Nghiên cứu đa dạng sinh học động vật không xương sống ở sông Thu Bồn, Quảng Nam

Luận văn thạc sĩ phân tích hus nghiên cứu đa dạng sinh học động vật không xương sống ở nước tại sông thu bồn đoạn từ cầu lâu, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải

• Tác giả: Trần Thanh Lâm
• Người hướng dẫn: TS. Ngô Xuân Nam
• Trường học: Trường Đại Học Khoa Học Tự Nhiên - Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Thủy sinh vật học
• Đề tài: Nghiên cứu đa dạng sinh học động vật không xương sống ở nước tại sông Thu Bồn (đoạn từ cầu Câu Lâu đến cửa Đại), tỉnh Quảng Nam
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ Khoa Học
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: Những nghiên cứu về động vật không xương sống vùng cửa sông, ven biển trên thế giới
• 1.1. Những nghiên cứu về động vật không xương sống vùng cửa sông, ven biển Việt Nam
• 1.2. Tình hình nghiên cứu động vật không xương sống ở vùng cửa sông, ven biển Việt Nam
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu đa dạng sinh học động vật không xương sống tại sông Thu Bồn

Sông Thu Bồn, một trong những hệ thống sông lớn nhất miền Trung Việt Nam, không chỉ đóng vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế mà còn là nơi sinh sống của nhiều loài động vật không xương sống (ĐVKXS). Nghiên cứu đa dạng sinh học tại đây giúp hiểu rõ hơn về hệ sinh thái và các yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển của chúng. ĐVKXS ở nước là nhóm sinh vật phong phú, tham gia vào các quá trình sinh thái và có giá trị kinh tế cao. Việc nghiên cứu này không chỉ cung cấp thông tin về thành phần loài mà còn giúp đánh giá chất lượng môi trường nước.

1.1. Đặc điểm sinh thái của sông Thu Bồn và vai trò của ĐVKXS

Sông Thu Bồn có hệ sinh thái đa dạng với nhiều loại hình sinh cảnh khác nhau. ĐVKXS đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì cân bằng sinh thái, tham gia vào chu trình dinh dưỡng và là chỉ thị cho chất lượng nước. Các loài ĐVKXS như giáp xác, nhuyễn thể và giun nhiều tơ thường xuất hiện trong các khu vực cửa sông, nơi có sự giao thoa giữa nước ngọt và nước mặn.

1.2. Tình hình nghiên cứu ĐVKXS tại sông Thu Bồn

Nghiên cứu về ĐVKXS tại sông Thu Bồn đã được thực hiện từ nhiều năm qua, với nhiều công trình nghiên cứu tập trung vào thành phần loài và sự phân bố của chúng. Các nghiên cứu này không chỉ giúp xác định các loài có giá trị kinh tế mà còn chỉ ra những thay đổi trong quần thể do tác động của môi trường và con người.

II. Những thách thức trong nghiên cứu đa dạng sinh học động vật không xương sống

Mặc dù có nhiều nghiên cứu về ĐVKXS tại sông Thu Bồn, nhưng vẫn còn nhiều thách thức cần phải giải quyết. Biến đổi khí hậu, ô nhiễm môi trường và sự phát triển kinh tế không bền vững đang ảnh hưởng nghiêm trọng đến đa dạng sinh học. Việc thiếu thông tin và dữ liệu chính xác cũng là một trong những rào cản lớn trong việc bảo tồn và phát triển ĐVKXS.

2.1. Tác động của biến đổi khí hậu đến ĐVKXS

Biến đổi khí hậu dẫn đến sự thay đổi trong nhiệt độ và độ mặn của nước, ảnh hưởng đến sự sinh trưởng và phát triển của ĐVKXS. Nhiều loài có thể bị đe dọa hoặc thậm chí tuyệt chủng nếu không có biện pháp bảo vệ kịp thời.

2.2. Ô nhiễm môi trường và sự suy giảm đa dạng sinh học

Ô nhiễm từ các hoạt động công nghiệp và nông nghiệp đã làm giảm chất lượng nước, ảnh hưởng đến sức khỏe của ĐVKXS. Nhiều loài đã giảm số lượng hoặc biến mất khỏi khu vực nghiên cứu, gây ra sự mất cân bằng trong hệ sinh thái.

