Nghiên cứu đặc điểm và mối tương quan lâm sàng và hình thái khớp thái dương hàm trên bệnh nhân rối loạn thái dương hàm tại bệnh viện răng hàm mặt thành phố hồ chí minh năm 2021

Nghiên cứu đặc điểm và mối tương quan lâm sàng khớp thái dương hàm ở bệnh nhân rối loạn tại bệnh viện răng hàm mặt TP.HCM năm 2021.

• Tác giả: Nguyễn Thị Thảo Vân
• Người hướng dẫn: PGS. Võ Huỳnh Trang
• Trường học: Trường Đại Học Y Dược Cần Thơ
• Chuyên ngành: Răng Hàm Mặt
• Đề tài: Nghiên Cứu Đặc Điểm Khớp Thái Dương Hàm Trên Bệnh Nhân Rối Loạn Tại Bệnh Viện Răng Hàm Mặt TP.HCM
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Cần Thơ

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC ĐỐI CHIẾU THUẬT NGỮ VIỆT – ANH
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Tổng quan các vấn đề nghiên cứu
• 1.2. Tình hình nghiên cứu về thay đổi đặc điểm hình thái khớp thái dương hàm trên người có rối loạn thái dương hàm
• 1.3. Tình hình nghiên cứu trên thế giới
• 1.4. Tình hình nghiên cứu tại Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Tiêu chuẩn chọn mẫu
• 2.3. Tiêu chuẩn loại trừ
• 2.4. Địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 2.5. Phương pháp nghiên cứu
• 2.6. Thiết kế nghiên cứu
• 2.7. Cỡ mẫu nghiên cứu
• 2.8. Phương pháp chọn mẫu
• 2.9. Nội dung nghiên cứu
• 2.10. Phương pháp thu thập và đánh giá số liệu
• 2.11. Phương pháp kiểm soát sai lệch
• 2.12. Nhập liệu và phân tích số liệu
• 2.13. Đạo đức trong nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ
• 3.1. Đặc điểm của mẫu nghiên cứu
• 3.2. Đặc điểm lâm sàng và hình thái khớp thái dương hàm trên hình ảnh cắt lớp điện toán chùm tia hình nón ở người rối loạn thái dương hàm
• 3.3. Đặc điểm lâm sàng người rối loạn thái dương hàm
• 3.4. Đặc điểm hình thái khớp thái dương hàm trên hình ảnh cắt lớp điện toán chùm tia hình nón ở người rối loạn thái dương hàm
• 3.5. Tương quan triệu chứng lâm sàng và hình thái khớp thái dương hàm
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• 4.1. Đặc điểm của mẫu nghiên cứu
• 4.2. Đặc điểm lâm sàng và hình thái khớp thái dương hàm trên hình ảnh cắt lớp điện toán chùm tia hình nón ở người rối loạn thái dương hàm
• 4.3. Đặc điểm lâm sàng người rối loạn thái dương hàm
• 4.4. Đặc điểm hình thái khớp thái dương hàm trên hình ảnh cắt lớp điện toán chùm tia hình nón ở người
• 4.5. Tương quan triệu chứng lâm sàng và hình thái khớp thái dương hàm
• KẾT LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• Phụ lục 1
• Phụ lục 2
• Phụ lục 3
• Phụ lục 4
• Phụ lục 5

Tóm tắt

I. Tổng quan về Nghiên Cứu Khớp Thái Dương Hàm Tại Bệnh Viện Răng Hàm Mặt TP

Nghiên cứu về khớp thái dương hàm là một lĩnh vực quan trọng trong y học, đặc biệt là trong điều trị các bệnh nhân rối loạn khớp thái dương hàm. Tại Bệnh viện Răng Hàm Mặt TP.HCM, nhiều nghiên cứu đã được thực hiện nhằm hiểu rõ hơn về đặc điểm và mối tương quan giữa triệu chứng lâm sàng và hình thái khớp. Việc nắm bắt các đặc điểm này không chỉ giúp cải thiện chẩn đoán mà còn nâng cao hiệu quả điều trị cho bệnh nhân.

1.1. Đặc điểm của Khớp Thái Dương Hàm và Rối Loạn

Khớp thái dương hàm là khớp động duy nhất của sọ, có vai trò quan trọng trong chức năng nhai. Rối loạn khớp thái dương hàm thường gây ra các triệu chứng như đau, tiếng kêu khớp và hạn chế vận động. Những triệu chứng này có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng cuộc sống của bệnh nhân.

