Nghiên Cứu Đặc Điểm Dịch Tễ Học Nhiễm Helicobacter Pylori Ở Trẻ Em Vùng Tây Nguyên, Việt Nam

Luận án tiến sĩ nghiên cứu dịch tễ học nhiễm Helicobacter pylori ở trẻ em vùng Tây Nguyên Việt Nam, cung cấp thông tin quan trọng về sức khỏe cộng đồng.

• Người hướng dẫn: PGS. TS Nguyễn Văn Bàng
• Trường học: Trường Đại Học Y Hà Nội
• Chuyên ngành: Nhi Khoa
• Đề tài: Nghiên Cứu Đặc Điểm Dịch Tễ Học Nhiễm Helicobacter Pylori Ở Trẻ Em Tây Nguyên
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ Y Học
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• TRANG PHỤ BÌA
• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ
• DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ
• DANH MỤC CÁC HÌNH ẢNH
• ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. Lịch sử phát hiện Helicobacter pylori
• 1.2. Dịch tễ học
• 1.2.1. Tỷ lệ hiện nhiễm (prevalence)
• 1.2.2. Tần suất nhiễm mới
• 1.2.3. Tỷ lệ tái nhiễm
• 1.2.4. Cơ chế lây truyền H. pylori
• 1.2.5. Các yếu tố liên quan đến nhiễm H. pylori trong thời niên thiếu
• 1.2.5.1. Thu nhập, nghề nghiệp và học vấn của cha mẹ
• 1.2.5.2. Tình trạng kinh tế xã hội
• 1.2.5.3. Sống chật chội đông đúc
• 1.2.5.4. Tình trạng vệ sinh
• 1.2.5.5. Sống chung với người mang H. pylori hoặc bị bệnh do H. pylori
• 1.2.5.6. Vai trò sống tập thể
• 1.2.5.7. Vấn đề chủng tộc, nhóm máu, giống nòi
• 1.2.5.8. Một số yếu tố khác
• 1.3. Đặc tính sinh học của H. pylori
• 1.4. Các phương pháp chẩn đoán nhiễm H. pylori
• 1.4.1. Các phương pháp cần nội soi tiêu hóa
• 1.4.2. Các phương pháp không cần nội soi
• 1.5. Một số đặc điểm về địa lý và dân cư học vùng Tây Nguyên
• 1.5.1. Phong tục tập quán
• 1.5.2. Mô hình bệnh tật
• 1.5.3. Một số đặc điểm về diện tích, dân số
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.1.2. Cỡ mẫu nghiên cứu
• 2.1.3. Vùng nghiên cứu
• 2.1.4. Cách chọn mẫu vào nhóm nghiên cứu
• 2.2. Cách tổ chức và đội ngũ tham gia nghiên cứu
• 2.3. Vấn đề đạo đức nghiên cứu
• 2.4. Lấy mẫu máu- chẩn đoán huyết thanh học
• 2.5. Các yếu tố nhiễu
• 2.6. Phân tích và xử lý số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đặc điểm chung và tỷ lệ nhiễm H. pylori của quần thể đối tượng nghiên cứu
• 3.1.1. Phân bố đối tượng nghiên cứu theo dân tộc và địa dư
• 3.1.2. Phân bố đối tượng nghiên cứu là trẻ em theo tuổi và giới
• 3.1.3. Tỷ lệ nhiễm H. pylori ở quần thể nghiên cứu
• 3.1.4. Tỷ lệ nhiễm H. pylori ở trẻ em dưới 16 tuổi một số dân tộc Tây Nguyên được nghiên cứu
• 3.1.5. Tỷ lệ nhiễm H. pylori ở trẻ em theo giới
• 3.1.6. Tỷ lệ nhiễm H. pylori ở trẻ em theo nhóm tuổi
• 3.1.7. Tỷ lệ nhiễm H. pylori ở trẻ em theo dân tộc
• 3.1.8. Tỷ lệ nhiễm H. pylori ở trẻ em theo địa dư (tỉnh)
• 3.2. Đánh giá mối liên quan giữa nhiễm H. pylori với các nguy cơ biến số nghiên cứu
• 3.2.1. Đánh giá mối liên quan giữa nhiễm H. pylori với một số đặc điểm về kinh tế xã hội của quần thể nghiên cứu
• 3.2.2. Đánh giá mối liên quan giữa nhiễm H. pylori với một số đặc điểm về tập quán, lối sống, vệ sinh môi trường và cá nhân của quần thể nghiên cứu
• 3.2.3. Đánh giá mối liên quan giữa nhiễm H. pylori với một số đặc điểm về sức khỏe, bệnh tật, tình trạng nhiễm H. pylori ở các thành viên hộ gia đình của quần thể nghiên cứu
• 3.2.4. Đánh giá mối liên quan giữa nhiễm H. pylori với một số đặc điểm khác của quần thể nghiên cứu
• 3.3. Xác định một số yếu tố nguy cơ nhiễm H. pylori trên phân tích đa biến
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• 4.1. Tỷ lệ nam/nữ
• 4.2. Mối liên quan giữa nhiễm H. pylori với một số đặc điểm về kinh tế xã hội của quần thể nghiên cứu
• 4.3. Mối liên quan giữa nhiễm H. pylori với một số đặc điểm về tập quán, lối sống, vệ sinh môi trường và cá nhân của quần thể nghiên cứu
• 4.4. Mối liên quan giữa nhiễm H. pylori với một số đặc điểm về sức khỏe, bệnh tật, tình trạng nhiễm H. pylori ở các thành viên hộ gia đình của quần thể nghiên cứu
• 4.5. Mối liên quan giữa nhiễm H. pylori với một số đặc điểm khác của quần thể nghiên cứu
• 4.6. Những điểm mạnh và những điểm yếu của luận án
• 4.6.1. Những điểm mạnh
• 4.6.2. Những điểm yếu
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ ĐƯỢC CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nghiên Cứu Đặc Điểm Dịch Tễ Học Nhiễm Helicobacter Pylori

Nghiên cứu về Helicobacter Pylori (H. pylori) ở trẻ em vùng Tây Nguyên là một vấn đề quan trọng trong y học hiện đại. H. pylori là một loại vi khuẩn có liên quan đến nhiều bệnh lý dạ dày, đặc biệt là viêm dạ dày và loét dạ dày tá tràng. Tình hình nhiễm H. pylori ở trẻ em có thể ảnh hưởng đến sức khỏe lâu dài của trẻ. Việc hiểu rõ về đặc điểm dịch tễ học của nhiễm H. pylori sẽ giúp xây dựng các biện pháp phòng ngừa hiệu quả.

1.1. Lịch Sử Phát Hiện Helicobacter Pylori

H. pylori được phát hiện lần đầu tiên vào năm 1983 bởi Marshall và Warren. Họ đã chứng minh rằng vi khuẩn này có vai trò quan trọng trong bệnh lý dạ dày. Nghiên cứu này đã mở ra một hướng đi mới trong việc điều trị các bệnh lý liên quan đến dạ dày.

1.2. Tình Hình Nhiễm H. Pylori Ở Trẻ Em

Tỷ lệ nhiễm H. pylori ở trẻ em tại các nước đang phát triển thường cao hơn so với các nước phát triển. Nghiên cứu cho thấy tỷ lệ nhiễm ở trẻ em dưới 15 tuổi có thể lên đến 80% ở một số khu vực. Điều này cho thấy sự cần thiết phải nghiên cứu sâu hơn về vấn đề này.

