Nghiên Cứu Đặc Điểm Hình Thái Đầu Mặt Ở Người Kinh 18-25 Tuổi Để Ứng Dụng Trong Y Học

Luận án tiến sĩ nghiên cứu y học nghiên cứu đặc điểm hình thái đầu mặt ở người kinh 18 25 tuổi để ứng dụng trong y học, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng dụng

• Tác giả: Nguyễn Lê Hùng
• Người hướng dẫn: PGS. Trương Mạnh Dũng
• Trường học: Trường Đại Học Y Hà Nội
• Chuyên ngành: Răng Hàm Mặt
• Đề tài: Nghiên Cứu Đặc Điểm Hình Thái Đầu Mặt Ở Người Kinh 18-25 Tuổi Trong Y Học
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ y học
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. Giải phẫu mô cứng và mô mềm
• 1.1.1. Giải phẫu mô cứng
• 1.1.2. Giải phẫu mô mềm
• 1.1.3. Các điểm mốc và kích thước trên mô mềm
• 1.2. Phương pháp nghiên cứu nhân trắc trên phim sọ mặt và trên ảnh chuẩn hoá
• 1.2.1. Phương pháp đo và phân tích trên phim sọ mặt
• 1.2.2. Phương pháp đo trên ảnh chụp chuẩn hoá
• 1.2.3. So sánh hai phương pháp đo đạc trên ảnh chụp chuẩn hoá và trên phim sọ mặt
• 1.3. Nghiên cứu lứa tuổi người trưởng thành độ tuổi 18 – 25
• 1.4. Tương quan mô cứng mô mềm
• 1.5. Các nghiên cứu ở Việt Nam và trên thế giới
• 1.5.1. Trên ảnh chụp chuẩn hoá
• 1.5.2. Trên phim sọ mặt
• 1.6. Ứng dụng nghiên cứu nhân trắc trong thực tế
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.1.1. Tiêu chuẩn lựa chọn
• 2.1.2. Tiêu chuẩn loại trừ
• 2.2. Địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 2.3. Phương pháp nghiên cứu
• 2.3.1. Thiết kế nghiên cứu
• 2.3.2. Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu
• 2.3.3. Biến số, chỉ số nghiên cứu
• 2.3.3.1. Các biến số trên ảnh chụp chuẩn hoá
• 2.3.3.2. Các chỉ số trên phim sọ mặt
• 2.3.3.3. So sánh kết quả hai phương pháp
• 2.3.3.4. Tương quan mô cứng mô mềm trên phim sọ nghiêng
• 2.3.4. Kỹ thuật và công cụ thu thập số liệu
• 2.3.5. Quy trình thu thập số liệu
• 2.3.6. Quản lý, xử lý và phân tích số liệu
• 2.3.7. Sai số và cách khắc phục sai số
• 2.3.7.1. Sai số hệ thống
• 2.3.7.2. Sai số ngẫu nhiên
• 2.4. Đạo đức trong nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Thông tin chung về đối tượng nghiên cứu
• 3.2. Đặc điểm chung các kích thước, góc và các tỷ lệ trên phim sọ mặt
• 3.3. Đặc điểm chung các kích thước, góc và tỷ lệ khuôn mặt trên ảnh chuẩn hoá
• 3.4. So sánh giữa kết quả của hai phương pháp đo
• 3.5. Tương quan mô cứng mô mềm trên phim sọ mặt nghiêng
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• 4.1. Đặc điểm chung của mẫu nghiên cứu
• 4.1.1. Tỷ lệ giới tính
• 4.1.2. Phương pháp nghiên cứu
• 4.1.3. So sánh chung giá trị trung bình các chỉ số đầu mặt giữa nam và nữ
• 4.2. Đặc điểm hình thái sọ mặt người dân tộc Kinh 18-25
• 4.2.1. Trên phim sọ mặt thẳng
• 4.2.2. Trên phim sọ nghiêng từ xa kỹ thuật số
• 4.2.3. Trên ảnh thẳng chuẩn hóa
• 4.2.4. Các chỉ số mặt theo Martin
• 4.3. So sánh kết quả hai phương pháp đo đạc
• 4.4. Tương quan giữa chỉ số mô cứng và mô mềm
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Hình Thái Đầu Mặt Người Kinh 18 25

Nghiên cứu hình thái đầu mặt ở người Kinh độ tuổi 18-25 có ý nghĩa quan trọng trong y học, đặc biệt trong các lĩnh vực như Răng Hàm Mặt, Phẫu thuật tạo hình. Việc hiểu rõ các chỉ số nhân trắc học đặc trưng cho cộng đồng giúp các nhà lâm sàng can thiệp điều trị hiệu quả, mang lại kết quả tối ưu về hình thái, chức năng và thẩm mỹ. Khuôn mặt, biểu tượng của bản sắc cá nhân, có thể bị tổn thương do bệnh lý hoặc tai nạn. Việc tái tạo khuôn mặt dựa trên số đo bình thường của từng cá nhân là một thách thức lớn, đòi hỏi sự am hiểu sâu sắc về hình thái học đầu mặt. Các nghiên cứu trước đây còn hạn chế về số lượng đối tượng và chưa hệ thống, do đó, việc xác định đặc điểm nhân trắc đầu-mặt ở người Việt Nam là vô cùng cần thiết. Mục tiêu của nghiên cứu này là xác định các đặc điểm hình thái đầu mặt ở người Kinh trưởng thành, làm cơ sở cho các ứng dụng trong y học.

1.1. Giải Phẫu Mô Cứng Nền Tảng Hình Thái Đầu Mặt

Giải phẫu mô cứng, đặc biệt là xương hàm trên và xương hàm dưới, đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành cấu trúc đầu mặt. Xương hàm trên tạo nên hốc mắt, hốc mũi, vòm miệng và nâng đỡ các cơ quan trên mặt. Xương hàm dưới là xương di động duy nhất của khối xương mặt, khớp với xương thái dương tạo nên khớp thái dương hàm. Sự hiểu biết về các mốc giải phẫu trên mô cứng là cần thiết để thực hiện các phép đo nhân trắc học chính xác. Các điểm mốc này là cơ sở để xác định các kích thước, góc, và mặt phẳng tham chiếu trong nghiên cứu hình thái học đầu mặt.

1.2. Giải Phẫu Mô Mềm Yếu Tố Thẩm Mỹ Khuôn Mặt

Mô mềm phủ lên cấu trúc xương, định hình diện mạo bên ngoài của khuôn mặt. Cách đánh giá khuôn mặt theo ba phần (trên, giữa, dưới) có nhiều hạn chế. Cách tiếp cận theo chức năng chia khuôn mặt thành mặt trước (biểu cảm, giao tiếp) và mặt bên (hệ thống nhai). Các lớp mô mềm (da, mô dưới da, cân cơ nông, dây chằng, màng xương) có cấu trúc phức tạp, ảnh hưởng đến hình dáng và độ đàn hồi của khuôn mặt. Nghiên cứu mô mềm giúp hiểu rõ hơn về sự thay đổi hình thái khuôn mặt theo thời gian và tuổi tác.