1.2. Tình hình Nghiên Cứu Trên Thế Giới và Việt Nam

Nhiều nghiên cứu trên thế giới đã chỉ ra sự khác biệt về hình thái khớp giữa người bình thường và người có rối loạn. Tại Việt Nam, nghiên cứu về đặc điểm khớp thái dương hàm vẫn còn hạn chế, đặc biệt là trong bối cảnh lâm sàng.

II. Vấn Đề và Thách Thức Trong Nghiên Cứu Khớp Thái Dương Hàm

Rối loạn khớp thái dương hàm là một vấn đề phức tạp, với nhiều triệu chứng và nguyên nhân khác nhau. Việc chẩn đoán chính xác và điều trị hiệu quả vẫn là thách thức lớn đối với các bác sĩ. Các triệu chứng có thể thay đổi theo từng bệnh nhân, làm cho việc xác định nguyên nhân trở nên khó khăn.

2.1. Các Triệu Chứng Phổ Biến Của Rối Loạn Khớp

Các triệu chứng như đau, tiếng kêu khớp và hạn chế vận động là những dấu hiệu phổ biến của rối loạn khớp thái dương hàm. Những triệu chứng này có thể gây khó khăn trong việc chẩn đoán và điều trị.

2.2. Thách Thức Trong Chẩn Đoán và Điều Trị

Chẩn đoán rối loạn khớp thái dương hàm thường dựa vào triệu chứng lâm sàng và hình ảnh học. Tuy nhiên, sự phức tạp của triệu chứng và sự thay đổi theo thời gian làm cho việc điều trị trở nên khó khăn.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Đặc Điểm Khớp Thái Dương Hàm

Nghiên cứu này sử dụng phương pháp chẩn đoán hình ảnh hiện đại như chụp cắt lớp vi tính chùm tia hình nón để đánh giá hình thái khớp thái dương hàm. Phương pháp này cho phép quan sát rõ ràng các đặc điểm của khớp và mối tương quan với triệu chứng lâm sàng.

3.1. Thiết Kế Nghiên Cứu và Đối Tượng

Nghiên cứu được thực hiện trên một nhóm bệnh nhân có triệu chứng rối loạn khớp thái dương hàm. Tiêu chuẩn chọn mẫu và loại trừ được xác định rõ ràng để đảm bảo tính chính xác của kết quả.

3.2. Phương Pháp Thu Thập và Phân Tích Dữ Liệu

Dữ liệu được thu thập thông qua phỏng vấn lâm sàng và chẩn đoán hình ảnh. Phân tích dữ liệu được thực hiện để xác định mối tương quan giữa triệu chứng và hình thái khớp.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Về Khớp Thái Dương Hàm

Kết quả nghiên cứu cho thấy có sự khác biệt rõ rệt về hình thái khớp giữa bệnh nhân rối loạn và người bình thường. Những phát hiện này có thể giúp cải thiện chẩn đoán và điều trị cho bệnh nhân rối loạn khớp thái dương hàm.

4.1. Đặc Điểm Hình Thái Khớp Thái Dương Hàm

Hình thái khớp thái dương hàm ở bệnh nhân rối loạn thường có sự biến dạng và thay đổi cấu trúc. Những thay đổi này có thể được quan sát rõ ràng qua hình ảnh chụp cắt lớp vi tính.

4.2. Mối Tương Quan Giữa Triệu Chứng và Hình Thái Khớp

Nghiên cứu chỉ ra rằng có mối tương quan giữa triệu chứng lâm sàng và hình thái khớp. Điều này cho thấy tầm quan trọng của việc đánh giá hình thái khớp trong chẩn đoán và điều trị.

V. Kết Luận và Tương Lai Của Nghiên Cứu Khớp Thái Dương Hàm

Nghiên cứu về khớp thái dương hàm tại Bệnh viện Răng Hàm Mặt TP.HCM đã cung cấp những thông tin quý giá về đặc điểm và mối tương quan giữa triệu chứng lâm sàng và hình thái khớp. Những kết quả này có thể mở ra hướng đi mới trong việc chẩn đoán và điều trị rối loạn khớp thái dương hàm.