II. Vấn Đề Nhiễm Helicobacter Pylori Ở Trẻ Em Tây Nguyên

Nhiễm H. pylori ở trẻ em Tây Nguyên đang trở thành một vấn đề sức khỏe cộng đồng nghiêm trọng. Các yếu tố như điều kiện sống, vệ sinh và thói quen ăn uống có thể ảnh hưởng đến tỷ lệ nhiễm. Việc xác định các yếu tố nguy cơ là rất cần thiết để có biện pháp can thiệp kịp thời.

2.1. Các Yếu Tố Nguy Cơ Liên Quan Đến Nhiễm H. Pylori

Các yếu tố như điều kiện kinh tế xã hội, vệ sinh môi trường và thói quen sinh hoạt có thể làm tăng nguy cơ nhiễm H. pylori. Nghiên cứu cho thấy trẻ em sống trong điều kiện đông đúc có tỷ lệ nhiễm cao hơn.

2.2. Tác Động Của Helicobacter Pylori Đến Sức Khỏe Trẻ Em

Nhiễm H. pylori có thể dẫn đến nhiều vấn đề sức khỏe nghiêm trọng như viêm dạ dày, loét dạ dày và thậm chí ung thư dạ dày. Việc phát hiện sớm và điều trị kịp thời là rất quan trọng để bảo vệ sức khỏe trẻ em.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Đặc Điểm Dịch Tễ Học Nhiễm H

Nghiên cứu này sử dụng các phương pháp định lượng và định tính để xác định tỷ lệ nhiễm H. pylori ở trẻ em. Các mẫu máu được thu thập và xét nghiệm bằng phương pháp ELISA để phát hiện kháng thể IgG chống lại H. pylori.

3.1. Thiết Kế Nghiên Cứu

Nghiên cứu được thực hiện trên một mẫu lớn trẻ em từ nhiều dân tộc khác nhau ở Tây Nguyên. Việc chọn mẫu ngẫu nhiên giúp đảm bảo tính đại diện cho quần thể nghiên cứu.

3.2. Phương Pháp Phân Tích Dữ Liệu

Dữ liệu thu thập được phân tích bằng phần mềm thống kê để xác định tỷ lệ nhiễm và các yếu tố liên quan. Phân tích đa biến được sử dụng để xác định các yếu tố nguy cơ chính.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Về Nhiễm H

Kết quả nghiên cứu cho thấy tỷ lệ nhiễm H. pylori ở trẻ em Tây Nguyên là khá cao, với nhiều yếu tố nguy cơ được xác định. Các kết quả này sẽ cung cấp thông tin quan trọng cho các chiến lược phòng ngừa và điều trị.

4.1. Tỷ Lệ Nhiễm H. Pylori Theo Dân Tộc

Tỷ lệ nhiễm H. pylori khác nhau giữa các dân tộc ở Tây Nguyên. Nghiên cứu cho thấy trẻ em dân tộc thiểu số có tỷ lệ nhiễm cao hơn so với trẻ em dân tộc Kinh.

4.2. Mối Liên Quan Giữa Nhiễm H. Pylori Và Các Yếu Tố Kinh Tế Xã Hội

Nghiên cứu chỉ ra rằng các yếu tố như thu nhập, trình độ học vấn của cha mẹ có mối liên quan chặt chẽ đến tỷ lệ nhiễm H. pylori ở trẻ em. Những gia đình có điều kiện kinh tế thấp thường có tỷ lệ nhiễm cao hơn.

V. Kết Luận Về Nghiên Cứu Nhiễm Helicobacter Pylori

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng nhiễm H. pylori ở trẻ em Tây Nguyên là một vấn đề sức khỏe nghiêm trọng. Cần có các biện pháp can thiệp kịp thời để giảm tỷ lệ nhiễm và bảo vệ sức khỏe trẻ em. Việc nâng cao nhận thức về vệ sinh và dinh dưỡng cũng là rất cần thiết.

5.1. Đề Xuất Các Biện Pháp Can Thiệp

Cần triển khai các chương trình giáo dục sức khỏe cho cộng đồng về vệ sinh và dinh dưỡng. Các biện pháp phòng ngừa như cải thiện điều kiện sống cũng cần được thực hiện.

5.2. Hướng Nghiên Cứu Tương Lai

Cần tiếp tục nghiên cứu để hiểu rõ hơn về cơ chế lây nhiễm và các yếu tố nguy cơ liên quan đến nhiễm H. pylori. Các nghiên cứu sâu hơn sẽ giúp xây dựng các chiến lược phòng ngừa hiệu quả hơn.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Viêm loét dạ dày - tá tràng là bệnh lý tiêu hóa phổ biến trên toàn cầu cũng như tại Việt Nam. Viêm dạ dày mạn tính chiếm tỷ lệ cao trong các bệnh lý dạ dày - tá tràng tại các cơ sở y tế. Từ năm 1983, khi Barry J. Marshall và J. Robin Warren phân lập và nuôi cấy thành công vi khuẩn Helicobacter pylori (H. pylori), vai trò căn nguyên của vi khuẩn này trong viêm dạ dày mạn tính, loét dạ dày - tá tràng, u lympho mô liên kết niêm mạc (MALT lymphoma) và ung thư dạ dày đã được xác lập. Nhiễm H. pylori mạn tính gây viêm niêm mạc dạ dày tiến triển, dẫn tới viêm teo niêm mạc, dị sản ruột và loạn sản, là các tổn thương tiền ung thư.

Ước tính trên thế giới có hơn 3,5 tỷ người nhiễm H. pylori và trên 700 triệu người mắc các bệnh lý tiêu hóa liên quan. Tại các quốc gia phát triển, tỷ lệ nhiễm trung bình từ 20% đến 30% dân số, trong khi tại các nước đang phát triển, tỷ lệ nhiễm ở trẻ em dưới 15 tuổi lên tới 80%. Tình trạng nhiễm khuẩn tại các nước đang phát triển thường xảy ra từ lứa tuổi rất nhỏ và phản ánh trực tiếp các điều kiện kinh tế - xã hội cũng như môi trường sống.

Tại Việt Nam, phần lớn các công trình nghiên cứu trước đây chỉ tập trung mô tả tỷ lệ nhiễm H. pylori trên nhóm bệnh nhân có triệu chứng lâm sàng đến khám tại bệnh viện hoặc nghiên cứu một số quần thể cộng đồng tại miền Bắc (Hà Nội, Nghệ An, Lào Cai) và miền Nam (Thành phố Hồ Chí Minh). Tây Nguyên là khu vực địa bàn cao nguyên với nhiều đồng bào dân tộc thiểu số cùng sinh sống, mang các đặc điểm phong tục, tập quán, lối sống và điều kiện kinh tế - xã hội đặc thù, nhưng chưa có công trình dịch tễ học cộng đồng nào được thực hiện đầy đủ trên đối tượng trẻ em.

Luận án tiến sĩ y học của nghiên cứu sinh Lê Thọ với đề tài "Nghiên cứu đặc điểm dịch tễ học nhiễm Helicobacter pylori ở trẻ em vùng Tây Nguyên, Việt Nam" (Chuyên ngành: Nhi khoa, Mã số: 62720135, Trường Đại học Y Hà Nội, 2014) được triển khai nhằm giải quyết khoảng trống nghiên cứu này. Luận án đặt ra 2 mục tiêu nghiên cứu cụ thể:

1. Xác định tỷ lệ nhiễm H. pylori ở trẻ em các dân tộc Tây Nguyên, Việt Nam giai đoạn 2010 - 2011.
2. Xác định một số yếu tố liên quan đến nhiễm H. pylori ở trẻ em các dân tộc Tây Nguyên, Việt Nam giai đoạn 2010 - 2011.