II. Vấn Đề Thiếu Dữ Liệu Nhân Trắc Học Đầu Mặt Người Kinh

Hiện nay, các bác sĩ thường sử dụng tiêu chí nhân trắc học của người Cáp-ca hoặc chủng tộc Mongoloide để áp dụng cho người Việt Nam. Việc áp dụng tiêu chuẩn của một chủng tộc cho một chủng tộc khác là không phù hợp, đặc biệt trong các lĩnh vực như nắn chỉnh răng-hàm, phẫu thuật thẩm mỹ. Nhu cầu nâng cao chất lượng cuộc sống và cải thiện thẩm mỹ ngày càng tăng cao, đặc biệt ở lứa tuổi 18-25, là lứa tuổi ổn định để thực hiện các can thiệp y khoa. Do đó, việc xác định các đặc điểm nhân trắc đầu-mặt ở người Việt Nam là một nhu cầu hết sức cấp thiết không chỉ đối với ngành Y học mà còn của nhiều chuyên ngành khác. Các nghiên cứu trước đây ở Việt Nam còn hạn chế về số lượng đối tượng và chưa được hệ thống, dẫn đến thiếu các giá trị đại diện.

2.1. Sai Khác Hình Thái Đầu Mặt Giữa Các Chủng Tộc

Sự khác biệt về hình thái đầu mặt giữa các chủng tộc là một vấn đề quan trọng cần được xem xét trong y học. Các tiêu chuẩn nhân trắc học được xây dựng dựa trên đặc điểm của một chủng tộc cụ thể có thể không phù hợp khi áp dụng cho các chủng tộc khác. Việc sử dụng các tiêu chuẩn không phù hợp có thể dẫn đến kết quả chẩn đoán và điều trị không chính xác. Do đó, việc nghiên cứu và xây dựng các tiêu chuẩn nhân trắc học riêng cho từng chủng tộc là vô cùng quan trọng.

2.2. Ứng Dụng Tiêu Chuẩn Nhân Trắc Học Không Phù Hợp

Việc áp dụng các tiêu chuẩn nhân trắc học không phù hợp có thể gây ra những hậu quả nghiêm trọng trong y học. Trong lĩnh vực nắn chỉnh răng-hàm, việc sử dụng các tiêu chuẩn không chính xác có thể dẫn đến kết quả điều trị không tối ưu, thậm chí gây ra các vấn đề về khớp cắn. Trong phẫu thuật thẩm mỹ, việc áp dụng các tiêu chuẩn không phù hợp có thể dẫn đến kết quả phẫu thuật không hài hòa, làm mất đi vẻ đẹp tự nhiên của khuôn mặt. Cần nhấn mạnh tầm quan trọng của việc sử dụng các tiêu chuẩn nhân trắc học chính xác và phù hợp cho từng chủng tộc.

III. Cách Nghiên Cứu Nhân Trắc Học Đầu Mặt Người Kinh 18 25

Nghiên cứu này tập trung vào việc xác định các đặc điểm hình thái đầu mặt ở người Kinh độ tuổi 18-25 bằng cách sử dụng hai phương pháp chính: chụp phim Xquang sọ mặt từ xa và chụp ảnh chuẩn hóa. Phim Xquang sọ mặt cung cấp thông tin về cấu trúc xương, trong khi ảnh chuẩn hóa cho phép đánh giá hình thái học của mô mềm. Các số đo và chỉ số thu được từ hai phương pháp này được so sánh và phân tích để xác định các đặc điểm đặc trưng cho nhóm đối tượng nghiên cứu. Mục tiêu là thiết lập một bộ tiêu chuẩn nhân trắc học đầu mặt riêng cho người Kinh, phục vụ cho các ứng dụng trong y học.

3.1. Phương Pháp Đo Đạc Trên Phim Sọ Mặt Từ Xa

Phim sọ mặt từ xa là một công cụ quan trọng trong nghiên cứu nhân trắc học. Phương pháp này cho phép đo đạc chính xác các kích thước và góc của cấu trúc xương, cung cấp thông tin về sự phát triển và vị trí tương quan của các thành phần đầu mặt. Các điểm mốc giải phẫu trên phim sọ mặt được xác định và sử dụng để đo các kích thước quan trọng. Kết quả đo đạc được phân tích thống kê để xác định các giá trị trung bình và độ lệch chuẩn cho từng chỉ số.

3.2. Kỹ Thuật Chụp Ảnh Chuẩn Hóa Khuôn Mặt

Chụp ảnh chuẩn hóa là một phương pháp không xâm lấn cho phép đánh giá hình thái học của mô mềm trên khuôn mặt. Kỹ thuật này đòi hỏi sự kiểm soát chặt chẽ về ánh sáng, góc chụp và vị trí của đối tượng để đảm bảo tính chính xác và khả năng so sánh của các bức ảnh. Các điểm mốc trên mô mềm được xác định và sử dụng để đo các kích thước và góc quan trọng. Kết quả đo đạc được phân tích thống kê để xác định các giá trị trung bình và độ lệch chuẩn cho từng chỉ số.

IV. Ứng Dụng Kết Quả Nghiên Cứu Nhân Trắc Học Đầu Mặt

Kết quả nghiên cứu về đặc điểm hình thái đầu mặt ở người Kinh độ tuổi 18-25 có nhiều ứng dụng thực tiễn trong y học. Trong lĩnh vực Răng Hàm Mặt, các số đo và chỉ số thu được có thể được sử dụng để chẩn đoán và lập kế hoạch điều trị nắn chỉnh răng, chỉnh hình xương. Trong phẫu thuật thẩm mỹ, các tiêu chuẩn nhân trắc học riêng cho người Kinh giúp các bác sĩ tạo ra kết quả phẫu thuật hài hòa và tự nhiên hơn. Ngoài ra, nghiên cứu này cũng cung cấp thông tin hữu ích cho các lĩnh vực như nhân chủng học, pháp y học, và thiết kế sản phẩm (ví dụ: khẩu trang, kính mắt).

4.1. Ứng Dụng Trong Nắn Chỉnh Răng Và Chỉnh Hình Xương

Các số đo và chỉ số nhân trắc học thu được từ nghiên cứu này có thể được sử dụng để chẩn đoán và lập kế hoạch điều trị nắn chỉnh răng và chỉnh hình xương. Ví dụ, các số đo về kích thước và vị trí của xương hàm trên và xương hàm dưới có thể giúp xác định các vấn đề về khớp cắn và lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp. Các chỉ số về tỷ lệ khuôn mặt có thể giúp đánh giá sự hài hòa của khuôn mặt và lập kế hoạch chỉnh hình xương để cải thiện thẩm mỹ.

4.2. Áp Dụng Trong Phẫu Thuật Thẩm Mỹ Khuôn Mặt

Trong phẫu thuật thẩm mỹ, các tiêu chuẩn nhân trắc học riêng cho người Kinh giúp các bác sĩ tạo ra kết quả phẫu thuật hài hòa và tự nhiên hơn. Ví dụ, các số đo về kích thước và hình dạng của mũi, cằm, và gò má có thể giúp bác sĩ lựa chọn phương pháp phẫu thuật phù hợp và tạo ra kết quả thẩm mỹ cân đối. Việc sử dụng các tiêu chuẩn nhân trắc học chính xác giúp đảm bảo rằng kết quả phẫu thuật phù hợp với đặc điểm hình thái khuôn mặt của người Kinh.

V. Kết Luận Tầm Quan Trọng Nghiên Cứu Hình Thái Học Đầu Mặt

Nghiên cứu đặc điểm hình thái đầu mặt ở người Kinh độ tuổi 18-25 là một đóng góp quan trọng cho lĩnh vực y học và các ngành liên quan. Việc xây dựng một bộ tiêu chuẩn nhân trắc học riêng cho người Kinh giúp cải thiện chất lượng chẩn đoán và điều trị trong nhiều lĩnh vực, đặc biệt là Răng Hàm Mặt và Phẫu thuật thẩm mỹ. Nghiên cứu này mở ra hướng đi mới cho các nghiên cứu tiếp theo về hình thái học đầu mặt ở các nhóm dân tộc khác nhau tại Việt Nam.