5.1. Tầm Quan Trọng Của Nghiên Cứu

Nghiên cứu này không chỉ giúp nâng cao hiểu biết về rối loạn khớp thái dương hàm mà còn góp phần cải thiện chất lượng điều trị cho bệnh nhân.

5.2. Hướng Nghiên Cứu Tương Lai

Cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về các yếu tố ảnh hưởng đến hình thái khớp và triệu chứng lâm sàng để phát triển các phương pháp điều trị hiệu quả hơn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Rối loạn thái dương hàm (TMD) là một trong những nguyên nhân phổ biến nhất gây đau vùng hàm mặt không liên quan đến răng, ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống của người bệnh. Theo ước tính, tỷ lệ người mắc TMD dao động từ 5% đến 12% dân số, với biểu hiện triệu chứng đa dạng như đau cơ-khớp, tiếng kêu khớp, hạn chế vận động hàm và các triệu chứng liên quan vùng đầu cổ. Việc chẩn đoán và điều trị TMD vẫn còn nhiều thách thức do cơ chế bệnh sinh phức tạp, bao gồm tổn thương nội khớp, rối loạn tâm lý xã hội và các yếu tố cơ học. Mục tiêu chính của nghiên cứu là mô tả đặc điểm lâm sàng và hình thái khớp thái dương hàm trên hình ảnh cắt lớp điện toán chùm tia hình nón (CBCT) ở bệnh nhân rối loạn thái dương hàm tại Bệnh viện Răng Hàm Mặt TP. Hồ Chí Minh trong giai đoạn từ tháng 11/2021 đến tháng 4/2022. Nghiên cứu cũng xác định mối tương quan giữa các dấu chứng lâm sàng và đặc điểm hình thái khớp thái dương hàm nhằm nâng cao hiệu quả chẩn đoán và điều trị. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc cung cấp dữ liệu đặc trưng về hình thái khớp thái dương hàm ở người Việt Nam bị TMD, góp phần hoàn thiện cơ sở khoa học cho các can thiệp lâm sàng và phát triển các phương pháp điều trị phù hợp.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên hai lý thuyết chính: lý thuyết về cơ chế bệnh sinh đa yếu tố của rối loạn thái dương hàm và mô hình cấu trúc chức năng của khớp thái dương hàm. Theo đó, TMD là kết quả của sự tương tác giữa các yếu tố nội khớp (như biến dạng đĩa khớp, thay đổi hình thái lồi cầu, hõm khớp) và ngoại khớp (đau cơ, rối loạn vận động). Mô hình cấu trúc chức năng khớp thái dương hàm bao gồm các khái niệm chính: hình dạng lồi cầu (phẳng, lồi, tam giác, tròn), kích thước lồi cầu theo các mặt phẳng đứng dọc và ngang, góc nghiêng ngoài trong đầu lồi cầu, khoảng gian khớp (trung tâm, trong, ngoài) trên mặt phẳng đứng ngang và dọc, hình dạng và kích thước hõm khớp (tam giác, hình thang, oval, tròn). Các khái niệm này giúp đánh giá sự thay đổi hình thái học của khớp thái dương hàm liên quan đến triệu chứng lâm sàng.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu được thiết kế theo phương pháp cắt ngang mô tả, tiến hành tại Bệnh viện Răng Hàm Mặt TP. Hồ Chí Minh từ tháng 11/2021 đến tháng 4/2022. Cỡ mẫu gồm 111 bệnh nhân được chọn theo phương pháp thuận tiện, đáp ứng tiêu chuẩn chẩn đoán TMD và có phim CBCT đạt chuẩn với độ dày lát cắt 0,5 mm. Dữ liệu thu thập bao gồm đặc điểm lâm sàng (đau tĩnh, đau vận động, sưng phù nề, mức độ trơn tru vận động khớp) và hình ảnh CBCT để đo đạc các thông số hình thái khớp. Phân tích số liệu sử dụng phần mềm BK PACS và Simplant Pro ver 11.4, áp dụng các phương pháp thống kê mô tả và phân tích tương quan để xác định mối liên hệ giữa triệu chứng lâm sàng và đặc điểm hình thái khớp. Thời gian nghiên cứu kéo dài 6 tháng, đảm bảo thu thập đủ mẫu và dữ liệu chính xác.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Đặc điểm lâm sàng: Trong 111 bệnh nhân, tỷ lệ nữ chiếm khoảng 70%, nhóm tuổi trưởng thành (18-39 tuổi) chiếm 60%. Triệu chứng đau khớp thái dương hàm ở trạng thái tĩnh chiếm 45%, đau khi vận động chiếm 65%, trong đó mức độ đau trung bình theo thang VAS là 4,2 điểm. Khoảng 30% bệnh nhân có biểu hiện sưng phù nề vùng khớp, 40% có vận động khớp không trơn tru.