• Đối tượng nghiên cứu: Trẻ em dưới 16 tuổi và các thành viên trong hộ gia đình tại cộng đồng.
• Phạm vi không gian: 7 xã thuộc 3 tỉnh Tây Nguyên gồm Lâm Đồng (xã N'Thôn Hạ, xã Liên Hiệp, xã Hiệp An, xã Ninh Loan thuộc huyện Đức Trọng), Đắk Lắk (xã Ea Tar thuộc huyện Cư M'gar) và Gia Lai (xã Ia Phí, xã Ia Khươil thuộc huyện Chư Păh).
• Phạm vi thời gian: Giai đoạn 2010 - 2011.
• Quy mô mẫu: 1.890 mẫu huyết thanh được thu thập và thực hiện xét nghiệm huyết thanh học.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Lịch sử phát hiện và định danh Helicobacter pylori

Trong quan niệm kinh điển, dạ dày được xem là môi trường vô khuẩn do nồng độ acid clohydric cao. Năm 1940, Freedberg và cộng sự công bố sự hiện diện của vi khuẩn hình xoắn trên niêm mạc dạ dày người bị cắt bỏ. Năm 1979, tại Bệnh viện Hoàng gia Perth (Úc), nhà giải phẫu bệnh Robin Warren phát hiện vi khuẩn hình xoắn tại lớp chất nhầy phủ biểu mô niêm mạc dạ dày qua kính hiển vi điện tử. Năm 1981, Barry Marshall cộng tác cùng Warren và tiến hành phân lập vi khuẩn; đến mẫu nuôi cấy thứ 35 (được ủ 5 ngày trong dịp lễ Phục Sinh), khuẩn lạc thuần của vi khuẩn đã mọc thành công. Ban đầu, vi khuẩn được đặt tên là Campylobacter-like organism, sau đó là Campylobacter pyloridis (Skirrow, 1983) và Campylobacter pylori. Năm 1988 - 1989, Goodwin và cộng sự nghiên cứu cấu trúc siêu vi, thành phần acid béo và chuỗi 16S rRNA, chính thức đề xuất tách ra thành giống mới Helicobacter, định danh lại là Helicobacter pylori. Khám phá này đã được trao Giải Nobel Sinh lý học và Y học năm 2005.

Bức tranh dịch tễ học quốc tế và trong nước

Tổng quan tài liệu của luận án đã tổng hợp bức tranh dịch tễ học nhiễm H. pylori trên thế giới theo sự phân hóa rõ rệt giữa các nước phát triển và đang phát triển:

Bảng: Tổng hợp tỷ lệ hiện nhiễm H. pylori ở trẻ em theo một số nghiên cứu quốc tế và Việt Nam

Quốc gia	Tác giả / Năm công bố	Cỡ mẫu (trẻ)	Nhóm tuổi (năm)	Phương pháp xét nghiệm	Tỷ lệ nhiễm (%)
Đức	Weyermann M và cs (2009)	834	3	Test thở C13, kháng nguyên phân	2,4
Úc	Moujaber T và cs (2008)	902	1 - 19	ELISA (IgG)	4,0 - 10,0
Nhật Bản	Okuda M và cs (2007)	237	6	Kháng nguyên trong phân	3,7
Ireland	Rowland M và cs (2006)	103	5 - 12	ELISA (IgG)	8,6
Mỹ	Lisa-Gaye E và cs (2002)	1.024	3 - 14	ELISA (IgG)	12,2
Ý	Maria P. Dore và cs (2012)	1.741	6 - 15	ELISA (IgG)	13,3
Thụy Điển	Tindberg Y và cs (2001)	1.857	0,6 - 11	ELISA (IgG)	13,6
Anh	JM O'Donohoe và cs (2008)	640	4 - 13	ELISA (IgG)	16,7
Malaysia	Rahim AA và cs (2010)	514	0,5 - 17	ELISA (IgG)	10,3
Thổ Nhĩ Kỳ	Ertem D và cs (2003)	309	2 - 10	Kháng nguyên trong phân	26,0
Trung Quốc	Zhang Dong-Hong và cs (2009)	1.036	8 - 15	Kháng nguyên trong phân	31,7
Ai Cập	Frenck RW và cs (2006)	108	2 - 17	Test thở C13	33,0
Việt Nam	Nguyễn Văn Bàng và cs (2004)	824	0,5 - 15	ELISA (IgG)	34,0
Brazil	Braga AB và cs (2007)	217	0,3 - 3	Test thở C13	44,0
Mexico	Nares-Cisneros J và cs (2007)	100	5 - 17	Kháng nguyên trong phân	46,7
Pakistan	Jafri W và cs (2010)	1.976	0 - 15	ELISA (IgG)	47,0
Tunisia	Siai K và cs (2008)	1.055	6 - 7	ELISA (IgG)	51,4
Iran	Alborzi A và cs (2006)	593	0,75 - 15	Kháng nguyên trong phân	82,0
Nam Phi	Pelser HH và cs (1997)	412	0,25 - 15	ELISA (IgG)	13,5 - 84,2
Việt Nam	Hoàng Thu Hà và cs (2005)	224	0 - 19	ELISA (IgG)	33,3 - 78,3

Về tần suất nhiễm mới và tái nhiễm: Ở các nước phát triển, tỷ lệ tái nhiễm rất thấp (khoảng 1% đến 4%/năm), như nghiên cứu của Epplein M (Mỹ, 2011: 1%), Okimoto (Nhật Bản, 2003: 2%), Feydt-Schmidt (Đức, 2010: 2,3%), Bell (Anh, 1996: 3,7%), Kim N (Hàn Quốc, 2010: 4,1%), Fraser (New Zealand, 2010: 6%). Ngược lại, tại các nước đang phát triển, tỷ lệ tái nhiễm sau tiệt trừ ở mức cao: Nguyễn Việt Hà và cộng sự (Việt Nam, 2012: 25,2%), Leal-Herreza (Mexico, 2003: 22,7%), Maryam Monajemzadeh (Iran, 2010: 14,7%), Douglas R. (Mỹ Latinh, 2013: 11,5%), Hidebrand (Bangladesh, 2001: 14%), Javed Yakoob (Pakistan, 2013: 6%).

Về yếu tố chủng tộc và di truyền: Nhiều nghiên cứu ghi nhận sự khác biệt tỷ lệ nhiễm giữa các nhóm sắc tộc trong cùng khu vực địa lý: Graham DY (Mỹ: trẻ em da đen 80% so với da trắng 43%), Fraser AG (New Zealand: trẻ gốc đảo Thái Bình Dương 48%, Maori 21%, châu Âu 7%), Goh KL (Malaysia: người Ấn Độ và Trung Quốc cao hơn người Mã Lai), Trịnh Xuân Long, Lò Thị Minh và Nguyễn Văn Bàng (Bát Xát - Lào Cai: H'Mông 16,1%, Tày 26,7%, Dao 20,3%, Dáy 38,5%, Kinh 41,1%). Nghiên cứu của Malaty HM trên 25.000 cặp sinh đôi tại Thụy Điển chỉ ra tỷ lệ đồng nhiễm ở cặp sinh đôi cùng trứng cao hơn đáng kể so với sinh đôi khác trứng.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu cộng đồng trước đây của Vương Tuyết Mai (2001: tỷ lệ nhiễm <18 tuổi là 55%), Dương Quỳnh Hoa (TP.HCM: <10 tuổi là 13,1%, 10 - 19 tuổi là 45%), Nguyễn Văn Bàng tại Bệnh viện Bạch Mai (34,0%), tại Nghệ An (55,5%) và Lào Cai (26,7%) đã bước đầu xác định dịch tễ nhiễm khuẩn nhưng chưa đại diện cho các vùng đồng bào dân tộc thiểu số Tây Nguyên.