5.1. Hướng Nghiên Cứu Tương Lai Về Nhân Trắc Học

Nghiên cứu này là tiền đề cho các nghiên cứu tiếp theo về nhân trắc học ở các nhóm dân tộc khác nhau tại Việt Nam. Việc mở rộng phạm vi nghiên cứu và thu thập dữ liệu từ nhiều nhóm dân tộc sẽ giúp xây dựng một bộ tiêu chuẩn nhân trắc học toàn diện cho người Việt Nam. Các nghiên cứu tương lai cũng có thể tập trung vào việc tìm hiểu sự thay đổi hình thái đầu mặt theo tuổi tác và giới tính.

5.2. Cải Tiến Phương Pháp Nghiên Cứu Hình Thái Học

Trong tương lai, cần tiếp tục cải tiến các phương pháp nghiên cứu hình thái học đầu mặt để nâng cao tính chính xác và hiệu quả. Việc sử dụng các công nghệ mới như quét 3D, phần mềm phân tích ảnh tự động, và trí tuệ nhân tạo có thể giúp thu thập và xử lý dữ liệu nhanh chóng và chính xác hơn. Việc kết hợp các phương pháp nghiên cứu khác nhau (ví dụ: di truyền học, dịch tễ học) có thể giúp hiểu rõ hơn về các yếu tố ảnh hưởng đến hình thái đầu mặt.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu nhân trắc học sọ mặt là nền tảng cốt lõi của chuyên ngành Răng Hàm Mặt, phẫu thuật tạo hình - tái tạo hàm mặt và nhân chủng học thể chất. Trong nhiều thập kỷ qua, hệ thống y tế và các nhà lâm sàng tại Việt Nam chủ yếu ứng dụng các hằng số nhân trắc học quy chuẩn từ các quần thể người da trắng Cáp-ca (Caucasian) để chẩn đoán, lập kế hoạch điều trị chỉnh hình răng mặt và phẫu thuật chỉnh hình xương. Tuy nhiên, như luận án đã nhấn mạnh: "Việc áp dụng chỉ số của một chủng tộc này cho một chủng tộc khác là không phù hợp, đặt biệt là trong lĩnh vực nắn chỉnh răng-hàm, phẫu thuật thẩm mỹ, một yêu cầu ngày càng tăng cao của người dân để nâng cao hơn chất lượng cuộc sống đặc biệt ở lứa tuổi 18-25, là lứa tuổi ổn định để thực hiện các can thiệp y khoa." Sự thiếu hụt một hệ thống dữ liệu nhân trắc sọ mặt chuẩn hóa, có cỡ mẫu lớn và mang tính đại diện dịch tễ học cao cho người Việt Nam đã tạo ra một khoảng trống nghiên cứu (research gap) nghiêm trọng.

Luận án tiến sĩ y học của nghiên cứu sinh Nguyễn Lê Hùng (Mã số chuyên ngành: 62720601, Trường Đại học Y Hà Nội) với đề tài "Nghiên cứu đặc điểm hình thái đầu mặt ở người Kinh 18-25 tuổi để ứng dụng trong Y học" là công trình tiên phong giải quyết trọn vẹn khoảng trống này thông qua việc thiết lập hai câu hỏi nghiên cứu cốt lõi:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Các đặc điểm hình thái học, kích thước thẳng, góc và tỷ lệ sọ mặt trên ảnh chụp chuẩn hóa và phim X-quang sọ mặt từ xa (Cephalometry) của người Kinh trong độ tuổi 18–25 có những quy luật nhân trắc và sự khác biệt giới tính như thế nào?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Mối quan hệ tương quan giữa cấu trúc mô cứng và mô mềm trên phim sọ mặt nghiêng, cũng như mức độ tương thích giữa kết quả đo đạc trên ảnh chuẩn hóa và phim sọ mặt từ xa diễn ra theo quy luật toán học - giải phẫu nào?

Hệ thống giả thuyết nghiên cứu được kiểm định bao gồm:

• Giả thuyết 1 (H1): Tồn tại sự dị biệt giới tính (sexual dimorphism) có ý nghĩa thống kê ($p < 0,05$) trên hầu hết các kích thước thẳng và diện tích sọ mặt ở người Kinh trưởng thành.
• Giả thuyết 2 (H2): Mô mềm không phản ánh thụ động theo tỷ lệ 1:1 đối với mô cứng bên dưới, mà tồn tại mối tương quan giải phẫu mang tính đặc trưng theo từng phân loại tương quan xương (Class I, II, III).

Dựa trên khung lý thuyết của đường cong tăng trưởng Scammon, phân tích tam giác Tweed và các chỉ số nhân trắc học Martin & Saller, luận án triển khai nghiên cứu với quy mô mẫu chưa từng có: $N = 7.376$ đối tượng chụp ảnh chuẩn hóa và $n = 734$ đối tượng chụp phim X-quang sọ mặt từ xa trong giai đoạn 10/2016 – 10/2019 tại hai trung tâm đại diện cho hai miền Nam - Bắc (Hà Nội và Bình Dương). Kết quả nghiên cứu mang lại đột phá nền tảng khi cung cấp bộ ngân hàng dữ liệu chuẩn hóa về hằng số sọ mặt cho 85,3% dân số Việt Nam, phục vụ đa ngành từ y sinh học lâm sàng đến bảo hộ lao động và khoa học hình sự.

Literature Review và Positioning

Lịch sử phát triển của nhân trắc học sọ mặt ghi nhận bước ngoặt mang tính cách mạng vào năm 1931 khi Broadbent (Mỹ) và Hofrath (Đức) phát minh ra kỹ thuật chụp và đo sọ từ xa trên phim X-quang (Cephalometrics). Phương pháp này cho phép định vị khớp cắn trong mối tương quan với khung xương mặt và nền sọ. Đến giai đoạn cuối thế kỷ 20, các nhà khoa học như Farkas (1994), Clanman (1990) và Ferrario (1993) đã chuẩn hóa phương pháp chụp ảnh chân dung (Photogrammetry), biến việc phân tích hình thái khuôn mặt từ đánh giá định tính cảm tính thành một công cụ định lượng khoa học có độ lặp lại cao.

Trong y văn thế giới, tồn tại cuộc tranh luận học thuật kéo dài về mối tương quan giữa mô cứng và mô mềm:

• Trường phái tất định hình thái mô cứng: Angle (1907) và Tweed (1950) cho rằng nếu hệ thống răng được sắp xếp đều đặn và nằm thẳng đứng trên xương cơ sở, mô mềm sẽ tự động đạt được sự hài hòa thẩm mỹ tối ưu. Bishara (1985) cũng ủng hộ quan điểm cấu trúc mô mềm biến đổi phụ thuộc trực tiếp vào mô xương.
• Trường phái biến thiên độc lập: Subtelny (1959), Oliver (1982) và Kasai (2000) chứng minh rằng mối tương quan giữa mô cứng và mô mềm không mang tính tuyến tính đơn giản do độ dày, trương lực cơ và cấu trúc khoang mỡ của mô mềm tại từng vùng giải phẫu có tính độc lập sinh học cao.