III. Phương pháp nghiên cứu đa dạng sinh học động vật không xương sống tại sông Thu Bồn

Để nghiên cứu ĐVKXS tại sông Thu Bồn, các phương pháp thu thập mẫu và phân tích số liệu được áp dụng. Việc sử dụng các phương pháp hiện đại giúp đảm bảo tính chính xác và độ tin cậy của kết quả nghiên cứu. Các mẫu được thu thập từ nhiều điểm khác nhau để có cái nhìn tổng quát về sự phân bố và đa dạng của các loài.

3.1. Phương pháp thu thập mẫu động vật nổi và động vật đáy

Mẫu động vật nổi được thu thập bằng lưới vớt, trong khi mẫu động vật đáy được thu thập bằng lưới kéo. Các mẫu này sau đó được phân tích trong phòng thí nghiệm để xác định thành phần loài và số lượng cá thể.

3.2. Phương pháp phân tích số liệu và đánh giá đa dạng sinh học

Số liệu thu thập được xử lý bằng các phần mềm thống kê để đánh giá đa dạng sinh học. Các chỉ số như chỉ số Simpson và chỉ số Shannon được sử dụng để đo lường mức độ đa dạng và sự phong phú của các loài.

IV. Kết quả nghiên cứu đa dạng sinh học động vật không xương sống tại sông Thu Bồn

Kết quả nghiên cứu cho thấy sông Thu Bồn có sự đa dạng phong phú về ĐVKXS. Nhiều loài có giá trị kinh tế cao đã được xác định, đồng thời cũng chỉ ra những loài có nguy cơ tuyệt chủng. Các kết quả này không chỉ cung cấp thông tin quan trọng cho việc bảo tồn mà còn hỗ trợ cho các chính sách phát triển bền vững.

4.1. Thành phần loài và số lượng cá thể ĐVKXS

Nghiên cứu đã xác định được nhiều loài ĐVKXS khác nhau, với số lượng cá thể phong phú. Các loài giáp xác và nhuyễn thể chiếm ưu thế trong khu vực nghiên cứu, cho thấy sự phong phú của hệ sinh thái.

4.2. Giá trị kinh tế của các loài ĐVKXS

Nhiều loài ĐVKXS có giá trị kinh tế cao, được sử dụng trong thực phẩm và các ngành công nghiệp khác. Việc bảo tồn và phát triển các loài này không chỉ có lợi cho môi trường mà còn cho kinh tế địa phương.

V. Đề xuất giải pháp bảo tồn đa dạng sinh học động vật không xương sống tại sông Thu Bồn

Để bảo tồn đa dạng sinh học ĐVKXS tại sông Thu Bồn, cần có các giải pháp đồng bộ và hiệu quả. Việc nâng cao nhận thức cộng đồng về tầm quan trọng của ĐVKXS và thực hiện các biện pháp bảo vệ môi trường là rất cần thiết. Đồng thời, cần có sự hợp tác giữa các cơ quan chức năng và cộng đồng để thực hiện các chương trình bảo tồn.

5.1. Tăng cường giáo dục và nâng cao nhận thức cộng đồng

Giáo dục cộng đồng về tầm quan trọng của ĐVKXS và các biện pháp bảo vệ môi trường sẽ giúp nâng cao ý thức bảo tồn. Các chương trình truyền thông có thể được tổ chức để thu hút sự tham gia của người dân.

5.2. Thực hiện các chính sách bảo vệ môi trường

Cần có các chính sách bảo vệ môi trường chặt chẽ để giảm thiểu ô nhiễm và bảo vệ ĐVKXS. Các biện pháp như kiểm soát chất thải và bảo vệ các khu vực sinh thái nhạy cảm là rất quan trọng.

VI. Kết luận và triển vọng tương lai của nghiên cứu đa dạng sinh học động vật không xương sống

Nghiên cứu đa dạng sinh học ĐVKXS tại sông Thu Bồn đã cung cấp nhiều thông tin quý giá về hệ sinh thái và các loài sinh vật. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều thách thức cần phải đối mặt. Việc tiếp tục nghiên cứu và bảo tồn ĐVKXS là cần thiết để đảm bảo sự phát triển bền vững cho khu vực này trong tương lai.

6.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu tiếp theo

Nghiên cứu tiếp theo sẽ giúp cập nhật thông tin về sự thay đổi của ĐVKXS và các yếu tố ảnh hưởng đến chúng. Điều này sẽ hỗ trợ cho việc xây dựng các chính sách bảo tồn hiệu quả.