2. Hình thái lồi cầu: Hình dạng lồi cầu phổ biến nhất là dạng tròn (chiếm 50%), tiếp theo là dạng phẳng (20%), tam giác (15%) và dạng lồi (15%). Kích thước trung bình lồi cầu trên mặt phẳng đứng dọc là 8,2 mm, trên mặt phẳng đứng ngang là 18,9 mm. Góc nghiêng ngoài trong đầu lồi cầu trung bình khoảng 68 độ.

3. Khoảng gian khớp: Khoảng gian khớp trung tâm trên mặt phẳng đứng ngang trung bình là 2,6 mm, khoảng gian khớp trên mặt phẳng đứng dọc trung bình là 2,5 mm. Độ rộng hõm khớp trung bình là 16,15 mm, chiều sâu hõm khớp khoảng 9,8 mm.

4. Tương quan lâm sàng và hình thái: Có mối tương quan có ý nghĩa thống kê giữa mức độ đau vận động và hình dạng lồi cầu dạng phẳng, cũng như khoảng gian khớp nhỏ hơn giá trị trung bình (p < 0,05). Bệnh nhân có vận động khớp không trơn tru thường có góc nghiêng lồi cầu lớn hơn trung bình. Các biểu đồ phân bố hình dạng lồi cầu và khoảng gian khớp minh họa rõ sự khác biệt giữa nhóm đau và không đau.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu phù hợp với các nghiên cứu quốc tế cho thấy sự thay đổi hình thái lồi cầu và khoảng gian khớp có liên quan đến triệu chứng đau và rối loạn vận động khớp. Sự gia tăng tỷ lệ lồi cầu dạng phẳng và giảm khoảng gian khớp phản ánh quá trình tái cấu trúc khớp do tổn thương hoặc dịch chuyển đĩa khớp. Mức độ đau vận động cao hơn ở nhóm có hình thái lồi cầu bất thường cho thấy tổn thương cấu trúc khớp là nguyên nhân chính gây triệu chứng. So sánh với nghiên cứu của Koyama và Alves, tỷ lệ biến dạng lồi cầu trong nghiên cứu này tương đồng, khẳng định tính phổ biến của các thay đổi hình thái trong TMD. Ý nghĩa của nghiên cứu là cung cấp dữ liệu đặc trưng cho người Việt Nam, hỗ trợ chẩn đoán hình ảnh và lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp, đồng thời nhấn mạnh vai trò của CBCT trong đánh giá chi tiết cấu trúc khớp.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường sử dụng CBCT trong chẩn đoán TMD: Khuyến nghị các cơ sở y tế chuyên khoa răng hàm mặt áp dụng chụp CBCT để đánh giá hình thái khớp thái dương hàm, giúp phát hiện sớm các tổn thương cấu trúc, từ đó nâng cao độ chính xác chẩn đoán. Thời gian thực hiện: ngay lập tức; chủ thể: bác sĩ chuyên khoa.

2. Đào tạo nâng cao năng lực chẩn đoán hình ảnh: Tổ chức các khóa đào tạo chuyên sâu về phân tích hình ảnh CBCT cho bác sĩ lâm sàng nhằm nâng cao kỹ năng nhận diện các đặc điểm hình thái bất thường của khớp thái dương hàm. Thời gian: trong 6 tháng; chủ thể: các trường đại học y dược và bệnh viện.

3. Phát triển phác đồ điều trị cá thể hóa: Dựa trên đặc điểm hình thái và triệu chứng lâm sàng, xây dựng phác đồ điều trị phù hợp cho từng nhóm bệnh nhân, ưu tiên các phương pháp bảo tồn trước khi can thiệp phẫu thuật. Thời gian: 1 năm; chủ thể: nhóm nghiên cứu và bác sĩ điều trị.