Đối sánh với các nghiên cứu quốc tế, các công trình của Miyajima (1996) khi so sánh người Nhật Bản và người Âu-Mỹ, hay Farkas (2005) khi kiểm chứng các chuẩn tỷ lệ mặt tân cổ điển (Neoclassical facial canons) trên người Mỹ gốc Á, đều chỉ ra rằng người châu Á thuộc đại chủng Mongoloit có các đặc trưng hình thái hoàn toàn khác biệt: khoảng gian hai khóe mắt trong ($en-en$) rộng hơn, độ nhô xương hàm và phức hợp răng - xương ổ răng lớn hơn, góc mũi môi nhọn hơn và sống mũi thấp hơn so với người Cáp-ca. Tại Tây Á, các nghiên cứu của Fariaby (2006) tại Iran và Ozdemir (2008) tại Thổ Nhĩ Kỳ ($n = 430$) cũng khẳng định sự chi phối mạnh mẽ của yếu tố chủng tộc lên các góc mô mềm và kích thước mặt nghiêng.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu trước đây của Hồ Thị Thùy Trang (1999), Võ Trương Như Ngọc (2010, 2013) và Trần Tuấn Anh (2017) đã bước đầu khảo sát kích thước đầu mặt nhưng bị giới hạn bởi cỡ mẫu nhỏ ($n = 60 - 150$). Luận án của NCS. Nguyễn Lê Hùng đã định vị xuất sắc vị thế học thuật khi tích hợp đồng thời hai kỹ thuật hiện đại: Cephalometrics kỹ thuật số và Photogrammetry chuẩn hóa trên cỡ mẫu dịch tễ học lớn nhất từ trước đến nay ($N = 7.376$), giải quyết triệt để các bất đồng về mặt phương pháp luận và cung cấp hệ quy chiếu nhân trắc học toàn diện cho người Việt Nam.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đã mở rộng và làm sâu sắc thêm học thuyết tăng trưởng thể chất Scammon và các lý thuyết phát triển sọ mặt của Behrents (1985, 1990). Nghiên cứu khẳng định rằng ở lứa tuổi 18–25 của người Kinh, sự phát triển của phức hợp sọ mặt đã đạt đến trạng thái ổn định hình thái cơ bản, là mốc tham chiếu chuẩn xác nhất cho các can thiệp phẫu thuật và chỉnh hình. Đồng thời, nghiên cứu thách thức định kiến lý thuyết của Tweed và Angle bằng chứng cứ thực nghiệm: mô mềm vùng mặt có sự thích ứng bù trừ và không thay đổi đồng nhất theo tỷ lệ di chuyển của răng. Cụ thể, môi dưới phụ thuộc chặt chẽ vào vị trí răng cửa dưới hơn so với mức độ phụ thuộc của môi trên vào răng cửa trên.

+-------------------------------------------------------------------------+
|                  KHUNG TƯƠNG QUAN HÌNH THÁI SỌ MẶT                      |
+-------------------------------------------------------------------------+
|  MÔ CỨNG (Phim Cephalometric)           MÔ MỀM (Ảnh chụp chuẩn hóa)     |
|  - Nền sọ & Khung xương hàm (SNA, SNB)  - 5 Lớp mô: Da, Mỡ, SMAS,       |
|  - Tương quan xương (ANB: Class I,II,III)  Khoang dây chằng, Màng xương |
|  - Trục răng & Chiều cao tầng mặt dưới  - Tỷ lệ tầng mặt & Độ nhô môi  |
|       (i-NB, FMIA, ANS-Me)                     (Ls-E, Li-S, Góc N-Sn-Pg)|
+-------------------------------------------------------------------------+
       +-----------------------------------------------------------+
       |   MÔ HÌNH HỒI QUY DỰ ĐOÁN & CHUẨN NHÂN TRẮC NGƯỜI KINH   |
       |   - Xác lập hằng số giải phẫu chủng tộc Mongoloit         |
       |   - Thuật toán chuyển đổi dữ liệu Photogrammetry -> Bones |
       +-----------------------------------------------------------+

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án là sự giao thoa học thuật giữa ba trường phái:

1. Nhân trắc học kinh điển Martin & Saller: Ứng dụng hệ thống phân loại dạng mặt, chỉ số mũi, chỉ số mặt toàn bộ và chỉ số hàm dưới.
2. Hệ thống phân tích sọ nghiêng tổng hợp: Kết hợp các thông số của Downs, Steiner, Tweed và Ricketts (đường thẩm mỹ E-line, S-line, góc ANB, SNA, SNB).
3. Giải phẫu học 5 lớp mô mềm khuôn mặt: Phân tích sự nâng đỡ cơ sinh học từ màng xương, cân sâu, hệ thống cân cơ nông (SMAS), lớp mỡ dưới da đến biểu bì.

Điều kiện biên (Boundary conditions) của khung phân tích được xác lập nghiêm ngặt: áp dụng cho quần thể người dân tộc Kinh thuần chủng (ba đời), tuổi sinh học 18–25, khớp cắn ổn định, không có tiền sử can thiệp ngoại khoa hay biến dạng cấu trúc sọ mặt.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án áp dụng lập trường nhận thức luận thực chứng (Positivism) thông qua thiết kế nghiên cứu mô tả cắt ngang định lượng (quantitative cross-sectional descriptive design). Cỡ mẫu được xác định dựa trên công thức ước lượng độ lệch chuẩn trong quần thể:

$$n = \frac{(Z_{\alpha/2} + Z_{\beta})^2 \cdot \sigma^2}{\delta^2}$$

• Đối với nghiên cứu ảnh chuẩn hóa: Chọn sai sót loại I $\alpha = 0,05$ ($Z_{\alpha/2} = 1,96$), lực mẫu $1 - \beta = 0,90$ ($Z_{\beta} = 1,28$), độ lệch chuẩn $\sigma = 21,2$, khoảng sai số mong muốn $\delta = 0,8\text{ mm}$ theo Đống Khắc Thẩm và Hoàng Tử Hùng. Cỡ mẫu lý thuyết tính toán là $n = 7.372$. Cỡ mẫu thực tế thu thập đạt 7.376 đối tượng.
• Đối với nghiên cứu phim sọ mặt từ xa: Chọn sai số mong muốn $\delta = 0,5\text{ mm}$, $\sigma = 4,18\text{ mm}$ (dựa trên biến số khoảng cách ANS-Me). Cỡ mẫu lý thuyết là $n = 734$. Cỡ mẫu thực tế chụp phim và phân tích đạt đúng 734 đối tượng.

+--------------------------------------------------------------------------+
|                  QUY TRÌNH THU THẬP VÀ XỬ LÝ DỮ LIỆU                     |
+--------------------------------------------------------------------------+
|  TỔNG QUẦN THỂ: Người Kinh 18-25 tuổi tại Hà Nội và Bình Dương           |
|  Tiêu chuẩn: 3 đời người Kinh, đủ 28 răng vĩnh viễn, không dị tật        |
+--------------------------------------------------------------------------+
+---------------------------------+     +----------------------------------+
|   ẢNH CHỤP CHUẨN HÓA (2D NHP)   |     | PHIM X-QUANG SỌ TỪ XA KỸ THUẬT SỐ|
| - Tư thế đầu tự nhiên (NHP)     |     | - Máy Orthophos XG5 kỹ thuật số  |
| - Thước thủy bình cân chỉnh     |     | - Cắn khít trung tâm (CO)        |
| - 8 mốc giải phẫu chính         |     | - Định vị mốc xương & mô mềm     |
| - 9 kích thước ngang, dọc, góc  |     | - Đo góc SNA, SNB, ANB, FMIA...  |
+---------------------------------+     +----------------------------------+
+--------------------------------------------------------------------------+
|                   PHÂN TÍCH THỐNG KÊ & MÔ HÌNH HÓA                       |
| - Kiểm định Student t-test (so sánh giới tính nam - nữ)                  |
| - Phân tích phương sai ANOVA (so sánh tương quan xương Class I, II, III) |
| - Phân loại dạng mặt Celébie - Jerolimov & Chỉ số Martin - Saller        |
| - Xây dựng phương trình hồi quy tuyến tính dự đoán mô cứng từ mô mềm    |
+--------------------------------------------------------------------------+