6.2. Hướng đi mới cho bảo tồn đa dạng sinh học

Cần có các hướng đi mới trong bảo tồn đa dạng sinh học, bao gồm việc áp dụng công nghệ mới và hợp tác quốc tế. Điều này sẽ giúp nâng cao hiệu quả bảo tồn và phát triển bền vững cho khu vực sông Thu Bồn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Lưu vực sông Vu Gia - Thu Bồn là một trong những hệ thống sông lớn nhất miền Trung với tổng diện tích lưu vực lên tới 10.350 km2, giữ vai trò huyết mạch đối với sự phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh Quảng Nam và thành phố Đà Nẵng. Đoạn hạ lưu sông Thu Bồn trải dài gần 16 km từ cầu Câu Lâu (thị xã Điện Bàn) đến Cửa Đại (thành phố Hội An) sở hữu vùng đất ngập nước rộng lớn với hơn 500 ha diện tích mặt nước, tiếp giáp trực tiếp với Khu dự trữ sinh quyển thế giới Cù Lao Chàm. Đây là thủy vực cửa sông đặc trưng chịu chế độ bán nhật triều với biên độ dao động từ 0,5 đến 1,5 m và có sự đan xen sâu sắc giữa các hệ sinh thái nước ngọt, rừng ngập mặn cùng dừa nước ven bờ.

Tuy nhiên, áp lực từ biến đổi khí hậu, hiện tượng nước biển dâng kết hợp hạn hán mùa khô khiến độ mặn xâm nhập sâu vào nội địa lên tới 22‰. Cùng với đó, các hoạt động kinh tế - xã hội như khai thác cát lòng sông, xả thải sinh hoạt đô thị và nuôi trồng thủy sản mật độ cao đang gây biến đổi mạnh mẽ môi trường sống của thủy sinh vật. Luận văn thạc sĩ khoa học chuyên ngành Thủy sinh vật học (mã số 60420108) của học viên Trần Thanh Lâm tại Trường Đại học Khoa học Tự nhiên - Đại học Quốc gia Hà Nội được thực hiện nhằm đánh giá toàn diện hiện trạng đa dạng sinh học động vật không xương sống ở nước tại khu vực này.

Nghiên cứu tập trung giải quyết 4 mục tiêu cốt lõi: đánh giá hiện trạng thành phần loài và số lượng cá thể; phân tích cấu trúc quần xã theo không gian (10 trạm thu mẫu) và thời gian (hai mùa khô - mưa giai đoạn 2015 - 2017); xác định các loài có nguồn gốc biển, loài đặc hữu và loài có giá trị kinh tế; từ đó đề xuất các giải pháp bảo tồn và phát triển bền vững nguồn lợi thủy vực với các chỉ số mục tiêu môi trường cụ thể.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết phân vùng sinh thái vùng cửa sông (Estuarine Zonation Theory) và mô hình cấu trúc chuỗi thức ăn thủy vực nhiệt đới. Sự phân bố và cấu trúc quần xã động vật không xương sống ở nước chịu sự chi phối trực tiếp từ gradient độ mặn, vận tốc dòng chảy và cấu tạo nền đáy. Trong khuôn khổ nghiên cứu, bốn khái niệm khoa học nền tảng được áp dụng chặt chẽ:

• Động vật nổi (Zooplankton): Nhóm sinh vật trôi nổi trong tầng nước mặt và tầng giữa, giữ vai trò chuyển hóa sơ cấp năng lượng từ thực vật phù du sang các bậc dinh dưỡng cao hơn trong chuỗi thức ăn.
• Động vật đáy (Zoobenthos): Nhóm động vật sinh sống trên bề mặt hoặc vùi sâu trong nền trầm tích bùn cát, đóng vai trò phân giải chất hữu cơ và là chỉ thị sinh học nhạy bén để đánh giá sức khỏe sinh thái đáy nước.
• Gradient độ mặn cửa sông: Biên độ dao động của hàm lượng muối hòa tan từ 0‰ ở vùng nước ngọt nội địa đến 22‰ tại vùng giáp biển Cửa Đại, quy định sự phân hóa thành 3 nhóm sinh thái: nhóm nước ngọt, nhóm rộng muối và nhóm nguồn gốc biển.
• Sinh vật chỉ thị môi trường: Nhóm các loài sinh vật có ngưỡng chịu đựng sinh thái hẹp đối với oxy hòa tan (DO) hoặc độ đục, giúp phản ánh mức độ suy thoái môi trường nước mặt.