Vị trí của luận án

Luận án là công trình điều tra cắt ngang có quy mô huyết thanh học đầu tiên tại cộng đồng các hộ gia đình thuộc các dân tộc thiểu số vùng Tây Nguyên, kết hợp phỏng vấn dịch tễ học toàn diện các thành viên trong gia đình và xét nghiệm huyết thanh học nhằm xác định tỷ lệ hiện nhiễm và mô hình các yếu tố nguy cơ lây truyền H. pylori.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở sinh học và cơ chế lây truyền

• Đặc tính sinh học của vi khuẩn: Helicobacter pylori là vi khuẩn Gram âm, vi ái khí, hình dấu phẩy, chữ S hoặc C; kích thước dài 1,5 - 5 µm, đường kính 0,3 - 1 µm, có 1 - 6 lông mảnh ở một đầu giúp di chuyển trong lớp chất nhầy niêm mạc dạ dày. Vi khuẩn sở hữu cụm 9 gen tổng hợp men urease (ureA đến ureI, trong đó ureA, ureB là gen cấu trúc; ureF, ureG, ureH là gen điều hòa). Hai yếu tố độc lực quan trọng gồm protein CagA (120 - 140 kDa, nằm trên đảo sinh bệnh PAI) và độc tố gây rỗng tế bào VacA (87 kDa).
• Cơ chế lây truyền: Lây truyền trực tiếp từ người sang người qua 3 con đường chính:
  1. Đường miệng - miệng: Tiếp xúc khoang miệng, thói quen nhai mớm cơm cho trẻ, sử dụng chung dụng cụ ăn uống (bát, đũa, thìa).
  2. Đường dạ dày - miệng: Tiếp xúc với chất nôn, trào ngược dịch vị chứa vi khuẩn còn sống.
  3. Đường phân - miệng: Ô nhiễm nguồn nước sinh hoạt, điều kiện vệ sinh kém, thói quen dùng phân người tươi (phân bắc) bón ruộng vườn.
  4. Đường dạ dày - dạ dày (y sinh học): Ô nhiễm qua dụng cụ nội soi tiêu hóa chưa được khử khuẩn tuyệt đối.

Các phương pháp chẩn đoán H. pylori

Luận án phân loại các phương pháp chẩn đoán thành hai nhóm:

1. Phương pháp xâm nhập (cần nội soi):
   • Tế bào học (phết lam nhuộm Gram, Giemsa, Fucxin, độ nhạy 75 - 85%).
   • Mô bệnh học (tiêu chuẩn vàng mô học, nhuộm HE, Giemsa, nhuộm bạc Dieterle/Warthin-Starry/Steiner, hóa mô miễn dịch).
   • Test urease nhanh (RUT, CLO test dựa trên phản ứng thủy phân ure thành amoniac và bicarbonat làm kiềm hóa môi trường đổi màu chỉ thị, độ nhạy 90%, độ đặc hiệu 98 - 100%).
   • Nuôi cấy vi khuẩn (tiêu chuẩn vàng sinh học, môi trường vi hiếu khí 5% $O_2$, 10% $CO_2$, 85% $N_2$ ở $37^\circ\text{C}$).
   • Sinh học phân tử PCR (khuếch đại gen đặc hiệu, độ nhạy 93%, độ đặc hiệu 100%, xác định kiểu gen CagA, VacA, đột biến kháng thuốc).
2. Phương pháp không xâm nhập (không cần nội soi):
   • Test thở Carbon phóng xạ ($^{13}\text{C}$ hoặc $^{14}\text{C}$ Urea Breath Test - UBT): độ nhạy 94,9%, độ đặc hiệu 100%.
   • Test phát hiện kháng nguyên trong phân (độ nhạy 94,6%, độ đặc hiệu 94,8%).
   • Xét nghiệm kháng thể trong nước bọt và nước tiểu.
   • Kỹ thuật huyết thanh học ELISA (Enzyme-Linked Immunosorbent Assay) và Western blot.

Phương pháp nghiên cứu thực tế của luận án

• Thiết kế nghiên cứu: Nghiên cứu dịch tễ học mô tả cắt ngang tại cộng đồng.
• Cỡ mẫu và chọn mẫu: Tổng cộng 1.890 mẫu huyết thanh thu thập từ trẻ em dưới 16 tuổi và các thành viên gia đình tại 7 xã thuộc 3 tỉnh Tây Nguyên (Lâm Đồng, Đắk Lắk, Gia Lai).
• Quy trình thu thập và xử lý mẫu: Lấy máu tĩnh mạch, tách chiết huyết thanh theo quy trình chuẩn tại Trung tâm Y tế Dự phòng tỉnh Lâm Đồng, bảo quản lạnh và vận chuyển về Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương để xét nghiệm.
• Kỹ thuật xét nghiệm huyết thanh: Sử dụng kỹ thuật ELISA in-house (do TS. Hoàng Thị Thu Hà và nhóm nghiên cứu Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương phát triển, sử dụng kháng nguyên siêu ly tâm toàn tế bào từ các chủng H. pylori phân lập tại Việt Nam, đạt độ nhạy 93,1% và độ đặc hiệu cao khi đối chiếu với kit thương mại và Western blot).
• Thu thập dữ liệu dịch tễ học: Phỏng vấn trực tiếp hộ gia đình bằng bộ câu hỏi cấu trúc thu thập thông tin về: nhân khẩu học, dân tộc, học vấn, nghề nghiệp, thu nhập bố mẹ, số nhân khẩu, thói quen rửa tay trước ăn/sau vệ sinh, phương thức làm sạch sau đại tiện, dùng chung bát đũa, nhai mớm cơm, nguồn nước ăn uống, loại nhà vệ sinh, nuôi gia súc, dùng phân tươi bón cây, tiền sử bệnh tiêu hóa, tiền sử dị ứng, tiền sử dùng kháng sinh 12 tháng qua, thời gian bú mẹ, sống tập thể.
• Xử lý số liệu: Nhập liệu và phân tích thống kê y học, tính tỷ lệ phần trăm (%), tỷ số chênh (Odds Ratio - OR), khoảng tin cậy 95% (95% CI), kiểm định $\chi^2$ và phân tích hồi quy đa biến nhằm xác định các yếu tố nguy cơ độc lập, kiểm soát yếu tố nhiễu.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan

Chương 1 trình bày toàn diện cơ sở lý luận và y văn về Helicobacter pylori:

• Lịch sử khám phá và phân loại học vi khuẩn từ các quan sát ban đầu của Freedberg, Robin Warren đến nuôi cấy thành công của Barry Marshall năm 1981 và công bố năm 1983.
• Đặc điểm dịch tễ học toàn cầu, so sánh tỷ lệ hiện nhiễm, tần suất nhiễm mới và tỷ lệ tái nhiễm giữa các quốc gia phát triển (tỷ lệ nhiễm trẻ em <10 tuổi chỉ 3 - 5%) và các quốc gia đang phát triển (nhiễm sớm từ trước 3 tháng tuổi, đạt 40 - 80% ở lứa tuổi 4 - 6 và 60 - 85% ở lứa tuổi 15 - 18).
• Các giả thuyết và bằng chứng về cơ chế lây truyền (miệng - miệng, dạ dày - miệng, phân - miệng, dạ dày - dạ dày).
• Các yếu tố liên quan đến nhiễm H. pylori thời niên thiếu: tuổi, giới tính, học vấn, nghề nghiệp, thu nhập của cha mẹ, quy mô gia đình, mật độ sống đông đúc, điều kiện vệ sinh, sống chung với người nhiễm hoặc loét dạ dày tá tràng, sống tập thể, nguồn nước, tiếp xúc súc vật, dinh dưỡng (vai trò vitamin C, lactobacillus), nuôi con bằng sữa mẹ, sử dụng kháng sinh/PPI, bệnh lý đường tiêu hóa và tập quán dùng phân bắc tươi.
• Các yếu tố chủng tộc, nguồn gốc dân tộc, nhóm máu và tính di truyền.
• Đặc tính sinh học, cấu trúc di truyền gen urease, độc tố CagA, VacA và các phương pháp chẩn đoán xâm nhập và không xâm nhập (phân tích chi tiết độ nhạy, độ đặc hiệu của các kít ELISA thương mại và ELISA in-house tại Việt Nam).
• Khái quát đặc điểm tự nhiên, địa lý, dân cư, thành phần dân tộc, phong tục tập quán và mô hình bệnh tật vùng Tây Nguyên.

Chương 2: Đối tượng và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 mô tả chi tiết phương pháp luận triển khai đề tài:

• Đối tượng nghiên cứu: Quần thể trẻ em dưới 16 tuổi và các thành viên trong gia đình sinh sống tại các điểm nghiên cứu thuộc vùng Tây Nguyên.
• Địa bàn nghiên cứu: Chọn mẫu tại 7 xã đại diện của 3 tỉnh Tây Nguyên:
  • Tỉnh Lâm Đồng: huyện Đức Trọng (xã N'Thôn Hạ, xã Liên Hiệp, xã Hiệp An, xã Ninh Loan).
  • Tỉnh Đắk Lắk: huyện Cư M'gar (xã Ea Tar).
  • Tỉnh Gia Lai: huyện Chư Păh (xã Ia Phí, xã Ia Khươil).
• Tổ chức nhân lực và đạo đức nghiên cứu: Sự phối hợp của Bệnh viện Nhi Lâm Đồng, Sở Y tế và Trung tâm Y tế Dự phòng các tỉnh Lâm Đồng, Đắk Lắk, Gia Lai, cùng nhóm chuyên gia Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương và Trường Đại học Y Hà Nội; tuân thủ các quy chuẩn đạo đức trong nghiên cứu y sinh học trên người và trẻ em.
• Quy trình kỹ thuật: Lấy máu tĩnh mạch, bảo quản, ly tâm tách huyết thanh, vận chuyển và thực hiện kỹ thuật ELISA in-house chẩn đoán kháng thể kháng H. pylori.
• Bộ chỉ số nghiên cứu: Xây dựng danh mục chỉ số dịch tễ học và biến số can thiệp bao gồm các biến kinh tế - xã hội, biến tập quán - vệ sinh, biến tiền sử sức khỏe - lâm sàng và biến huyết thanh học gia đình.
• Phương pháp khống chế sai số và phân tích số liệu: Phân tích đơn biến, phân tích đa biến logistic để xác định các yếu tố nguy cơ thực sự độc lập, loại bỏ các yếu tố gây nhiễu.

Chương 3: Kết quả nghiên cứu

Chương 3 trình bày các kết quả định lượng thu được từ 1.890 mẫu xét nghiệm và phiếu điều tra:

• Phân bố đối tượng và tỷ lệ nhiễm chung: Tỷ lệ nhiễm H. pylori trong quần thể nghiên cứu phân bố theo các nhóm tuổi, giới tính, dân tộc và địa bàn tỉnh (Lâm Đồng, Đắk Lắk, Gia Lai).
• Mối liên quan với các yếu tố kinh tế - xã hội: Đánh giá tương quan giữa tình trạng nhiễm H. pylori ở trẻ với trình độ học vấn của bố mẹ, nghề nghiệp của bố mẹ, mức thu nhập bình quân/người/tháng và số lượng người cùng sinh sống trong hộ gia đình.
• Mối liên quan với tập quán, lối sống và vệ sinh môi trường: Phân tích ảnh hưởng của thói quen rửa tay trước khi ăn, rửa tay sau khi đi vệ sinh, phương pháp làm sạch sau đại tiện, cách thức ăn uống, việc sử dụng chung dụng cụ ăn uống (bát, đũa, thìa), thói quen nhai bón/mớm thức ăn cho trẻ, nguồn nước sinh hoạt gia đình, loại hình nhà vệ sinh, việc nuôi động vật trong nhà và tập quán sử dụng phân người tươi để bón ruộng/vườn.
• Mối liên quan với tình trạng sức khỏe và nhiễm khuẩn gia đình: Đánh giá mối liên hệ với tiền sử bệnh tiêu hóa của trẻ, tình trạng bệnh tiêu hóa hiện tại, tiền sử bệnh dị ứng, tiền sử sử dụng kháng sinh trong vòng 12 tháng qua; đặc biệt là mối liên quan giữa kết quả xét nghiệm ELISA của bố, mẹ, anh chị em (con đầu, con thứ) với sự lây nhiễm ở trẻ.
• Mối liên quan với yếu tố nuôi dưỡng thời thơ ấu: Thời gian bú mẹ hoàn toàn lúc nhỏ và tiền sử sống tập thể (nhà trẻ, mẫu giáo).
• Phân tích đa biến: Xác định mô hình các yếu tố nguy cơ độc lập có ý nghĩa thống kê cao nhất tác động đến tình trạng nhiễm H. pylori ở trẻ em Tây Nguyên.

Chương 4: Bàn luận

Chương 4 tập trung phân tích, biện giải và đối chiếu kết quả nghiên cứu với y văn trong nước và quốc tế:

• Bàn luận về tỷ lệ hiện nhiễm theo lứa tuổi, giới tính và cơ cấu dân tộc; giải thích sự khác biệt giữa các cộng đồng dân tộc bản địa Tây Nguyên và người Kinh di cư.
• Biện giải cơ chế lây truyền qua các yếu tố kinh tế - xã hội, điều kiện sống chật chội, nhận thức vệ sinh và thực hành vệ sinh cá nhân, vệ sinh môi trường nông thôn miền núi.
• Phân tích sâu sắc con đường lây truyền trong gia đình (đặc biệt là vai trò huyết thanh dương tính của người mẹ, người bố và anh chị em ruột), nhấn mạnh tập quán nhai mớm thức ăn và sử dụng chung dụng cụ ăn uống là các hành vi nguy cơ cao thúc đẩy lây truyền theo đường miệng - miệng.
• Đánh giá tác động của nguồn nước, điều kiện nhà tiêu và thói quen canh tác nông nghiệp sử dụng phân tươi.
• Điểm mạnh của luận án: Cỡ mẫu lớn (1.890 mẫu), đại diện cho nhiều dân tộc tại 3 tỉnh Tây Nguyên, triển khai tại thực địa cộng đồng kết hợp phỏng vấn gia đình và xét nghiệm huyết thanh học bằng kỹ thuật ELISA in-house có độ tin cậy cao, áp dụng mô hình phân tích đa biến chặt chẽ.
• Điểm yếu của luận án: Hạn chế cố hữu của thiết kế nghiên cứu cắt ngang (chưa theo dõi dọc được biến động nhiễm mới và tái nhiễm theo thời gian); xét nghiệm huyết thanh học phản ánh tình trạng có kháng thể nhưng không phân biệt tuyệt đối giữa nhiễm khuẩn đang hoạt động và tình trạng đã từng phơi nhiễm hoặc tiệt trừ trước đó.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận và khoa học

1. Cung cấp dữ liệu dịch tễ học cộng đồng toàn diện và có hệ thống đầu tiên về tình hình nhiễm Helicobacter pylori ở trẻ em các dân tộc thiểu số tại vùng Tây Nguyên.
2. Bổ sung các bằng chứng khoa học thực nghiệm về mối liên quan giữa nhiễm H. pylori với các yếu tố văn hóa, phong tục tập quán (nhai mớm cơm, dùng chung dụng cụ ăn uống), điều kiện vệ sinh môi trường (nguồn nước, nhà tiêu, phân bón tươi) và đặc điểm nhân khẩu học gia đình.
3. Khẳng định vai trò lây truyền trong hộ gia đình tại vùng đồng bào dân tộc, làm rõ ảnh hưởng từ tình trạng nhiễm của bố mẹ và anh chị em đối với nguy cơ nhiễm bệnh của trẻ em.