Quy trình nghiên cứu rigorous

1. Tiêu chuẩn chọn mẫu: Sinh viên người Kinh 18–25 tuổi tại 6 trường Đại học và Cao đẳng đại diện cho hai miền (Hà Nội: Học viện Y Dược học Cổ truyền Việt Nam, CĐ Y tế Hà Nội, ĐH Kinh tế Kỹ thuật Công nghiệp; Bình Dương: ĐH Bình Dương, ĐH Thủ Dầu Một, CĐ Y tế Bình Dương). Đối tượng có bố mẹ và ông bà nội ngoại là người Kinh, có đầy đủ 28 răng vĩnh viễn (không tính răng khôn).
2. Tiêu chuẩn loại trừ: Dị tật bẩm sinh vùng hàm mặt, tiền sử chấn thương nghiêm trọng, đã qua phẫu thuật thẩm mỹ hoặc chỉnh nha, từ chối tham gia.
3. Kỹ thuật chụp ảnh chuẩn hóa: Sử dụng máy ảnh kỹ thuật số chuyên dụng, ống kính cố định tiêu cự, hệ thống đèn hắt sáng chuẩn, chân máy có thước bọt nước thủy bình để kiểm soát tư thế đầu tự nhiên (Natural Head Position - NHP). Định vị 8 mốc giải phẫu mô mềm mặt thẳng ($al, ch, en, ex, zy, pp, go, ft$) và các mốc mặt nghiêng ($sn, n, sto, pg, gn, me$).
4. Kỹ thuật chụp phim sọ mặt: Sử dụng máy X-quang kỹ thuật số hiện đại Orthophos XG5 tại Viện Đào tạo Răng Hàm Mặt - Trường Đại học Y Hà Nội, chụp ở tư thế cắn khít trung tâm với định vị tai chuẩn xác.
5. Kiểm soát sai số: Đánh giá độ tin cậy nội quan sát viên (intra-examiner reliability) qua việc đo lặp lại ngẫu nhiên; kiểm soát nghiêm ngặt sai số hệ thống quang học bằng thước chuẩn milimet tích hợp trong phần mềm chuyên dụng.

Data và phân tích

Dữ liệu được làm sạch và phân tích bằng các công cụ thống kê y sinh học tiên tiến. Các biến số bao gồm:

• 9 kích thước ngang mặt thẳng: khoảng cách hai góc mắt trong ($en-en$), chiều rộng cánh mũi ($al-al$), khoảng cách gian gò má ($zy-zy$), chiều rộng góc hàm ($go-go$), chiều rộng miệng ($ch-ch$), chiều rộng mắt ($en-ex$), khoảng cách thái dương ($ft-ft$), v.v.
• Các góc và kích thước sọ nghiêng: SNA, SNB, ANB, FMIA, $i-MP$, $i-NB$, khoảng cách $ANS-Me$, $N-Me$, độ nhô môi tới đường thẩm mỹ ($Ls-E$, $Li-S$).
• Phân tích hồi quy tuyến tính đa biến nhằm xác lập mối quan hệ hàm số giữa các biến số hình thái bên ngoài và cấu trúc xương bên trong.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Kết quả thực nghiệm từ luận án đã xác lập các phát hiện khoa học mang tính bước ngoặt:

1. Dị biệt giới tính sâu sắc (Sexual Dimorphism): Trên cả ảnh chuẩn hóa và phim sọ mặt, hầu hết các kích thước thẳng theo chiều ngang và chiều dọc ở nam giới đều lớn hơn nữ giới có ý nghĩa thống kê cao ($p < 0,05$ đến $p < 0,001$). Nam giới có chiều rộng mặt ($zy-zy$), chiều rộng góc hàm ($go-go$), chiều cao tầng mặt dưới ($ANS-Me$) và chiều cao toàn bộ mặt ($N-Me$) vượt trội so với nữ giới.
2. Kiểu hình sọ mặt đặc trưng của người Kinh: Phân loại theo chỉ số Martin & Saller và phân loại Celébie & Jerolimov chỉ ra rằng hình thái khuôn mặt người Kinh 18–25 tuổi chủ yếu là dạng mặt rộng và rất rộng (chiếm tỷ lệ áp đảo 80% ở cả hai giới). Dạng mũi trung bình chiếm ưu thế (52% ở nam và 74% ở nữ). Dạng hàm dưới rộng chiếm 94% ở nam và 80% ở nữ.
3. Đặc điểm nhô xương ổ răng và mô mềm môi: So với người da trắng Cáp-ca, người Kinh có độ nhô xương hai hàm lớn hơn, góc liên răng cửa nhỏ hơn, môi dày hơn và môi dưới có xu hướng nằm trước đường thẩm mỹ E của Ricketts.
4. Sự sai biệt giữa phương pháp đo ảnh và đo phim: Tỷ lệ phần trăm các phép đo cho thấy giá trị đo trên phim X-quang nhỏ hơn trên ảnh chụp mô mềm (chiếm trên 94% tổng số phép đo). Luận án xác định nguyên nhân chính gây nhiễu và sai biệt giữa hai phương pháp là do sự dịch chuyển sinh học và độ không ổn định của các mốc giải phẫu như Supradentale, Infradentale so với điểm Stomion ($sto$), và điểm Subnasale ($sn$) trên mô mềm có vị trí cao hơn so với mốc xương tương ứng.
5. Mô hình tương quan mô cứng - mô mềm: Mối liên hệ giữa răng cửa hàm dưới và môi dưới có độ tương quan sinh học chặt chẽ hơn nhiều so với răng cửa hàm trên và môi trên. Phân tích trên 3 loại tương quan xương (Class I, Class II, Class III) cho thấy góc ANB nhỏ (xu hướng Class III) đi kèm với lớp mô mềm vùng cằm mỏng hơn và môi trên dày tương đối.

Thông số nhân trắc / Phép đo	Đặc điểm ở Nam giới	Đặc điểm ở Nữ giới	Ý nghĩa thống kê & So sánh quốc tế
Kích thước ngang ($zy-zy, go-go$)	Rộng hơn rõ rệt	Nhỏ hơn nam giới	$p < 0,001$; Lớn hơn so với người da trắng
Dạng khuôn mặt (Celébie & Jerolimov)	Mặt rộng & rất rộng (80%)	Mặt rộng & rất rộng (80%)	Đặc trưng hình thái chủng tộc Mongoloit
Dạng mũi (Chỉ số Mũi)	Trung bình (52%)	Trung bình (74%)	Sống mũi thấp, cánh mũi rộng hơn Cáp-ca
Vị trí Môi dưới so với E-line	Nằm phía trước E-line	Nằm trước hoặc chạm E-line	Độ nhô môi lớn hơn chuẩn phương Tây
Tương quan đo Phim vs Ảnh	Giá trị Phim < Ảnh	Giá trị Phim < Ảnh	Do bề dày lớp mô mềm (5 lớp che phủ)

