Chương 1: Cơ sở lý luận của vấn đề nghiên cứu. Chương 2: Đặc điểm Địa lí tự nhiên tỉnh Gia Lai. Chương 3: Khai thác các giá trị Địa lí tự nhiên tỉnh Gia Lai trong xây dựng các hoạt động trải nghiệm Địa lí. 8 CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.
NGHIÊN CỨU ĐẶC ĐIỂM ĐỊA LÍ TỰ NHIÊN VÀ KHẢ NĂNG KHAI THÁC CHO XÂY DỰNG HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM ĐỊA LÍ 1. Nghiên cứu đặc điểm Địa lí tự nhiên 1. Khái niệm về tự nhiên và đặc điểm tự nhiên a. Tự nhiên: Theo [37], bắt nguồn từ chữ « natura » trong tiếng La tinh (có nghĩa là "phẩm chất thuần khiết, thiên hƣớng bẩm sinh"), từ « Natural » trong tiếng Anh (có nghĩa là tất cả vật chất và năng lƣợng chủ yếu ở dạng bản chất) và từ « physis » (φύσις) trong tiếng Hy Lạp (với nghĩa là đặc tính nội tại của thực vật, động vật và những đặc trƣng khác trong thế giới ), khái niệm về tự nhiên dần đƣợc nghiên cứu và hoàn thiện.
Theo đó, quan niệm về tự nhiên hay còn gọi là thiên nhiên đƣợc nhiều nhà khoa học sử dụng nhất là: một tổng thể tự nhiên, hay vũ trụ vật chất bao gồm các sự vật tồn tại nhƣ thời tiết, hoạt động địa chất của Trái Đất, vật chất và năng lƣợng của tất cả mọi thứ mà chúng cấu thành lên, hoặc động vật hoang dã, đá, rừng, bờ biển, và nói chung những thứ hình thành ngoài ý muốn chủ quan của con ngƣời và không phản kháng trƣớc những tác động của con ngƣời. Đặc điểm tự nhiên: Theo [31], đặc điểm tự nhiên bao gồm các yếu tố của môi trƣờng tự nhiên, tuy không tham gia trực tiếp vào các hoạt động kinh tế của con ngƣời, nhƣng nó cần thiết cho sự tồn tại của cuộc sống và xã hội loài ngƣời. Điều kiện tự nhiên là các yếu tố (hay thành phần) của tự nhiên có khả năng đƣợc khai thác nhằm thoả mãn nhu cầu của xã hội loài ngƣời. Nghiên cứu đặc điểm Địa lí tự nhiên lãnh thổ a.
Địa tổng thể - đối tượng nghiên cứu của Địa lí tự nhiên Thực chất, đối tƣợng nghiên cứu của Địa lí tự nhiên là tự nhiên bề mặt Trái đất, đƣợc xem nhƣ một hệ thống hoàn chỉnh không thể chia cắt, hình 9 thành từ các bộ phận cấp thấp nhất (tƣớng địa lý), đến thể tổng hợp địa lí tự nhiên (Thể tổng hợp lãnh thổ tự nhiên, Địa hệ thống) và cấp cao nhất là lớp vỏ Địa lí tự nhiên, có thành phần, cấu trúc, hình thái, chức năng, những điểm đặc trƣng của nó. Địa tổng thể hay thể tổng hợp địa lí tự nhiên đƣợc hiểu là sự kết hợp có quy luật của các thành phần địa lí (địa hình, khí hậu, nƣớc trên mặt và nƣớc ngầm, thổ nhƣỡng, động thực vật) nằm trong mối quan hệ phụ thuộc lẫn nhau rất phức tạp tạo thành một hệ thống không thể chia cắt. Thể tổng hợp địa lí tự nhiên [Nguồn: 31]. Nhận thấy, một địa tổng thể bao gồm 5 thành phần cấu tạo, xét thêm yếu tố không gian chứa đựng bao gồm: Thạch quyển, khí quyển, thủy quyển, sinh quyển và thổ nhƣỡng quyển.