Đóng góp về mặt thực tiễn và ứng dụng

1. Đóng vai trò là nguồn dữ liệu dịch tễ học phục vụ các nhà quản lý y tế, Cục Y tế Dự phòng (Bộ Y tế) và Sở Y tế các tỉnh Tây Nguyên trong việc xây dựng kế hoạch, chính sách can thiệp y tế công cộng.
2. Cung cấp căn cứ thực tế để triển khai các chương trình truyền thông giáo dục sức khỏe, thay đổi hành vi vệ sinh cá nhân, cải tạo nguồn nước, xóa bỏ tập quán nhai mớm thức ăn và quản lý phân bón nông nghiệp nhằm phòng ngừa lây nhiễm H. pylori, giảm tỷ lệ mắc viêm loét dạ dày - tá tràng và nguy cơ ung thư dạ dày trong cộng đồng.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Luận án sử dụng thiết kế nghiên cứu mô tả cắt ngang nên chỉ ghi nhận được tỷ lệ hiện nhiễm tại một thời điểm, chưa thể đánh giá động học của tần suất nhiễm mới và tỷ lệ tái nhiễm theo thời gian. Kỹ thuật huyết thanh học ELISA là phương pháp chẩn đoán gián tiếp qua kháng thể lưu hành, không phản ánh trực tiếp tình trạng vi khuẩn sống tại niêm mạc dạ dày tại thời điểm lấy mẫu.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Mở rộng các nghiên cứu theo dõi dọc (cohort) để đánh giá tỷ lệ tái nhiễm và nhiễm mới sau can thiệp tại các cộng đồng dân tộc thiểu số.
  • Ứng dụng các kỹ thuật sinh học phân tử (PCR, giải trình tự gen) để phân tích các kiểu gen độc lực (cagA, vacA) và xác định tính kháng kháng sinh của các chủng H. pylori phân lập tại Tây Nguyên.
  • Triển khai các nghiên cứu can thiệp thử nghiệm cộng đồng nhằm đánh giá hiệu quả của các biện pháp truyền thông thay đổi hành vi vệ sinh và nuôi dưỡng trẻ.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo chuyên khảo cho các đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên sau đại học và bác sĩ chuyên ngành Nhi khoa, Tiêu hóa, Y tế công cộng và Dịch tễ học: Tham khảo về phương pháp thiết kế điều tra dịch tễ học thực địa quy mô lớn, kỹ thuật chọn mẫu cộng đồng, quy trình bảo quản mẫu huyết thanh và ứng dụng kỹ thuật ELISA in-house.
• Các nhà hoạch định chính sách y tế và quản lý y tế dự phòng: Sử dụng số liệu làm căn cứ khoa học xây dựng các chiến lược y tế can thiệp cộng đồng đặc thù cho khu vực Tây Nguyên và vùng đồng bào dân tộc thiểu số.
• Phần đáng tham khảo nhất là phương pháp thu thập mẫu kết hợp dịch tễ học gia đình và mô hình phân tích hồi quy đa biến kiểm soát yếu tố nhiễu trong xác định các yếu tố nguy cơ lây truyền H. pylori.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án được thực hiện trên cỡ mẫu bao nhiêu và tại các địa bàn cụ thể nào?

Luận án được thực hiện trên quy mô 1.890 mẫu huyết thanh thu thập từ trẻ em dưới 16 tuổi và các thành viên gia đình tại 7 xã thuộc 3 tỉnh Tây Nguyên: Lâm Đồng (4 xã: N'Thôn Hạ, Liên Hiệp, Hiệp An, Ninh Loan thuộc huyện Đức Trọng), Đắk Lắk (xã Ea Tar thuộc huyện Cư M'gar) và Gia Lai (2 xã: Ia Phí, Ia Khươil thuộc huyện Chư Păh) trong giai đoạn 2010 - 2011.

2. Phương pháp xét nghiệm nào được lựa chọn để xác định tình trạng nhiễm H. pylori trong luận án và vì sao?

Nghiên cứu sử dụng kỹ thuật huyết thanh học ELISA in-house (do Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương phát triển, sử dụng kháng nguyên siêu ly tâm toàn tế bào phân lập từ bệnh nhân Việt Nam). Đây là phương pháp chẩn đoán không xâm nhập, thuận tiện cho trẻ em, có chi phí hợp lý, độ nhạy và độ đặc hiệu cao, phù hợp cho các cuộc điều tra dịch tễ học quy mô lớn tại cộng đồng.

3. Luận án khảo sát những nhóm yếu tố nguy cơ nào liên quan đến tình trạng nhiễm H. pylori ở trẻ em?

Luận án khảo sát toàn diện 4 nhóm yếu tố:

1. Kinh tế - xã hội và nhân khẩu học: Nghề nghiệp, học vấn, thu nhập của bố mẹ, số nhân khẩu trong gia đình.
2. Tập quán, lối sống và vệ sinh: Thói quen rửa tay, làm sạch sau đại tiện, dùng chung bát đũa, nhai mớm cơm, nguồn nước, loại nhà vệ sinh, nuôi gia súc, dùng phân người tươi bón ruộng.
3. Sức khỏe và can thiệp y tế: Tiền sử bệnh tiêu hóa, bệnh dị ứng, tiền sử dùng kháng sinh trong 12 tháng.
4. Yếu tố gia đình và nuôi dưỡng sớm: Tình trạng nhiễm H. pylori của bố, mẹ, anh chị em, thời gian bú mẹ và sống tập thể.

4. Tình trạng nhiễm H. pylori của bố mẹ và người thân trong gia đình có vai trò như thế nào?

Tổng quan tài liệu và khung phân tích của luận án chỉ ra rằng sự hiện diện của H. pylori ở các thành viên trong gia đình (đặc biệt là người mẹ, sau đó là bố và anh chị em ruột) là một trong những nguồn lây truyền chính cho trẻ nhỏ thông qua tiếp xúc thân mật hàng ngày, chia sẻ dụng cụ ăn uống và hành vi nhai mớm thức ăn.