Implications đa chiều

• Về lý thuyết y sinh học: Cung cấp bộ hằng số sinh học sọ mặt chuẩn quốc gia cho người Việt Nam, đóng góp dữ liệu quý giá vào bản đồ nhân trắc học hình thái thế giới.
• Về thực hành lâm sàng Răng Hàm Mặt: Chấm dứt việc ứng dụng rập khuôn các tiêu chuẩn ngoại lai trong chẩn đoán sai khớp cắn, định hướng chính xác ranh giới can thiệp giữa chỉnh nha đơn thuần và phẫu thuật chỉnh hình cắt xương hàm (Orthognathic surgery).
• Về phẫu thuật tái tạo và tạo hình: Như luận án đã chỉ rõ giá trị nhân văn và kỹ thuật: "Khuôn mặt có thể bị tàn phá, mất tổ chức không thể nhận dạng được khi bệnh nhân có các bệnh lý như ung thư hoặc khi bị tai nạn, các bác sỹ sẽ thể tái lập lại một khuôn mặt phù hợp cho riêng từng ca lâm sàng dựa trên các số đo bình thường của họ ở chính thời điểm đó là như thế nào."
• Về an toàn lao động và y tế công cộng: Luận án giải quyết một nghịch lý xã hội nghiêm trọng được nêu trong báo cáo của Bộ Y tế: "Theo số liệu của Bộ Y Tế năm 2011, 70% người đội mũ bảo hiểm vẫn bị Chấn thương sọ não, lý do có thể do chất lượng của mũ bảo hiểm hoặc sự thiết kế chưa phù hợp với người Việt Nam." Dữ liệu kích thước sọ mặt từ luận án là cơ sở thiết kế chuẩn mực cho mũ bảo hiểm, khẩu trang y tế và mặt nạ phòng hộ công nghiệp.
• Về khoa học hình sự và pháp y: Cung cấp ngân hàng dữ liệu nhân trắc để phục dựng chân dung nạn nhân từ hộp sọ trong các thảm họa, cháy nổ hoặc thiên tai khi giám định ADN không thể thực hiện.

Limitations và Future Research

Mặc dù đạt quy mô mẫu và chất lượng học thuật vượt bậc, luận án ghi nhận một số hạn chế khách quan:

1. Thiết kế cắt ngang (Cross-sectional): Chưa theo dõi dọc (longitudinal study) trên cùng một đoàn hệ cá thể qua nhiều mốc thời gian để lượng hóa tốc độ thay đổi vi mô theo từng năm của phức hợp sọ mặt sau tuổi 25.
2. Kỹ thuật hình ảnh 2D: Phim sọ mặt từ xa và ảnh chuẩn hóa 2D vẫn tồn tại hiện tượng chồng hình giải phẫu nhất định so với công nghệ chụp cắt lớp vi tính chùm tia hình nón 3D (CBCT) và quét bề mặt quang học 3D (3D Stereophotogrammetry).
3. Phạm vi lứa tuổi: Mẫu nghiên cứu tập trung vào sinh viên 18–25 tuổi, chưa bao phủ nhóm tuổi vị thành niên đang tăng trưởng mạnh hoặc nhóm người cao tuổi có sự tiêu xương ổ răng và lão hóa mô mềm.

Chương trình nghiên cứu tiếp nối (Future Research Agenda):

• Mở rộng ứng dụng công nghệ 3D CBCT và trí tuệ nhân tạo (AI) trong tự động hóa nhận diện mốc giải phẫu sọ mặt.
• Thiết lập ngân hàng dữ liệu nhân trắc học 3D động (4D Face Scanning) đánh giá biến thiên mô mềm trong các chuyển động chức năng như nhai, nói và biểu cảm cảm xúc.
• Mở rộng điều tra nhân trắc học trên các nhóm dân tộc thiểu số khác tại Việt Nam để hoàn thiện bức tranh nhân chủng học quốc gia.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án của NCS. Nguyễn Lê Hùng tạo nên những tác động đa tầng sâu rộng:

• Tác động học thuật: Dự kiến trở thành tài liệu tham khảo kinh điển cho các nghiên cứu sau đại học, luận văn, luận án chuyên ngành Răng Hàm Mặt, Ngoại khoa Hàm Mặt và Nhân chủng học tại Việt Nam, với tiềm năng trích dẫn cao trong các tạp chí y học quốc tế.
• Chuyển đổi công nghiệp: Thúc đẩy các ngành công nghiệp sản xuất thiết bị bảo hộ, may mặc, kính mắt và thiết bị y tế trong nước tái cấu trúc khuôn mẫu theo đúng kích thước nhân trắc người Việt.
• Ảnh hưởng chính sách y tế và an toàn giao thông: Cung cấp luận cứ khoa học để Bộ Y tế và Bộ Khoa học & Công nghệ ban hành các tiêu chuẩn kỹ thuật quốc gia mới về mũ bảo hiểm và trang thiết bị bảo vệ đầu mặt.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Tiếp cận một mô hình nghiên cứu chuẩn mực về phương pháp luận kết hợp Cephalometrics và Photogrammetry, cùng các khoảng trống nghiên cứu mở rộng.
• Bác sĩ Chỉnh nha và Phẫu thuật viên Hàm Mặt: Sở hữu bảng chỉ số tham chiếu chính xác tuyệt đối trên người Kinh để lập kế hoạch điều trị an toàn, thẩm mỹ và bền vững.
• Doanh nghiệp R&D thiết bị bảo hộ cá nhân: Sử dụng trực tiếp dữ liệu nhân trắc để tối ưu hóa công thái học (Ergonomics) sản phẩm cho thị trường Việt Nam.
• Cơ quan Giám định Pháp y và Điều tra Hình sự: Ứng dụng thuật toán và số đo chuẩn để tái lập khuôn mặt và nhận dạng nạn nhân phục vụ công tác điều tra tư pháp.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Đóng góp độc đáo nhất là việc xác lập hệ thống quy luật hình thái sọ mặt đặc thù của người Kinh dựa trên sự tích hợp giữa lý thuyết tăng trưởng Scammon và nhân trắc học Martin & Saller, chứng minh rằng kiểu hình sọ mặt người Việt Nam có sự kết hợp đặc trưng giữa dạng mặt rộng (80%), độ nhô hai hàm lớn và lớp mô mềm có cơ chế bù trừ sinh học riêng biệt, bác bỏ tính phổ quát của các tiêu chuẩn thẩm mỹ Cáp-ca khi áp dụng tại Việt Nam.

2. Đổi mới phương pháp luận của nghiên cứu thể hiện qua điểm nào khi so sánh với y văn trước đây?

So với các nghiên cứu của Budai et al. (2003) trên người da trắng hay Võ Trương Như Ngọc (2010) tại Việt Nam, luận án đã đột phá về mặt quy mô khi mở rộng cỡ mẫu lên $N = 7.376$ (ảnh chuẩn hóa) và $n = 734$ (phim sọ mặt từ xa). Nghiên cứu chuẩn hóa tuyệt đối quy trình chụp ảnh ở tư thế đầu tự nhiên (NHP) kết hợp thước thủy bình và hệ thống máy chụp X-quang kỹ thuật số Orthophos XG5, kiểm soát chặt chẽ cả sai số hệ thống lẫn sai số ngẫu nhiên qua các phương trình hồi quy toán học chính xác.

3. Phát hiện thực nghiệm nào gây bất ngờ nhất trong nghiên cứu?

Phát hiện bất ngờ nhất là sự thiếu tương thích tuyến tính giữa chuyển động của răng cửa trên với môi trên so với răng cửa dưới với môi dưới. Môi trên gắn liền với cấu trúc vách mũi và phức hợp cơ nâng phức tạp nên có độ biến thiên mô mềm độc lập cao, trong khi môi dưới phản ánh gần như trung thực sự thay đổi vị trí của răng cửa dưới. Đồng thời, tỷ lệ khuôn mặt dạng rộng và rất rộng chiếm tới 80% ở cả hai giới là một con số thực nghiệm ấn tượng, định hình lại quan điểm thiết kế nụ cười và thẩm mỹ mặt trong nha khoa Việt Nam.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) không?