Các bộ phận này có quan hệ tƣơng hỗ trực tiếp hoặc gián tiếp với nhau theo chiều thẳng đứng và tạo ra cấu trúc thẳng đứng của lớp vỏ địa lí. Tùy thuộc vào vị trí, có thành phần là nhân tố trội, có thành phần mang tính quyết định, ảnh hƣởng mạnh đến các thành phần khác. Nghiên cứu đặc điểm Địa lí tự nhiên lãnh thổ Theo các nhà khoa học, nghiên cứu đặc điểm tự nhiên của một lãnh thổ chính là tìm hiểu các thành phần và mối quan hệ giữa các bộ phận của lớp vỏ địa lí tại khu vực đó. Cụ thể là nghiên cứu các yếu tố cấu thành nên tự nhiên nhƣ: Địa chất - địa mạo, khí hậu, thủy văn, sinh vật, thổ nhƣỡng và cảnh quan.
Như vậy, thực chất việc nghiên cứu đặc điểm Địa lí tự nhiên chính là đi sâu 10 vào phân tích tính đặc thù và giá trị đặc thù của các điều kiện tự nhiên như: Địa chất, địa hình - địa mạo, khí hậu, thủy văn, thổ nhưỡng, sinh vật,.làm cơ sở cho các định hướng sử dụng và khai thác. Đây cũng chính là quan điểm tiếp cận của luận văn. Đặc điểm tự nhiên và khả năng khai thác các giá trị Địa lí tự nhiên cho xây dựng hoạt động trải nghiệm Địa lí a. Địa chất Nghiên cứu địa chất của một vùng lãnh thổ chính là nghiên cứu đặc điểm thành phần vật chất, động lực hay quá trình vận động, kiến tạo, tạo thành nên nền rắn của lãnh thổ.
Thực chất nghiên cứu tài nguyên địa chất chính là nghiên cứu kết quả của quá trình phát triển địa chất lâu dài với sự tổng hợp của nhiều yếu tố, trong đó nổi bật nên một số giai đoạn hình thành đặc điểm địa chất của di tích tự nhiên tiêu biểu, đƣợc thể hiện qua các đặc điểm màu sắc, thành phần vật chất, sự sắp xếp, cấu tạo các lớp đá, các di tích hóa thạch đƣợc bảo tồn cho đến ngày nay. Giá trị địa chất là những tài nguyên địa chất có giá trị nổi bật về khoa học, giáo dục, thẩm mỹ và kinh tế, đó là các cảnh quan địa mạo, các di chỉ cổ sinh, hoá thạch, các miệng núi lửa đã tắt hoặc đang hoạt động, các hang động, hồ tự nhiên, thác nƣớc, các diện lộ tự nhiên hay nhân tạo của đá và quặng,…những dấu ấn phản ánh một cách trực quan và sinh động nhất lịch sử tiến hóa. Các tài nguyên địa chất này có thể đƣợc con ngƣời khai thác để phục vụ cho hoạt động kinh tế, văn hóa và xã hội, hoặc ở dạng tiềm năng [12]. Địa hình – địa mạo Địa hình là khái niệm đƣợc sử dụng rộng rãi trong khoa học và đời sống để mô tả diện mạo bề mặt lớp vỏ cứng của Trái Đất.
Là tập hợp của vô vàn những thể gồ ghề, lồi lõm hoặc tƣơng đối bằng phẳng, phân cách với nhau bởi những đƣờng ranh giới rõ ràng. Địa hình là thành phần cơ bản và bền vững nhất của cảnh quan, nơi diễn ra mọi hoạt động sản xuất, sinh hoạt của con ngƣời. Quá trình hình thành nên địa hình và thành phần thạch học là đặc điểm địa chất - địa mạo, gắn với các tài nguyên địa chất và giá trị địa mạo. Do đó, những hiểu biết 11 về địa hình giúp con ngƣời có cách nhìn tổng hợp về tự nhiên, giúp ích trong việc khai thác, chinh phục thiên nhiên.
Trong nghiên cứu đặc điểm tự nhiên của một lãnh thổ, yếu tố địa hình thƣờng đƣợc chú trọng nghiên cứu, bởi địa hình ảnh hƣởng trực tiếp đến phân bố nhiệt độ, lƣợng mƣa, có tác động tích cực đến thành tạo lớp phủ thổ nhƣỡng, thực vật, ảnh hƣởng đến độ sâu mực nƣớc ngầm, độ ẩm đất, sự di động của các nguyên tố hóa học trong đất, tốc độ bóc mòn, bồi tụ…nên địa hình là một thành phần tự nhiên quan trọng của cảnh quan địa lí. Tác động của địa hình đến các nhân tố tự nhiên và sản xuất của con ngƣời thông qua các mối liên hệ mật thiết giữa chúng. Do vậy, đây là một yếu tố đƣợc chú ý trong quá trình lựa chọn để nghiên cứu, xây dựng các HĐTN Địa lí cho HS. Địa hình ảnh hƣởng tới quá trình hình thành đất thông qua độ dốc và lớp phủ thực vật.