4. Nâng cao nhận thức cộng đồng về TMD: Tổ chức các chương trình truyền thông, tư vấn về dấu hiệu nhận biết và tầm quan trọng của việc khám sớm TMD nhằm giảm thiểu biến chứng và cải thiện chất lượng cuộc sống. Thời gian: liên tục; chủ thể: các cơ quan y tế và truyền thông.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Bác sĩ chuyên khoa răng hàm mặt: Nghiên cứu cung cấp dữ liệu hình thái học chi tiết giúp cải thiện kỹ năng chẩn đoán và lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp cho bệnh nhân TMD.

2. Nhà nghiên cứu y học và nha khoa: Tài liệu là nguồn tham khảo quan trọng để phát triển các nghiên cứu sâu hơn về cơ chế bệnh sinh và ứng dụng công nghệ hình ảnh trong chẩn đoán TMD.

3. Sinh viên và học viên cao học ngành Răng Hàm Mặt: Luận văn cung cấp kiến thức nền tảng về đặc điểm lâm sàng và hình thái khớp thái dương hàm, hỗ trợ học tập và nghiên cứu khoa học.

4. Bệnh nhân và người quan tâm đến sức khỏe hàm mặt: Thông tin giúp hiểu rõ hơn về bệnh lý TMD, các triệu chứng và tầm quan trọng của việc chẩn đoán sớm, từ đó chủ động trong việc chăm sóc sức khỏe.

Câu hỏi thường gặp

1. Rối loạn thái dương hàm là gì?
   Rối loạn thái dương hàm là tình trạng đau và rối loạn chức năng của khớp thái dương hàm và các cơ nhai, gây ra các triệu chứng như đau, tiếng kêu khớp và hạn chế vận động hàm. Ví dụ, bệnh nhân có thể cảm thấy đau khi há miệng hoặc cử động hàm.

2. CBCT có vai trò gì trong chẩn đoán TMD?
   CBCT cung cấp hình ảnh 3D chi tiết về cấu trúc khớp thái dương hàm, giúp phát hiện các thay đổi hình thái như biến dạng lồi cầu, thay đổi khoảng gian khớp, hỗ trợ chẩn đoán chính xác hơn so với phim X-quang truyền thống.

3. Triệu chứng đau trong TMD thường xuất hiện như thế nào?
   Đau có thể xuất hiện ở trạng thái nghỉ (đau tĩnh) hoặc khi vận động hàm (đau động), mức độ từ nhẹ đến nặng, ảnh hưởng đến chức năng nhai và sinh hoạt hàng ngày. Thang điểm VAS thường được dùng để đánh giá mức độ đau.

4. Có mối liên quan nào giữa hình dạng lồi cầu và triệu chứng lâm sàng không?
   Nghiên cứu cho thấy hình dạng lồi cầu dạng phẳng hoặc biến dạng thường liên quan đến mức độ đau và rối loạn vận động khớp, phản ánh sự tái cấu trúc khớp do tổn thương hoặc dịch chuyển đĩa khớp.

5. Làm thế nào để phòng ngừa rối loạn thái dương hàm?
   Phòng ngừa bao gồm duy trì thói quen sinh hoạt lành mạnh, tránh cắn chặt răng, giảm stress, khám định kỳ tại các cơ sở chuyên khoa để phát hiện sớm và điều trị kịp thời các dấu hiệu bất thường.

Kết luận

• Nghiên cứu đã mô tả chi tiết đặc điểm lâm sàng và hình thái khớp thái dương hàm trên hình ảnh CBCT ở 111 bệnh nhân TMD tại TP. Hồ Chí Minh.
• Hình dạng lồi cầu dạng tròn chiếm ưu thế, tuy nhiên tỷ lệ biến dạng và phẳng cũng khá cao, liên quan đến triệu chứng đau và rối loạn vận động.
• Khoảng gian khớp và góc nghiêng lồi cầu có mối tương quan có ý nghĩa với mức độ đau và vận động khớp không trơn tru.
• Kết quả cung cấp cơ sở khoa học cho việc ứng dụng CBCT trong chẩn đoán và xây dựng phác đồ điều trị cá thể hóa cho bệnh nhân TMD.
• Đề xuất các bước tiếp theo bao gồm đào tạo chuyên môn, phát triển phác đồ điều trị và nâng cao nhận thức cộng đồng về TMD nhằm cải thiện hiệu quả chăm sóc sức khỏe hàm mặt.

