng ruộng và kỹ thuật chăm sóc cây trồng, biết được phương pháp thu thập số liệu, xử lí số liệu và cách viết một bài báo cáo nghiên cứu khoa học.
Luan van 1 PHẦN 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Cơ sở khoa học của đề tài Theo tổ chức y tế thế giới WHO, 80% dân số thế giới nằm ở khu vực các nước đang phát triển và 80% dân số ở các nước này sử dụng thuốc có nguồn gốc tự nhiên như một lựa chọn hàng đầu trong việc phòng và chữa bệnh. Với số dân khổng lồ, nhiều bệnh tật nên nhu cầu sử dụng thuốc hiệu quả cao ngày càng tăng. Nhu cầu về sử dụng thuốc trên thế giới là rất lớn, cả về số lượng và chất lượng.
Theo thống kê hiện nay tỷ lệ số người sử dụng Y học cổ truyền trong chăm sóc sức khỏe và điều trị bệnh ngày càng tăng như Trung Quốc, Hàn Quốc, Các nước Châu phi, .Ở Trung Quốc chi phí cho sử dụng Y học cổ truyền khoảng 10 tỷ USD, chiếm 40% tổng chi phí cho y tế, Nhật Bản khoảng 1,5 tỷ USD, Hàn Quốc khoảng trên 500 triệu USD. Đây đang là một thách thức lớn đối với các nước đang phát triển nói riêng và nhân loại nói chung. Việt Nam là nước nhiệt đới, gió mùa có nguồn tài nguyên thực vật phong phú và đa dạng, tính đến nay đã phát hiện 3.948 loài thực vật có mạch là cây thuốc. Ngay từ thời tiền sử, người Việt cổ đã biết dùng cây cỏ để trị bệnh.
Ngày nay, nền y học Việt Nam đã được Đảng và Nhà nước khẳng định “Đông tây y kết hợp”. Vì thế ngành trồng và sản xuất dược liệu không ngừng được đẩy mạnh và phát triển [12]. Trong những năm gần đây, nhu cầu sử dụng các sản phẩm có nguồn gốc từ thảo dược thiên nhiên ngày 1 gia tăng. Trong khi Việt Nam là một trong những nước phong phú và đa dạng về hệ động thực vật, có tiềm năng lớn về dược liệu phục vụ ngành Y.
Hiện nay, tại một số tỉnh: Bắc Giang, Nghệ An, Phú Yên, Hà Tĩnh cây dược liệu được trồng tập trung cho năng suất, thu nhập cao hơn nhiều so với các cây trồng nông nghiệp truyền thống. Ở một số tỉnh ngoài việc trồng cây dược liệu dưới tán vườn, tán đồi thì cây dược liệu Luan van 2 được đưa ra trồng thâm canh trên diện tích đất nông nghiệp mang lại hiệu quả kinh tế cao, đạt từ 90 -130 triệu đồng/ha/ năm. Tại Hội nghị toàn quốc của Chính phủ về phát triển dược liệu Việt Nam ngày 12/4/2017 tại Lào Cai, thông tin tổng hợp báo cáo tại hội nghị cho biết, nhu cầu dược liệu trong nước khoảng gần 60-80. Khối lượng dược liệu xuất khẩu theo thống kê đạt gần 5.000 tấn, đem lại giá trị trên 6 triệu USD mỗi năm.
Giá trị kinh tế đem lại từ việc nuôi trồng dược liệu cao hơn hẳn so với các loại cây lương thực khác (cao hơn gấp 5-10 lần trồng lúa). Đánh giá tổng quan tình hình nghiên cứu cây Hoài Sơn Hoài Sơn được con người biết đến với vai trò là một vị thuốc (nằm trong danh mục Dược điển Việt Nam) và được sử dụng làm thuốc bổ ngũ tạng, mạnh gân xương. Theo y học cổ truyền, Hoài Sơn có vị ngọt, tính bình, có tác dụng bổ tỳ vị, ích tâm phế, bổ thận. Hoài Sơn còn được sấy khô để làm thuốc bắc; sản xuất bột và tinh bột để chế biến khẩu phần ăn trong hỗ trợ điều trị bệnh nhân đái tháo đường [15],[16].
Kết quả nghiên cứu về các đặc tính lý hóa, cấu trúc và thành phần của tinh bột Hoài Sơn trong việc hỗ trợ điều trị bệnh nhân đái tháo đường týp 2: Được cho ăn các khẩu phần bánh chế biến từ nguyên liệu tinh bột Hoài Sơn theo một cách xác định, bước đầu đã chứng minh được rằng, khẩu phần bánh tạo ra có thể sử dụng để hỗ trợ điều trị bệnh đái tháo đường một cách hiệu quả [5]. Theo đánh giá sơ bộ cho thấy, mặc dù Hoài Sơn là một vị thuốc Đông y quý, thông dụng. Tuy nhiên, giống cây này ngày càng hiếm, và chưa có nguồn cung ứng ổn định tại Việt Nam do chủ yếu thu thập từ tự nhiên hoặc trồng với quy mô nhỏ lẻ ở vườn gia đình. Do đó, hiện nay trên thị trường, sản phẩm Hoài Sơn chủ yếu phải nhập từ Trung Quốc.
Đồng thời, tình trạng đóng gói hàng giả xảy ra khá phổ biến do lợi nhuận cao và nhu cầu thị trường lớn, đồng thời, tình trạng sử dụng hóa chất bảo quản thuốc cũng ảnh hưởng không nhỏ tới chất lượng thuốc và gây tác dụng phụ cho người bệnh.