Phương pháp nghiên cứu

Để đảm bảo tính đại diện và độ chính xác khoa học, nghiên cứu thiết kế 10 trạm thu mẫu cố định (ký hiệu từ Đ1 đến Đ10) phân bố dọc theo 16 km chiều dài dòng sông. Cỡ mẫu nghiên cứu được chuẩn hóa với tổng số 80 lọ mẫu thu thập qua 2 đợt khảo sát thực địa: Đợt 1 vào tháng 3/2015 (đại diện mùa khô) và Đợt 2 vào tháng 9/2015 (đại diện mùa mưa). Tại mỗi trạm, 4 dạng mẫu được thu thập gồm định tính và định lượng cho cả động vật nổi và động vật đáy:

• Thu mẫu động vật nổi: Mẫu định tính được thu bằng lưới Plankton số 52 (kích thước mắt lưới 190 µm) chao lặp lại trên tầng nước mặt. Mẫu định lượng thu bằng cách lọc chính xác 10 lít nước tầng mặt qua lưới Plankton số 57 (kích thước mắt lưới 175 µm) để cô đặc lấy 50 ml dung dịch mẫu, cố định bằng cồn 90%.
• Thu mẫu động vật đáy: Vùng bãi triều ven bờ và bụi thực vật thủy sinh được thu bằng vợt ao (Pond net) và khung định lượng 50x50 cm. Vùng nước sâu được thu định lượng bằng gầu Petersen với diện tích miệng ngoạm 0,025 m2 (thu lặp lại 4 gầu/trạm, đạt tổng diện tích 0,1 m2 đáy). Mẫu trầm tích được rửa sạch qua rây mắt nhỏ và nhặt mẫu bằng panh chuyên dụng.
• Đo đạc chỉ tiêu thủy lý hóa: Sử dụng máy đo đa chỉ tiêu YSI 650 MDS (Mỹ) đo trực tiếp tại hiện trường các thông số: nhiệt độ nước (độ chính xác ±0,15°C), pH (±0,2), độ đục (±2%), DO (±0,2 mg/l) và xác định độ mặn bằng máy đo SA287.
• Lý do lựa chọn phương pháp phân tích: Việc sử dụng kính lúp soi nổi Stemi DV4 (độ phóng đại 8 - 64 lần), kính hiển vi quang học Primo Star (độ phóng đại 4 - 100 lần) cùng buồng đếm Bogorov cải tiến cho phép định danh chính xác đến bậc loài dựa trên các khóa định loại chuẩn quốc gia. Dữ liệu sinh thái sau đó được xử lý bằng phần mềm chuyên dụng Primer v6 và Microsoft Excel để tính toán mật độ cá thể (cá thể/m3 đối với động vật nổi và cá thể/m2 đối với động vật đáy), giúp loại bỏ sai số định lượng trong đánh giá quần xã.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Quy mô và cấu trúc thành phần loài: Nghiên cứu đã xác định được 76 loài động vật không xương sống ở nước thuộc 54 giống, 36 họ, 21 bộ, 7 lớp thuộc 4 ngành lớn. Trong đó, quần xã động vật đáy chiếm ưu thế áp đảo với 54 loài (tỷ lệ 71,05%), còn quần xã động vật nổi ghi nhận 22 loài (tỷ lệ 28,95%).
2. Tỷ trọng phân loại theo ngành: Ngành Chân khớp (Arthropoda) dẫn đầu với 34 loài (chiếm 44,74%), tiếp theo là ngành Thân mềm (Mollusca) với 27 loài (chiếm 35,53%), ngành Trùng bánh xe (Rotatoria) với 13 loài (chiếm 17,10%), và thấp nhất là ngành Giun đốt (Annelida) với 2 loài (chiếm 2,63%). Họ Giáp xác Palaemonidae chiếm đa dạng loài cao nhất với 8 loài (chiếm 10,53%), nổi bật với giống tôm nước ngọt và lợ Macrobrachium gồm 7 loài.
3. Biến động đa dạng sinh học theo mùa: Số lượng loài thu được trong mùa mưa đạt 66 loài, cao hơn 32% so với mùa khô (chỉ đạt 50 loài). Ngành Trùng bánh xe (Rotatoria) bùng nổ mạnh mẽ trong mùa mưa nhờ nguồn dinh dưỡng phù sa và dòng chảy từ thượng lưu đưa về vùng hạ lưu.
4. Ghi nhận các loài đặc hữu, ngoại lai và kinh tế: Luận văn xác nhận sự có mặt của loài tép đặc hữu Việt Nam là Palaemonetes tonkinensis. Đồng thời phát hiện loài ốc bươu vàng Pomacea canaliculata (loài ngoại lai xâm hại có nguồn gốc Nam Mỹ) phát triển mạnh tại điểm Đ2 và Đ3. Ngoài ra, ghi nhận hàng loạt loài thủy sản có giá trị thương mại cao như cua biển Scylla olivacea, tôm sú Penaeus monodon, nghêu bến Meretrix meretrix, sò mai Babylonia areolata và các loài hến thuộc giống Corbicula.