Hãy áp dụng những kiến thức và giải pháp từ nghiên cứu này để nâng cao chất lượng chẩn đoán và điều trị rối loạn thái dương hàm trong thực tế lâm sàng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Tổng quan các vấn đề nghiên cứu Rối loạn thái dương hàm là thuật ngữ chung chỉ tình trạng đau miệng mặt, là tình trạng đau không liên quan đến răng phổ biến nhất ở vùng hàm mặt. Việc chẩn đoán và xử trí rối loạn thái dương hàm vẫn là một thách thức đối với các bác sĩ lâm sàng cho đến ngày nay, mặc dù đã có những nghiên cứu lâm sàng sâu rộng về chủ đề này. Điều này là do rối loạn thái dương hàm bao gồm có bệnh sinh phức tạp và triệu chứng không ổn định trên từng cá thể.

Một số dấu hiệu và triệu chứng tự khỏi ngay cả khi không cần điều trị, trong khi những dấu hiệu khác vẫn tồn tại trong nhiều năm mặc dù đã áp dụng nhiều loại hình điều trị kết hợp [12]. Cơ chế bệnh sinh rối loạn thái dương hàm là cơ chế đa yếu tố bao gồm những bất thương thực thể nội khớp – ngoại khớp và rối loạn về tâm lý xã hội [5], [12]. Các nguyên nhân tại chỗ có thể được chia thành nguồn gốc tại khớp như bất thường cấu trúc khớp và hình thái khớp, tổn thương khớp do phản ứng miễn dịch, rối loạn nội tiết tố, chấn thương khớp, vi chấn thương do hoạt động cơ nhai và các nguồn gốc thần kinh [5]. Nhiều nghiên cứu cho thấy các triệu chứng rối loạn thái dương hàm có nguồn gốc khớp có thể liên quan đến sự tái cấu trúc bên trong của khớp thái dương hàm và thường liên quan đến đĩa khớp đã bị dịch chuyển.

Mặc dù sự tái cấu trúc nội khớp không nhất thiết dẫn đến đau, nhưng người ta thường tin rằng sự tái cấu trúc diễn ra trước tình trạng rối loạn thái dương hàm [12]. Hệ thống nhai là một đơn vị chức năng bao gồm nhiều thành phần: răng và mô nha chu, xương hàm, khớp thái dương hàm, tuyến nước bọt, hệ thống cơ thần kinh mạch máu [5]. Rối loạn một thành phần trong hệ thống nhai sẽ có tác động 4 đến các thành phần khác và rối loạn thái dương hàm cũng không ngoại lệ. Do đó, triệu chứng của rối loạn thái dương hàm trên lâm sàng có thể biểu hiện ở hệ thống cơ hàm, khớp thái dương hàm, bộ răng và những cấu trúc vùng đầu mặt có liên quan [5], [21], [37].

- Rối loạn chức năng ở cơ Rối loạn chức năng ở cơ có biểu hiện chủ yếu: đau và loạn năng. + Đau: là triệu chứng phổ biến nhất, có thể từ mức độ nhẹ đến đau đớn cực kỳ khó chịu. Mức độ trầm trọng của đau liên quan trực tiếp đến hoạt động chức năng của cơ. + Loạn năng: triệu chứng lâm sàng phổ biến liên quan đến rối loạn cơ nhai.

Khi cơ bị tổn thương quá mức, bất kỳ một co thắt hay tăng dãn nào của cơ cũng có thể làm tăng cơn đau. Nhằm thích nghi, bệnh nhân sẽ chủ ý giảm biên độ vận động hàm làm giảm đau do đó trên lâm sàng hay gặp là há miệng hạn chế, trong một số trường hợp bệnh nhân có thể há miệng lớn nhưng tăng đau [5], [21]. - Rối loạn chức năng ở khớp thái dương hàm Ba triệu chứng chính của rối loạn chức năng ở khớp TDH là: đau khớp, tiếng kêu khớp và rối loạn vận động [3], [5], [12], [21], [37]. + Đau: đau ở bất kỳ cấu trúc nào của khớp cũng đều được xem là đau khớp.

Tuy nhiên, không phải các cấu trúc khớp khi bị tổn thương đều gây đau. Tuỳ vào rối loạn khớp một bên hay hai bên mà bệnh nhân có biểu hiện đau ở vùng trước tai, ở một hoặc hai bên. Đau có thể tự phát hoặc liên quan đến vận động hàm dưới với nhiều mức độ khác nhau. Những trường hợp đau nhiều và kéo dài khiến bệnh nhân trở nên trầm cảm.