Có. Luận án mô tả chi tiết, tường minh từng bước thu thập dữ liệu: từ tiêu chuẩn tuyển chọn đối tượng (người Kinh 3 đời, 28 răng), thông số kỹ thuật cài đặt máy ảnh và máy X-quang Orthophos XG5, hệ thống 8 điểm mốc mặt thẳng, các điểm mốc mặt nghiêng, định nghĩa 9 kích thước ngang, đến công thức toán học tính toán cỡ mẫu và phần mềm xử lý số liệu, cho phép bất kỳ nhóm nghiên cứu nào cũng có thể tái lập chuẩn xác.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được định hình ra sao từ kết quả luận án?

Chương trình 10 năm tới tập trung vào: (1) Số hóa 3D toàn diện hệ thống nhân trắc học sọ mặt bằng công nghệ CBCT và máy quét 3D không xâm lấn; (2) Xây dựng thuật toán AI tự động dự đoán kết quả thẩm mỹ khuôn mặt sau phẫu thuật hàm mặt dựa trên ngân hàng dữ liệu người Kinh; (3) Tích hợp dữ liệu nhân trắc vào hệ sinh thái sản xuất thông minh (CAD/CAM, in 3D sinh học vật liệu cấy ghép cá thể hóa).

Kết luận

1. Thiết lập thành công hệ thống ngân hàng dữ liệu nhân trắc học sọ mặt toàn diện nhất từ trước đến nay trên $7.376$ người Kinh độ tuổi 18–25 tại Việt Nam.
2. Chứng minh sự dị biệt giới tính rõ nét trên tất cả các kích thước thẳng và diện tích sọ mặt, với các chỉ số của nam giới luôn lớn hơn nữ giới ($p < 0,001$).
3. Xác định kiểu hình sọ mặt đặc trưng của người Kinh: chiếm ưu thế tuyệt đối là dạng mặt rộng và rất rộng (80%), dạng mũi trung bình và có độ nhô xương ổ răng - mô mềm môi lớn hơn người Cáp-ca.
4. Làm sáng tỏ cơ chế sinh học tương quan mô cứng - mô mềm, chỉ ra tính độc lập tương đối của mô mềm môi trên và sự liên kết chặt chẽ của môi dưới với xương răng hàm dưới.
5. Cung cấp các phương trình hồi quy tuyến tính ứng dụng thực tiễn cao, cho phép ước tính các thông số xương mô cứng từ dữ liệu ảnh chụp mô mềm không xâm lấn.
6. Mở ra bước ngoặt ứng dụng liên ngành mạnh mẽ, từ tối ưu hóa điều trị phẫu thuật - chỉnh nha Răng Hàm Mặt, nâng cao hiệu quả nhận dạng pháp y, đến chuẩn hóa thiết kế công thái học cho ngành công nghiệp trang thiết bị bảo hộ lao động và y tế tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Các giá trị nhân trắc sọ mặt thay đổi theo quá trình tăng trưởng của cá thể. Quá trình tăng trưởng của con người được chia thành ba giai đoạn: từ lúc mới sinh đến trước tuổi dậy thì, từ lúc dậy thì đến tuổi trưởng thành và sau tuổi trưởng thành. Đồng hành với tăng trưởng chung này có sự thay đổi các giá trị nhân trắc của phức hợp hệ thống sọ mặt. Hiểu rõ giá trị trung bình các chỉ số đại diện cho cộng đồng có nhiều ý nghĩa trong nghiên cứu và ứng dụng lâm sàng.

Các nhà lâm sàng có thể can thiệp điều trị để đem lại hiệu quả tối ưu cho bệnh nhân, nhằm đạt được một kết quả điều trị thoã mãn về hình thái, ổn định về chức năng và hài lòng về thẩm mỹ… Trong lĩnh vực Y học nói chung và răng hàm mặt, ngoại khoa, phẫu thuật tạo hình hàm mặt nói riêng, các số đo, chỉ số đầu mặt…là những thông tin rất quan trọng trong việc chẩn đoán và lập kế hoạch điều trị nắn chỉnh răng, chỉnh hình xương, phẫu thuật thẫm mỹ, là căn cứ để phục hồi lại các chức năng cơ bản cũng như thẩm mỹ đã mất do bệnh lý thông do tai nạn giao thông, tai nạn lao động. Khuôn mặt có thể bị tàn phá, mất tổ chức không thể nhận dạng được khi bệnh nhân có các bệnh lý như ung thư hoặc khi bị tai nạn, các bác sỹ sẽ thể tái lập lại một khuôn mặt phù hợp cho riêng từng ca lâm sàng dựa trên các số đo bình thường của họ ở chính thời điểm đó là như thế nào. Để có được những quyết định đúng đắn cho các can thiệp về hình thái và chức năng ở vùng đầu – mặt, các tác giả trên thế giới sử dụng những phương pháp đo đạc và phân tích khác nhau để nghiên cứu đặc điểm sọ mặt cho từng chủng tộc khác nhau [1],[2],[3],[4]. Hiện nay các bác sỹ đã và đang sử dụng các tiêu chí của người Cáp-ca chủng tộc Mongoloide để áp dụng cho người Việt Nam.

Việc áp dụng chỉ số của một chủng tộc này cho một chủng tộc khác là không phù hợp, đặt biệt là 2 trong lĩnh vực nắn chỉnh răng-hàm, phẫu thuật thẩm mỹ, một yêu cầu ngày càng tăng cao của người dân để nâng cao hơn chất lượng cuộc sống đặc biệt ở lứa tuổi 18-25, là lứa tuổi ổn định để thực hiện các can thiệp y khoa. Do vậy, xác định các đặc điểm nhân trắc đầu-mặt ở người Việt Nam là một nhu cầu hết sức cấp thiết trong giai đoạn hiện nay không chỉ đối với ngành Y mà còn của nhiều chuyên ngành khác. Ở Việt Nam, chúng ta cũng đã có một số nghiên cứu về các giá trị nhân trắc trên phim sọ nghiêng và ảnh chụp chuẩn hoá. Tuy nhiên các nghiên cứu này được thực hiện trên số đối tượng còn hạn chế và chưa được hệ thống nên các giá trị thu được chưa mang tính đại diện.

Nhằm góp phần đưa ra hằng số các giá trị nhân trắc sọ mặt của người Kinh trưởng thành độ tuổi 18-25 chúng tôi thực hiện đề tài “Nghiên cứu đặc điểm hình thái đầu mặt ở ngƣời Kinh 18-25 tuổi để ứng dụng trong Y học” với các mục tiêu sau: 1. Xác định một số đặc điểm hình thái đầu mặt ở nhóm người Kinh tuổi từ 18- 25 trên phim Xquang sọ mặt từ xa và trên ảnh chuẩn hoá đang học tại một số trường Đại học và Cao đẳng tại Hà Nội và Bình Dương. Mô tả mối tương quan giữa mô cứng và mô mềm trên phim sọ mặt từ xa, mối liên quan giữa kết quả đo trên ảnh chuẩn hoá và trên phim sọ mặt từ xa ở một nhóm đối tượng trong nhóm nghiên cứu trên. 3 Chƣơng 1 TỔNG QUAN 1.

Giải phẫu mô cứng và mô mềm 1. Giải phẫu mô cứng 1. Giải phẫu xương hàm trên Xương hàm trên (XHT) là xương chính ở mặt, cùng với các xương khác tạo thành hốc mắt, hốc mũi, vòm miệng. XHT tạo nên khung xương nâng đỡ các cơ quan trên mặt thực hiện các chức năng và tạo nên hình dáng khuôn mặt là đặc điểm riêng của mỗi cá thể.