Thảo luận kết quả

Sự phân bố cấu trúc không gian của khu hệ động vật không xương sống phản ánh tương quan chặt chẽ với sự biến thiên của các yếu tố thủy lý hóa. Dữ liệu phân tích môi trường cho thấy nhiệt độ trung bình mùa khô (30,1 ± 0,6°C) cao hơn mùa mưa (23,5 ± 0,8°C) với độ chênh 6,6°C. Độ đục trong mùa mưa đạt trung bình 114 ± 5,5 NTU, cao gấp 1,46 lần mùa khô (78 ± 6,3 NTU) do lượng phù sa xói mòn lớn. Đặc biệt, độ muối tạo thành một dải gradient rõ rệt từ 0‰ ở vùng nội địa (Đ1, Đ2, Đ3) tăng dần đến 19‰ - 22‰ ở bến đò Cửa Đại (Đ10).

Trên các biểu đồ cơ cấu phân loại, có thể quan sát thấy sự thay thế rõ ràng của các nhóm sinh thái dọc theo dòng chảy. Tại các trạm nước ngọt sâu trong nội địa, nhóm ốc chân bụng (Gastropoda) như Melanoides tuberculatus, Tarebia granifera chiếm ưu thế. Càng tiến dần về phía cửa sông, khi nền đáy chuyển dần sang cát pha bùn và độ mặn tăng cao, các đại diện thuộc lớp Hai mảnh vỏ (Bivalvia) và Giáp xác mười chân (Decapoda) thích nghi nước lợ - mặn bắt đầu thống trị.

Đáng chú ý, chỉ số oxy hòa tan (DO) trung bình dao động từ 5,2 ± 1,6 mg/l (mùa khô) đến 5,6 ± 3,6 mg/l (mùa mưa). Có tới 8/10 điểm thu mẫu mùa khô và 7/10 điểm mùa mưa không đạt mức quy chuẩn A1 của QCVN 08-MT:2015/BTNMT (yêu cầu DO ≥ 6,0 mg/l). Nguyên nhân chính là do khu vực tiếp nhận lượng lớn nước thải sinh hoạt chưa qua xử lý từ đô thị Hội An (như trạm Đ4, Đ5) cùng các hoạt động khai thác cát làm xáo trộn trầm tích đáy, làm suy giảm mật độ quần xã động vật đáy nhạy cảm. Khi so sánh với các thủy vực lân cận như sông Trường Giang (73 loài động vật đáy) hay đầm phá Tam Giang - Cầu Hai (trên 100 loài), khu hệ sông Thu Bồn thể hiện mức độ đa dạng trung bình nhưng rất giàu tiềm năng nguồn giống giáp xác tự nhiên.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả đánh giá hiện trạng đa dạng sinh học và các nguồn tác động tiêu cực, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược nhằm phục hồi và bảo tồn thủy vực sông Thu Bồn:

1. Kiểm soát hoạt động khai thác khoáng sản và giảm thiểu ô nhiễm nguồn nước: Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Nam và các huyện liên quan cần quy hoạch và đình chỉ các điểm khai thác cát không phép tại đoạn sông Cẩm Kim - Duy Nghĩa; đặt mục tiêu giảm 40% lượng trầm tích xáo trộn đáy sông đến năm 2025. Đồng thời, xây dựng hệ thống thu gom và xử lý nước thải sinh hoạt tại các phường trung tâm thành phố Hội An trước khi xả ra sông, nâng chỉ số oxy hòa tan (DO) trung bình toàn tuyến đạt ngưỡng trên 6,0 mg/l.
2. Khoanh vùng bảo vệ bãi đẻ và phục hồi sinh cảnh dừa nước: Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Quảng Nam chủ trì thiết lập 02 khu bảo tồn sinh cảnh bãi triều tự nhiên tại xã Cẩm Thanh và Duy Hải với diện tích khoảng 50 ha; triển khai chương trình trồng mới 15 ha rừng dừa nước (Nypa fruticans) trong giai đoạn 2023 - 2026 nhằm tạo bãi đẻ và vườn ươm tự nhiên cho ấu trùng giáp xác, thân mềm.
3. Giám sát và kiểm soát loài ngoại lai xâm hại: Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật phối hợp cùng chính quyền xã Điện Phương và Duy Phước tổ chức các chiến dịch ra quân thu gom cơ học định kỳ đối với loài ốc bươu vàng (Pomacea canaliculata) tại các vùng trũng Đ2, Đ3; phấn đấu kiềm chế mật độ ốc ngoại lai xuống dưới mức 5 cá thể/m2 nhằm bảo vệ các loài thân mềm bản địa.
4. Thiết lập mạng lưới quan trắc sinh học định kỳ: Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Quảng Nam xây dựng kế hoạch quan trắc định kỳ 2 lần/năm (vào tháng 3 và tháng 9), sử dụng danh mục 76 loài động vật không xương sống đã xác lập làm bộ chỉ thị sinh học đánh giá chất lượng nước mặt và diễn biến xâm nhập mặn.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn cung cấp nguồn dữ liệu thực nghiệm chuẩn xác và phương pháp luận chuyên sâu, mang lại giá trị thiết thực cho 4 nhóm đối tượng chính:

1. Cơ quan quản lý tài nguyên, môi trường và thủy sản địa phương: Cán bộ tại Sở Tài nguyên và Môi trường, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Quảng Nam có thể ứng dụng trực tiếp các số liệu về 76 loài và hiện trạng chất lượng nước để lập báo cáo đánh giá tác động môi trường (ĐTM), quy hoạch phân vùng khai thác thủy sản hạ lưu.
2. Nhà khoa học, giảng viên và học viên ngành Sinh học, Môi trường: Cung cấp tài liệu tham khảo giá trị về cấu trúc phân loại học, quy trình thu mẫu chuẩn hóa bằng lưới Plankton và gầu Petersen, phục vụ việc giảng dạy và phát triển các đề tài nghiên cứu về hệ sinh thái cửa sông miền Trung.
3. Ban quản lý Khu dự trữ sinh quyển thế giới Cù Lao Chàm - Hội An: Dữ liệu về các loài có nguồn gốc biển và sinh cảnh rừng ngập mặn Cẩm Thanh là cơ sở khoa học để xây dựng chiến lược bảo tồn đa dạng sinh học liên vùng từ sông ra biển, tích hợp vào các chương trình du lịch sinh thái cộng đồng bền vững.
4. Các cơ sở và hộ dân nuôi trồng thủy sản vùng hạ lưu: Người nuôi trồng tại Duy Xuyên, Hội An có thể tham khảo dẫn liệu về quy luật biến động mùa vụ của các loài tôm, cua, nghêu thương phẩm để chủ động mùa vụ thả giống và quản lý chất lượng nguồn nước cấp vào đầm nuôi.

Câu hỏi thường gặp

1. Khu hệ động vật không xương sống ở sông Thu Bồn có bao nhiêu loài và ngành nào chiếm ưu thế?
   Nghiên cứu đã ghi nhận tổng cộng 76 loài thuộc 4 ngành. Ngành Chân khớp (Arthropoda) chiếm ưu thế lớn nhất với 34 loài (chiếm 44,74%), tiếp theo là Thân mềm (Mollusca) với 27 loài (35,53%), Trùng bánh xe (Rotatoria) với 13 loài (17,10%) và Giun đốt (Annelida) với 2 loài (2,63%).

2. Tại sao số lượng loài động vật không xương sống vào mùa mưa lại cao hơn mùa khô?
   Mùa mưa ghi nhận 66 loài so với 50 loài trong mùa khô (tăng 32%). Nguyên nhân là do dòng lũ mang theo lượng lớn chất hữu cơ dinh dưỡng và đưa các loài động vật nổi nước ngọt từ thượng lưu đổ về hạ lưu, làm phong phú thêm thành phần loài phiêu sinh trong tầng nước.

3. Chỉ số chất lượng nước mặt tại khu vực nghiên cứu có đạt chuẩn an toàn sinh học không?
   Hầu hết các chỉ số như pH (7,2 - 7,8) và nhiệt độ (23,5 - 30,1°C) đều đạt quy chuẩn QCVN 08-MT:2015/BTNMT mức A1. Tuy nhiên, chỉ số oxy hòa tan (DO) tại 70% - 80% điểm đo chưa đạt chuẩn tối thiểu 6,0 mg/l do ảnh hưởng từ hoạt động khai thác cát và xả thải sinh hoạt.

4. Nghiên cứu có ghi nhận loài thủy sinh đặc hữu hoặc loài xâm hại nguy hiểm nào không?
   Nghiên cứu đã ghi nhận loài tép đặc hữu của Việt Nam là Palaemonetes tonkinensis, đồng thời phát hiện sự xâm lấn mạnh của loài ốc bươu vàng ngoại lai Pomacea canaliculata tại các trạm nước ngọt nội địa như Đ2 và Đ3.