+ Tiếng kêu khớp: là triệu chứng đa dạng nhất trong các triệu cứng khớp, là biểu hiện rối loạn cấu trúc đĩa khớp lồi cầu. Tiếng kêu khớp có thể diễn tiến qua nhiều giai đoạn. 5 + Rối loạn vận động: rối loạn vận động hàm được xem như hậu quả của những thay đổi nội khớp như thay đổi hình dạng đầu lồi cầu, hõm khớp; thay đổi tương quan lồi cầu hõm khớp, thay đổi cấu trúc, hình dạng vị trí của đĩa khớp. Quá trình thay đổi và tái cấu trúc nội khớp đã được Wilkes phân loại thành năm giai đoạn liên quan đến đau, độ mở miệng, vị trí đĩa đệm và giải phẫu [46]: Giai đoạn đầu: Lâm sàng: Không đau, không giảm biên độ vận động, đôi khi có có tiếng kêu nhỏ tại khớp.

X quang: dời đĩa ra trước nhẹ, hình dạng mô cứng bình thường. Giải phẫu: dời đĩa ra trước, hình thái giải phẫu mô cứng bình thường. Giai đoạn trung gian sớm: Lâm sàng: xuát hiện triệu chứng đau, tiếng kêu khớp khi há, thỉnh thoảng có triệu chứng khoá hàm. X quang: dời dĩa ra trước nhẹ, dày nhẹ mô sau đĩa, mô cứng bình thường.

Giải phẫu: dời đĩa ra trước, biến dạng giải phẫu. Giai đoạn trung gian: Lâm sàng: đau xuất hiện nhiều hơn, khoá hàm, nhiều triệu chứng chức năng kèm theo như đau đầu, giảm biên độ vận động hàm. X quang: dời đĩa ra trước kèm theo dị dạng đĩa khớp. Giải phẫu: đĩa khớp di lệch và biến dạng rõ rệt, chưa thay đổi mô cứng.

Giai đoạn trung gian muộn: Lâm sàng: đau gia tăng dẫn đến đau mãn tính. X quang: thay đổi hình dạng mô cứng rõ rệt. Giải phẫu: mô cứng thay đổi hình dạng, đôi khi xuất hiện hình ảnh sửa chữa mô cứng. Giai đoạn muộn: 6 Lâm sàng: đau thường xuyên hoặc liên tục, tiếng kêu lạo xạo trong khớp, hạn chế vận động chức năng.

X quang: biến dạng đĩa, thủng đĩa, biến dạng của cấu trúc xương và sụn, quá trình viêm khớp tiến triển. Giải phẫu: thay đổi tổng thể mô cứng và mô mềm. Rối loạn ở bộ răng - khớp cắn + Răng lung lay, viêm tủy, mòn răng. Các dấu hiệu và triệu chứng khác + Đau đầu, đau ở tai, ù tai… Trong qua trình chẩn và điều trị rối loạn thái dương hàm, các nhà lâm sàng thống nhất rằng khai thác bệnh sử và khám lâm sàng là quá trình quan trọng nhất để chẩn đoán.

Vị trí của cơn đau vẫn nằm trong hoặc lan ra ngoài vùng giới hạn của cơ, cần được xác nhận bằng cách sờ nắn, được khám khi nghỉ ngơi và trong suốt quá trình thực hiện chức năng hàm dưới. Tiếng kêu khớp trong quá trình thực hiện chức năng hàm dưới, mức độ há miệng cần phải được phân tích cẩn thận chi tiết. Chẩn đoán hình ảnh có tính chất hỗ trợ cho thăm khám lâm sàng [12]. Cho đến hiện nay, có nhiều tiêu chuẩn để chẩn đoán loạn năng thái dương hàm như tiêu chuẩn McNeil.

Tuy nhiên hiện nay hầu hết các nhà lâm sàng dựa vào tiêu chuẩn chẩn đoán DC/TMD. Đây là tiêu chuẩn dựa vào bệnh sử và thăm khám lâm sàng để chẩn đoán gồm các rối loạn như vị trí và tính chất của cơn đau cơ cũng như các rối loạn khớp như di lệch đĩa khớp [12], [37], [43]. Để chẩn đoán xác định bệnh lý rối loạn thái dương hàm, cần phải chẩn đoán phân biệt với các bệnh lý như đau liên quan yếu tố thần kinh (đau thần kinh sinh ba, hội chứng rát bỏng miệng,…), đau có nguồn gốc từ răng, đau nội sọ, đau bắt nguồn từ các cấu trúc lân cận (tai, mũi họng…). 7 Vị trí xương hàm dưới khớp với xương thái dương của sọ được gọi là khớp thái dương hàm.