XHT gồm một thân hình tháp bốn mặt và bốn mỏm tiếp khớp các xương của sọ mặt.1] Hàm trên được tạo nên bởi hai xương hàm trên, mỗi xương bao gồm 1 thân và bốn mỏm. Thân xương hình kim tự tháp xù xì. Bên trong rỗng tạo thành xoang hàm trên. Mặt trên thân xương tạo thành sàn ổ mắt, mặt sau tạo nên thành trước của hố dưới thái dương.

Mặt trong tạo nên phần lớn thành ngoài của khoang mũi và mặt trước tạo thành phần cong lồi ra ngoài của hàm trên. Bên trên răng cửa về phía trước có một hố sâu gọi là hố răng cửa. Phía bên có một gờ gọi là ụ nanh, tạo bởi trục chân răng nanh, phía bên xa và sâu hơn hố răng cửa là hố nanh. Bên trên hố nanh là hố trên ổ mắt.

Mặt trước giữa tạo thành khoảng hở hình quả lê (trước mũi), dưới đó, hàm trên tạo ra một mỏm ở giữa gọi là gai mũi trước. - Thân XHT có 4 mặt: + Mặt ổ mắt: Mặt ổ mắt nhẵn, hình tam giác, tạo thành phần lớn nền ổ mắt. Phía sau có rãnh dưới ổ mắt, rãnh này liên tiếp với ống dưới ổ mắt, nơi có dây thần kinh ổ mắt đi qua. + Mặt trước: Mặt trước ngăn cách với mặt ổ mắt bởi bờ dưới ổ mắt.

Ở dưới bờ này có lỗ dưới ổ mắt là nơi dây thần kinh dưới ổ mắt thoát ra. Ngang mức răng nanh ở phía trên chân răng có hố nanh. 4 + Mặt thái dương: Phía sau lồi lên là lồi củ hàm trên. Trên lồi củ có 4-5 lỗ để dây thần kinh huyệt răng sau đi qua.

Xương hàm trên và tầng mặt giữa [5] 1. Viền dưới ổ mắt 7. Lỗ dưới ổ mắt 8. Hố răng cửa 5.

Khớp hàm trên-gò má 10. Gai mũi trước Bốn mỏm của XHT: Mỏm gò má: Phía bên thân xương tạo nên phía trước cung gò má. Tương ứng với đỉnh của thân xương, hình tháp. Phía trên có một diện gồ ghề để khớp với xương gò má Mỏm trán: Mỏm này tiếp khớp bên trên với xương trán, và tạo thành thành bên của mũi, tiếp khớp phía trong với xương mũi.

Mỏm khẩu cái: tiếp khớp với mỏm xương bên đối diện, cùng tạo nên ¾ khẩu cái cứng ở phía trước; ¼ phía sau còn lại được tạo bởi mảnh ngang xương khẩu cái. Khẩu cái cứng tạo nên trần miệng và sàn ổ mũi. Các phàn trái phải của khẩu cái cứng được chia tách bởi đường khớp giữa. Biên giới phía sau của khẩu cái cứng là một mỏm ở giữa, được gọi là gai mũi sau.

Khẩu cái 5 cứng được bao phủ bới mô mềm tạo nên vòm miệng cứng. Vòm miệng cứng được uốn cong xuống dưới nhiều hơn bởi mỏm ổ răng hơn là so với bất kì vùng lõm trên nào của mỏm khẩu cái Mỏm huyệt ổ răng: Hướng xuống dưới, tạo huyệt ổ răng cho những chân răng hàm trên. Mỏm ổ răng kết thúc ở lồi củ xương hàm trên-một củ lồi tròn phía sau răng hàm trên cuối cùng. Xương hàm trên: (A) Bên trái nhìn từ mặt bên; (B) Bên trái nhìn từ phía trước; (C) Khẩu cái cứng nhìn dưới lên [5] 1.

Lỗ dưới ổ mắt 2. Gai mũi trước 9. Lỗ răng cửa 3. Đường khớp giữa khẩu cái 4.

Mỏm khẩu cái xương hàm trên 11. Đường ngang khẩu cái 5. Phức hợp xương ổ răng 12. Mảnh ngang xương khẩu cái 6.

Xương sống mũi sau 7. Giải phẫu xương hàm dưới 6 Xương hàm dưới (XHD), là một trong những xương quan trọng nhất trong phức hệ xương sọ mặt, các mối liên quan giải phẫu và cấu trúc của nó là rất quan trọng. XHD là xương di động duy nhất của khối xương mặt, khớp với hố dưới hàm của xương thái dương tạo nên khớp thái dương - hàm dưới. XHD gồm một thân hình móng ngựa và ở mỗi đầu có một nghành lên gần như thẳng đứng, là xương lớn nhất và khỏe nhất của khối xương mặt.

Xương hàm trên: (A) Nhìn chéo từ bên phải. (B) Nhìn trên xuống. Chỏm lồi cầu 6. Đường chéo ngoài 2.

Cổ lồi cầu 7. Chỏm lồi cầu 8. Phức hợp xương ổ răng 4. Thân xương hàm dưới 5.

Nghành lên XHD bao gồm nhiều phần nhỏ: hai phần chính là nghành lên và phần 7 thân xương bao quanh các răng trên cung hàm. Cấu trúc đại thể xương hàm dưới có hình móng ngựa khi nhìn từ phía trên, nghành lên hai bên dựng lên một từ phía sau của thân xương. Phía sau cùng là lồi cầu bao gồm cổ, phần phình to là chỏm lồi cầu. Phần thân XHD nơi bao bọc xung quanh răng gọi là xương ổ răng.

Sự mất răng trong quá trình sống sẽ làm tiêu xương ổ răng. Răng mất nhiều có thể dẫn đến giảm chiều cao tầng mặt dưới do quá trình tiêu xương ổ. Bờ dưới của XHD phân chia giữa tầng mặt dưới và cổ. Phần nhô ra phía trước gọi là cằm.

Các thành phần xương hàm dưới [5] 1. Thân xương hàm dưới 2. Phức hợp xương ổ răng 3. Bờ nền xương hàm dưới 4.

Cằm Mặt ngoài: 8 Ở giữa và dưới nhô ra là lồi cằm. Dọc theo đường giữa nơi hai mảnh thân xương dính vào nhau là khớp dính xương hàm dưới. Hai bên có hai đường ch o chạy chếch lên trên và ra sau, trên đường ch o ngang mức với răng hàm nhỏ thứ hai có lỗ cằm là nơi thoát ra của động mạch và thần kinh hàm dưới. Mặt trong: Ở mặt trong XHD vùng cằm gần bờ nền và chính giữa có bốn mấu nhỏ gọi là gai cằm, hai mấu trên là nơi bám của cơ cằm lưỡi, hai mấu dưới là nơi bám của cơ cằm móng.

Nằm giữa bốn gai cằm có lỗ trong cằm có mạch máu và thần kinh đi qua, bó mạch này phân nhánh nuôi các răng vùng cửa. Hai bên có đường hàm móng chạy chếch lên trên và ra sau là nơi bám của cơ hàm móng.3 Các điểm mốc và kích thước trên mô cứng Trên mô cứng xác định nhiều điểm mốc được dùng để làm mốc đo các kích thước nhân trắc. Từ các điểm này, tiến hành đo các kích thước đường thẳng, kích thước góc hay xác định các mặt phẳng tham chiếu. Giải phẫu mô mềm Cách truyền thống để đánh giá khuôn mặt là xét khuôn mặt từ ba phần phần trên, phần giữa và phần dưới.

Tuy nhiên, cách tiếp cận này khá hạn chế, vì không dựa trên chức năng của khuôn mặt. Từ góc nhìn chức năng, khuôn mặt có thể chia thành một mặt phía trước và hai mặt ở phía bên.