5. Độ mặn tại sông Thu Bồn biến thiên như thế nào giữa các điểm nghiên cứu?
   Độ mặn tăng dần theo khoảng cách tiến ra biển, dao động từ 0‰ ở các trạm nội địa cách cửa biển trên 10 km (Đ1, Đ2, Đ3) và đạt đỉnh điểm 19‰ trong mùa mưa, 22‰ trong mùa khô tại khu vực bến đò Cửa Đại (Đ10).

Kết luận

• Luận văn đã thiết lập bộ cơ sở dữ liệu toàn diện gồm 76 loài động vật không xương sống ở nước tại đoạn hạ lưu sông Thu Bồn dài 16 km từ cầu Câu Lâu đến Cửa Đại.
• Quần xã động vật đáy giữ vai trò chi phối cấu trúc sinh thái với 54 loài (71,05%), trong đó ngành Chân khớp và Thân mềm chiếm tỷ trọng vượt trội với hơn 80% tổng số loài.
• Xác định rõ quy luật phân bố loài theo gradient độ mặn từ 0‰ đến 22‰ và sự biến động sinh học theo mùa với 66 loài ghi nhận trong mùa mưa so với 50 loài trong mùa khô.
• Cảnh báo tình trạng suy giảm chỉ số oxy hòa tan (DO) cục bộ và sự phát triển của ốc bươu vàng ngoại lai, đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc kiểm soát xả thải và khai thác cát lòng sông.
• Kêu gọi các cơ quan quản lý và nhà khoa học đẩy mạnh ứng dụng bộ chỉ thị sinh học này vào công tác quan trắc định kỳ đến năm 2025, góp phần bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển kinh tế thủy sản bền vững cho tỉnh Quảng Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU Hệ thống sông Vu Gia - Thu Bồn là một trong những hệ thống sông lớn nhất miền Trung, với diện tích lƣu vực là 10. Hệ thống sông này đóng vai trò quan trọng đối với sự phát triển kinh tế, xã hội của miền Trung nói chung và tỉnh Quảng Nam, TP. Hệ thống sông Vu Gia - Thu Bồn đƣợc hợp lƣu từ 2 con sông lớn là sông Vu Gia và sông Thu Bồn. Sông Vu Gia có chiều dài 204 km, bắt nguồn từ dãy Trƣờng Sơn, chảy qua địa phận của các huyện Đông Giang, Tây Giang, Nam Giang, Đại Lộc, Điện Bàn (tỉnh Quảng Nam) và huyện Hoà Vang (TP.

Sông đƣợc tạo thành bởi nhiều nhánh sông nhƣ: Sông Đăk Mi (sông Cái), sông Bung, sông A Vƣơng và sông Côn [41]. Sông Thu Bồn có chiều dài 198 km, bắt nguồn từ sƣờn đông nam dãy Ngọc Linh với độ cao trên 2.000m, đoạn đầu gọi là sông Tranh hay sông Tỉnh Gia. Sông chảy theo hƣớng Bắc Nam qua các huyện Trà My, Tiên Phƣớc, Hiệp Đức, Quế Sơn và Đại Lộc, sau đó chảy qua vùng đồng bằng của các huyện Duy Xuyên, Điện Bàn và TP. Hạ lƣu sông Thu Bồn là vùng đất ngập nƣớc rộng lớn, nhất là khu vực xã Cẩm Thanh, Cẩm Kim và vùng phụ cận với hơn 500ha diện tích mặt nƣớc.

Các nhánh sông là: sông Ba Chƣơm, sông Cổ Cò, sông Đình, sông Đò nối với sông Thu Bồn tạo thành nhiều cồn, gò nhƣ cồn Thuận Tình, cồn Tiến, gò Hí, gò Già…, với các HST điển hình vùng nhiệt đới nhƣ RNM và cỏ biển [41]. Trong đó, đáng chú ý là rừng dừa nƣớc dọc bờ các kênh rạch tạo cho vùng đất ngập nƣớc hạ lƣu sông Thu Bồn một HST vùng cửa sông đa dạng và phong phú. Hàng năm, phần hạ lƣu sông này đã và đang cung cấp một lƣợng nƣớc lớn phục vụ các hoạt động KT-XH của tỉnh Quảng Nam nói chung và vùng phụ cận nói riêng, trong đó quan trọng là khu phố cổ Hội An đƣợc UNESCO công nhận là Di sản văn hóa thế giới vào năm 1999. ĐVKXS ở nƣớc là nhóm sinh vật rất phong phú và đóng vai trò rất quan trọng trong các HST và trong đời sống của con ngƣời.