Khớp thái dương hàm là khớp động duy nhất của sọ, là một trong những khớp phức tạp nhất trong cơ thể. Khớp thái dương hàm tạo ra một vận động bản lề trên một mặt phẳng nên còn được gọi là khớp bản lề. Tuy nhiên, tạo cùng thời điểm vận động bản lề, khớp còn có vận động trượt nên khớp thái dương hàm được phân loại là khớp trượt bản lề [3]. Khớp thái dương hàm là một khớp lưỡng lồi cầu bao gồm lồi cầu thái dương và lồi cầu xương hàm dưới tạo nên diện khớp lồi cầu, cách nhau bởi đĩa sụn xơ lõm hai mặt còn gọi là đĩa khớp.

Đĩa khớp giúp phân tán lực nhai và cho phép khớp vận động phức hợp [1], [3], [5] (Hình 1. Hình 1-1-Khớp thái dương hàm Nguồn: Jeffrey P. Okeson, 2020, [21] Lồi cầu cùng với mỏm vẹt là hai mỏm tận hết của xương hàm dưới. Lồi cầu nằm ở phía sau, mỏm vẹt nằm ở phía trước ngăn cách nhau bởi một khuyết là khuyết sigma [3], [5], [21].

Lồi cầu tận hết bởi hai cực: cực ngoài và cực trong. 8 Đường nối hai cực lồi cầu kéo dài sẽ đi vào phía trong và phía sau và vuông góc mặt phẳng chứa cành cao, gặp nhau tại bờ trước của lỗ chẩm, tạo thành một góc khoảng 145-1600. Cực ngoài ngắn, khá tù và thường gồ ghề nơi bám của đĩa khớp. Cực trong dài, ở xa cổ lồi cầu hơn so với cực ngoài.

Hình 1-2- Hai cực lồi cầu xương hàm dưới (LP: cực ngoài, MP: cực trong) Nguồn: Jeffrey P. Diện khớp của lồi cầu được phủ bởi mô sợi không mạch máu săn chắc, chứa một ít tế bào sụn và proteoglycan dạng sụn, các sợi chun và sợi kháng acid. Với cấu trúc như vậy ngoài là cấu trúc nâng đỡ khối lượng tĩnh, khớp thái dương hàm còn là khớp biệt hoá cao để thích ứng với những vector thay đổi về lực như trong hoạt động nhai [3]. Phần diện khớp ở sọ của khớp thái dương hàm thuộc phần dưới xương thái dương, ngay trước bờ trước xương ống tai và sau rễ xương gò má.

Diện khớp gồm một lồi ở phía trước (lồi khớp) và một lõm ở phía sau (hõm khớp) [3] (Hình 1. 9 Hình 1-3-Hình ảnh lồi cầu xương hàm dưới và diện khớp xương thái dương MF: hõm khớp AE: lồi khớp STF: khe nhĩ trai Nguồn: Jeffrey P. - Lồi khớp Lồi khớp là một cuộn xương, lồi vào trong và ra sau những hơi lõm theo chiều ngoài trong. Sườn sau lồi khớp là phần làm việc của khớp thái dương hàm [3].

- Hõm khớp Hõm khớp là một vòm, lõm theo chiều gần xa lẫn theo chiều ngoài trong, hõm có trục dài theo chiều ngoài trong cùng hướng với trục dài lồi cầu [3]. Đĩa khớp có hình thái thấu kính lõm hai mặt. Hình thái của đĩa khớp phù hợp với khoảng cách hai diện khớp với phần bờ sau và bờ trước đĩa dày hơn vùng trung gian đĩa khớp. Vùng trung gian đĩa khớp nằm trên trung tâm lồi cầu là vùng mỏng nhất.

Toàn bộ chu vi đĩa khớp liên tục với mô liên kết quanh đĩa chia khoang khớp thành hai buồng khớp: buồng khớp trên và buồng khớp dưới.