Nơi địa hình dốc, quá trình rửa trôi, xói mòn diễn ra mạnh mẽ sẽ gây khó khăn cho việc hình thành tầng đất và ngƣợc lại. Ngoài ra, nhiệt độ và độ ẩm không khí thay đổi theo độ cao địa hình. Hƣớng núi là nhân tố ảnh hƣởng mạnh mẽ đến đặc điểm khí hậu và thủy văn. Vì vậy, trong HĐTN cần chỉ rõ cho HS thấy đặc điểm này cũng nhƣ vai trò quan trọng của địa hình trong tự nhiên và hoạt động phát triển KT - XH.
Địa mạo là một đặc điểm tự nhiên của bề mặt cứng của Trái đất. Các dạng địa mạo kết hợp cùng nhau tạo nên một loại địa hình nhất định. Một số dạng địa mạo điển hình là đồi, núi, cao nguyên, hẻm núi và thung lũng, cũng nhƣ các đặc điểm đƣờng bờ biển nhƣ vịnh, bán đảo và biển, bao gồm các đặc điểm chìm nhƣ sống núi giữa đại dƣơng, núi lửa, và lòng chảo đại dƣơng lớn. Có thể nói, tài nguyên địa mạo (TNĐM) là những cơ thức địa hình đặc biệt, độc đáo ở quá khứ hay hiện tại, tạo nên những dạng địa hình, yếu tố địa hình có những hình thái, hình thái trắc lƣợng với những nét đặc trƣng nổi bật về hình khối, độ cao, độ dốc, dạng sắp xếp,…đƣợc đƣa vào khai thác, phục vụ các mục đích khác nhau của con ngƣời [7].
Giá trị địa mạo là những dạng địa hình có giá trị nổi bật về kinh tế, thẩm mỹ, khoa học, giáo dục đƣợc con ngƣời khai thác hoặc có thể còn ở dạng tiềm 12 năng. Tài nguyên địa chất - địa mạo là sản phẩm độc đáo của tự nhiên ban tặng cho con ngƣời. Con ngƣời đã nhận thấy đƣợc giá trị của loại tài nguyên này và đã khai thác để phục vụ cho sự phát triển KT - XH. Điều này rất quan trọng trong lĩnh vực giáo dục đối với HS để các em nhận thấy đƣợc tầm quan trọng của TNĐM.
Các đặc điểm về địa mạo đã khai thác phục vụ dạy học đƣợc đánh giá bằng các quá trình hình thành địa hình, sự thống kê mô tả về đặc điểm hình thái và trắc lƣợng hình thái của các dạng địa hình, các kiểu địa hình đặc biệt hoặc đánh giá mức độ tƣơng phản của các kiểu địa hình. Khí hậu Khí hậu là trạng thái của khí quyển ở nơi nào đó, đƣợc đặc trƣng bởi các trị số trung bình nhiều năm về nhiệt độ, độ ẩm, lƣợng mƣa, lƣợng nƣớc bốc hơi, lƣợng mây, gió,v.đó là các yếu tố hình thành khí hậu. Khí hậu là trị số trung bình nhiều năm của thời tiết, có tính chất ổn định, ít thay đổi. Thời tiết là trạng thái của khí quyển ở khu vực hay một địa điểm nào đó vào thời điểm cụ thể, nó đƣợc đặc trƣng bởi các trị số về nhiệt độ, mây, mƣa… của thời điểm đó, đƣợc gọi là các yếu tố khí tƣợng hay các yếu tố thời tiết.
Thời tiết có tính chất không ổn định, hay thay đổi bất thƣờng nên có những hiện tƣợng thời tiết đặc biệt nhƣ bão, áp thấp nhiệt đới, giông. Khí hậu đƣợc xem là một trong những thành phần quan trọng của tổng thể tự nhiên.