5. Vì sao nghiên cứu dịch tễ học H. pylori tại Tây Nguyên lại có ý nghĩa đặc thù?

Tây Nguyên là vùng địa bàn chiến lược có điều kiện địa lý cao nguyên, tập trung nhiều dân tộc thiểu số với các tập quán sinh hoạt, cấu trúc gia đình và điều kiện kinh tế - xã hội khác biệt so với vùng đồng bằng Bắc Bộ hay các đô thị lớn. Nghiên cứu tại đây giúp hoàn thiện bức tranh dịch tễ học quốc gia và cung cấp dữ liệu cơ sở cho y tế dự phòng địa phương.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ y học của tác giả Lê Thọ là công trình nghiên cứu dịch tễ học thực địa quy mô lớn về tình trạng nhiễm Helicobacter pylori ở trẻ em các dân tộc vùng Tây Nguyên. Thông qua khảo sát 1.890 mẫu huyết thanh bằng kỹ thuật ELISA in-house kết hợp điều tra dịch tễ học hộ gia đình tại 3 tỉnh Lâm Đồng, Đắk Lắk và Gia Lai, luận án đã xác định tỷ lệ nhiễm và làm sáng tỏ mối liên quan đa chiều giữa sự lây nhiễm với các yếu tố kinh tế, văn hóa tập quán, vệ sinh môi trường và nguồn lây gia đình. Các kết quả và phát hiện của nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học quan trọng cho công tác phòng bệnh và xây dựng can thiệp y tế dự phòng nhằm giảm thiểu tỷ lệ mắc các bệnh lý tiêu hóa do H. pylori ở trẻ em khu vực Tây Nguyên.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Viêm loét dạ dày tá tràng là bệnh nhiễm trùng phổ biến trên thế giới cũng nhƣ ở Việt Nam. Viêm dạ dày (VDD) mạn tính chiếm tỷ lệ rất cao trong các bệnh lý dạ dày – tá tràng (DD-TT) đến khám tại các cơ sở y tế, các chuyên khoa tiêu hóa. Nguyên nhân gây bệnh đã đƣợc đề cập từ lâu nhƣng chỉ tới 1983 Marshall B.R [1] mới phát hiện và nuôi cấy thành công vi khuẩn Helicobacter pylori (H. pylori) đã chứng minh vai trò chính của nó trong bệnh lý DD-TT.

Dần dần hầu hết các nghiên cứu đều công nhận vi khuẩn này là nguyên nhân gây bệnh chủ yếu của VDD mạn tính, loét DD-TT, u MALT (Mucosal – Associated Lymphoma tissue) và ung thƣ dạ dày (UTDD). pylori mạn sẽ gây VDD mạn, dẫn tới viêm teo niêm mạc, dị sản ruột, loạn sản là những tổn thƣơng tiền ung thƣ [2]. pylori có lẽ là vi khuẩn có tỷ lệ lây nhiễm phổ biến nhất trên thế giới, ở các nƣớc công nghiệp phát triển trung bình có khoảng 20 – 30% dân số bị nhiễm khuẩn này và tăng nhanh tới trên 50% ở tuổi 60. Ở các nƣớc đang phát triển những ngƣời có điều kiện kinh tế xã hội thấp thƣờng có tỷ lệ nhiễm cao.

Các nghiên cứu về dịch tễ học cho thấy tình hình nhiễm H. pylori ở 14 nƣớc đang phát triển ở tuổi dƣới 15 là 80% [3], [4]. Ở các nƣớc này, nhiễm H. pylori chủ yếu bị mắc từ tuổi nhỏ và sự khác nhau về tỷ lệ hiện nhiễm đƣợc theo dõi qua các thế hệ nối tiếp đã phản ánh những điều kiện kinh tế - xã hội và môi trƣờng họ sống.

Ở miền Bắc Việt Nam theo nghiên cứu của Nguyễn Văn Bàng và cs [5],[6] trên 824 trẻ tỷ lệ nhiễm H. Một trong những đặc điểm chung quan trọng của sự nhiễm H. pylori đƣợc nhiều nghiên cứu xác nhận là tỷ lệ nhiễm H. pylori khác nhau ở các tộc ngƣời khác nhau.

Nghiên cứu của Rothenbacher D và cs [7] tại Đức thấy rằng 2 có sự khác biệt lớn về tỷ lệ nhiễm H. pylori ở trẻ mang quốc tịch Đức và trẻ em quốc tịch Thổ Nhĩ Kỳ. Nghiên cứu của Graham và cs [8] ở Mỹ thấy rằng tỷ lệ nhiễm H. pylori ở trẻ em da đen cao gần gấp đôi so với trẻ em da trắng.

Tại Thụy Điển nghiên cứu của Tindberg Y và cs [9] nhận thấy có sự khác biệt về nhiễm H. pylori ở trẻ em các chủng tộc Bắc Âu, Châu Á và Nam Mỹ. Nghiên cứu về vai trò của di truyền của Malaty HM và cs [10] ở Thụy Điển cho thấy có vai trò của di truyền trong lây nhiễm H. Những nhóm các cặp sinh đôi cùng trứng có tỷ lệ nhiễm cao hơn hẳn các cặp sinh đôi khác trứng.

Tại Châu Á và Đông Nam Á theo nghiên cứu của Goh và cs [11] tại Malaysia thấy rằng có sự khác biệt nhiễm H. pylori giữa các chủng tộc, trẻ mang chủng tộc Malaysia có tỷ lệ nhiễm H. pylori thấp hơn trẻ mang chủng tộc Trung Quốc và Ấn Độ. Tại Việt Nam, Trịnh Xuân Long, Lò Thị Minh và Nguyễn Văn Bàng (2007) nghiên cứu tại huyện Bát Xát (Lào Cai), tỷ lệ nhiễm H.

pylori chung ở trẻ em < 18 tuổi của tất cả các dân tộc là 29%, cụ thể cho các dân tộc nhƣ sau: H‟mong 16,1%, Tày 26,7%, Dao 20,3%, Dáy 38,5% và Kinh 41,1% [12]. Do trải qua hàng trăm năm sự di cƣ của loài ngƣời đến các châu lục làm cho nhiễm H. pylori ở các chủng tộc trong quá trình nghiên cứu rất phức tạp do quá trình tiến hóa và đột biến gien ở các chủng H. Mặc dù có rất nhiều nghiên cứu các yếu tố liên quan có tác động trực tiếp hoặc gián tiếp đến việc nhiễm H.

Tuy nhiên, đến nay nhiều vấn đề liên quan đến nhiễm H. pylori cũng nhƣ bệnh lý do nhiễm H. pylori vẫn còn là những câu hỏi mà khoa học chƣa thể trả lời chắc chắn, đặc biệt là cách lây nhiễm, thời điểm bị nhiễm, các yếu tố thuận lợi cho việc lây nhiễm, cũng nhƣ cơ chế gây bệnh, cách phòng bệnh. Việt Nam là một trong những nƣớc đang phát triển, có 54 dân tộc cùng sinh sống.

Hiện tại các nghiên cứu phần lớn tập trung mô tả về tỷ lệ nhiễm H. pylori trong nhóm biểu hiện bệnh và tác dụng của các phác đồ điều 3 trị diệt H. pylori đối với ngƣời lớn và trẻ em. Về mặt sức khỏe cộng đồng việc nghiên cứu các trƣờng hợp biểu hiện bệnh lý tại bệnh viện chƣa cho phép các nhà quản lý sức khỏe có cơ sở xây dựng một chiến lƣợc phòng chống bệnh viêm dạ dày mạn tính, loét dạ dày tá tràng và ung thƣ dạ dày do H.

Tại các tỉnh phía Bắc và một số tỉnh phía Nam có một số nghiên cứu về nhiễm H. pylori ở trẻ em, những nghiên cứu này bƣớc đầu đã đánh giá đƣợc tỷ lệ nhiễm H. pylori của trẻ em Việt Nam, nhƣng các nghiên cứu trên chƣa thể hiện đƣợc tất cả các dân tộc, phong tục tập quán, đặc biệt vùng Tây Nguyên. Nhằm đánh giá tỷ lệ nhiễm H.

pylori của các dân tộc Tây Nguyên và các yếu tố nguy cơ lây nhiễm H. pylori, chúng tôi tiến hành đề tài: “Nghiên cứu đặc điễm dịch tễ học nhiễm Helicobacter pylori ở trẻ em vùng Tây Nguyên, Việt Nam” với hai mục tiêu: 1. Xác định tỷ lệ nhiễm H. pylori ở trẻ em các dân tộc Tây Nguyên Việt Nam năm 2010-2011.

Xác định một số yếu tố liên quan đến nhiễm H. pylori ở trẻ em các dân tộc Tây Nguyên Việt Nam năm 2010-2011. 4 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN 1. Lịch sử phát hiện Helicobacter pylori Trong quan niệm kinh điển, dịch dạ dày đƣợc coi là vô khuẩn do khả năng diệt khuẩn mạnh của axit clohydric.

Trƣớc khi H. pylori chính thức đƣợc công nhận, đã có một vài thông báo về một loại vi khuẩn tìm thấy trong dạ dày ngƣời. Năm 1940, Freedberg AS và cs đã công bố về sự tồn tại một loại vi khuẩn hình xoắn trên niêm mạc dạ dày bị cắt bỏ [13]. Năm 1979, tại bệnh viện hoàng gia Perth (Australia), Robin Warren một nhà giải phẫu bệnh đã phát hiện thấy một loại vi khuẩn hình xoắn, thƣờng xuất hiện trong các mảnh sinh thiết dạ dày ở lớp chất nhầy phủ lên tế bào niêm mạc dạ dày, quan sát dƣới kính hiển vi điện tử, ông thấy chúng rất giống loại vi khuẩn đã tìm đƣợc trong các thông báo trƣớc đó [1].

Năm 1981, Barry Marshall khi đó đang thực hành tại Khoa Nội tiêu hoá của Bệnh viện Perth rất quan tâm đến quan sát của Robin Warren, nhân tình cờ một bệnh nhân viêm hang vị dạ dày đƣợc điều trị bằng Tetracycline, sau đó các triệu chứng hoàn toàn biến mất, nội soi và kiểm tra mô bệnh học thấy sự biến mất của các tế bào viêm cùng các xoắn khuẩn. Ông đã tìm cách phân lập vi khuẩn này. Sau nhiều lần nuôi cấy không thành công, đến mẫu nuôi cấy thứ 35 thì đƣợc để lại trong tủ ấm 5 ngày do nghỉ Lễ Phục Sinh, khi dĩa nuôi cấy đƣợc kiểm tra thì thấy xuất hiện một loại khuẩn lạc thuần, đƣờng kính 1mm, kiểm tra trên tiêu bản nhuộm Gram thấy hình vi khuẩn cong, xoắn nhẹ phù hợp với hình thể trên tiêu bản trực tiếp từ mảnh sinh thiết. pylori đã đƣợc phân lập thành công và đƣợc Marshall B.J chính thức công bố [1].

Vi khuẩn này ban đầu đƣợc gọi là Campylobacter like organism, do chúng có hình thái tƣơng tự nhƣ một nhóm tác nhân gây bệnh đƣờng ruột đƣợc biết là các Campylobacters. Tại hội thảo quốc tế về nhiễm trùng Campylobacters (Brussels, 1983), Skirrow đề nghị gọi vi khuẩn mới này là Campylobacters 5 pyloridis, về sau đƣợc đổi lại là Campylobacters pylori cho phù hợp với nguyên tắc đặt tên theo ngôn ngữ Latin. Năm 1988 Goodwin và cs trong khi nghiên cứu về siêu cấu trúc, thành phần acid béo của tế bào và trình tự chuỗi rRNA 16S của Campylobacters pylori và Campylobacters mustelae đã nhận thấy, chúng khác hẳn với giống Campylobacters. Trên cơ sở nghiên cứu đó, Goodwin và cs đề nghị xếp Campylobacters pylori và Campylobacters mustelae vào một giống mới, giống Helicobacter (Helicobacter genus).

Tháng 6 năm 1989 tạp chí quốc tế về hệ thống vi khuẩn học (The International Journal of Systematic Bacteriology) chấp nhận tên giống vi khuẩn mới Helicobacter, từ đó Campylobacters pylori đƣợc gọi là Helicobacter pylori [14]. Bằng việc khám phá ra vi khuẩn là nguyên nhân gây viêm loét dạ dày tá tràng, Warren B.R đã giành đƣợc giải thƣởng Nobel Sinh lý học và Y học vào năm 2005. Từ đó đến nay, có nhiều nghiên cứu lâm sàng làm sáng tỏ dần vai trò của H. pylori trong bệnh lý dạ dày tá tràng.

Dịch tễ học Trên thế giới có hơn 3,5 tỷ ngƣời nhiễm H. pylori và trên 700 triệu ngƣời bị bệnh lý đƣờng tiêu hóa liên quan đến nhiễm H. Cũng nhƣ đối với các bệnh khác, nghiên cứu dịch tễ học nhiễm H. pylori có vai trò quyết định các biện pháp cơ bản trong chiến lƣợc y tế cộng đồng nhằm khống chế sự lây nhiễm của vi khuẩn này [15].

Từ thời điểm đƣợc phát hiện, công bố rộng rãi, khẳng định vai trò bệnh lý của vi khuẩn này, hàng loạt các nghiên cứu dịch tễ học trên thế giới đã cho phép đi đến một số kết luận về phân bố dịch tễ cũng nhƣ các bệnh liên quan đến nhiễm H. Tỷ lệ hiện nhiễm (prevalence) Tỷ lệ nhiễm H. pylori cao ở các nƣớc đang phát triển và thấp ở các nƣớc phát triển và tùy theo vào mỗi khu vực, vùng địa lý, thành thị hay nông thôn. Tỷ lệ hiện nhiễm ở các nước phát triển Bảng 1.1 Tỷ lệ nhiễm H.

pylori ở trẻ em các nước phát triển Số trẻ tham Tỷ lệ Tuổi Nƣớc Tác giả/năm gia nghiên Phƣơng pháp nhiễm (năm) cứu (%) Thụy Điển Tindberg Y và 1857 0,6 - 11 ELISA (IgG) 13,6 [9] cs/2001 Ireland [17] Rowland M và 103 5 – 12 ELISA (IgG) 8,6 cs/2006 Đức [18] Weyermann M 834 3 Test thở C13, và 2,4 và cs/2009 test phát hiện kháng nguyên trong phân Nhật [19] Okuda M và 237 6 Test phát hiện 3,7 cs/2007 kháng nguyên trong phân Úc [20] Moujaber T và 151 1–4 ELISA (IgG) 4,0 cs/2008 150 5–9 6,0 301 10 – 14 8,3 300 15 – 19 10,0 Ý [21] Maria P. Dore 1741 6 – 15 ELISA (IgG) 13,3 và cs/2012 Anh [22] JM O‟Donohoe 640 4 – 13 ELISA (IgG) 16,7 và cs/2008 Mỹ [23] Lisa-Gaye E và 1024 3 – 14 ELISA (IgG) 12,2 cs/2002 Ý [24] Magista AM và 52 4,9-18 Test thở C13 12,8 cs/2005 Tỷ lệ nhiễm ở trẻ em các nƣớc phát triển rất thấp, các bằng chứng huyết thanh học nhiễm H.