Tại các thủy vực, ĐVKXS tham gia vào các quá trình chuyển hóa vật chất và năng lƣợng, là mắt 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] xích quan trọng trong mạng lƣới thức ăn của thủy vực và tạo sự cân bằng cho các thủy vực. Ngoài ra, nhiều loài còn là sinh vật chỉ thị để đánh giá chất lƣợng nƣớc ở các thủy vực. Trong đời sống sinh hoạt, từ xa xƣa, con ngƣời đã biết sử dụng ĐVKXS để làm thực phẩm, làm đồ trang trí. Ngày nay, nhờ có các nghiên cứu khoa học và kinh nghiệm của mình, con ngƣời đã thuần hoá và nuôi trồng đƣợc rất nhiều loài ĐVKXS ở nƣớc có giá trị kinh tế cao.

Do điều kiện biến đổi khí hậu ngày càng hiện hữu, nƣớc biển dâng và thời tiết cực đoan dẫn đến các chế độ thủy triều và cùng với nó là tính chất thủy lý hóa học nƣớc biến đổi do đó thành phần loài ĐVKXS ở nƣớc cũng sẽ có những thay đổi nhất là vị trí nhạy cảm nhƣ cửa sông, ven biển. Chính vì vậy, để cập nhật về ĐDSH ở vùng hạ lƣu sông Thu Bồn chúng tôi thực hiện đề tài: “Nghiên cứu đa dạng sinh học động vật không xương sống ở nước tại sông Thu Bồn (đoạn từ cầu Câu Lâu đến cửa Đại), tỉnh Quảng Nam” nhằm mục đích: - Bƣớc đầu đánh giá hiện trạng ĐDSH ĐVKXS tại sông Thu Bồn (Đoạn từ cầu Câu Lâu đến cửa Đại). - Cung cấp các dẫn liệu về thành phần loài và số lƣợng ĐVKXS ở thủy vực theo điểm nghiên cứu. - Xác định các loài có nguồn gốc biển, loài có giá trị kinh tế.

- Đề xuất các giải pháp bảo tồn và phát triển ĐDSH tại khu vực nghiên cứu. 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] CHƢƠNG 1. Những nghiên cứu về động vật không xƣơng sống vùng cửa sông, ven biển trên thế giới Các nghiên cứu đầu tiên về khu hệ thuỷ sinh vật biển phát triển mạnh với việc sử dụng lƣới vớt sinh vật nổi và lƣới kéo sinh vật đáy (1750). Các tác giả đầu tiên của giai đoạn này là Audonin và Edwards (1832), Sars (1835), Forbes (1844) đã công bố những dẫn liệu đầu tiên.

Tiếp đến là thời kỳ nghiên cứu sinh thái học, tiêu biểu là Loren (1863), Walther (1893 - 1984), Zernov (1912),… Giai đoạn nghiên cứu định lƣợng nhƣ nghiên cứu định lƣợng sinh vật nổi của Hensen (1877) và gầu định lƣợng sinh vật đáy của Petersen (1908) (Theo Đặng Ngọc Thanh, 1974) [32]. Ở các hệ sinh thái trên cạn, số lƣợng các loài nhiều hơn ở biển, do đó tính ĐDSH cũng cao hơn nhƣng các loài sinh vật biển lại có khuynh hƣớng tăng khả năng biến dị hơn nên tính đa dạng về di truyền cũng lớn hơn. Trong các HST cửa sông, số lƣợng các loài lại không nhiều so với các vùng biển lân cận nhƣng do tính không đồng nhất về các điều kiện sống, những biến dị của các cá thể của loài càng trở nên phong phú nhờ đó chúng có thể tồn tại và thích ứng đƣợc với những thay đổi của các điều kiện môi trƣờng. Ngay trong một HST cửa sông, nơi sống của các loài và các quần thể của loài, cũng phân hoá mạnh, tạo nên các ổ sinh thái khác nhau nhất là khu vực RNM.

Ví dụ nhƣ trong các HST RNM có thể bắt gặp 2-4 loài còng thuộc giống Uca, tuy nhiên mỗi loài này xuất hiện thƣờng phụ thuộc vào cấu tạo của nền đáy. Ngoài ra, các cửa sông phân bố ở các vị trí địa lý khác nhau cũng có sự cách ly tƣơng đối, vì vậy ngoài những loài chung, mỗi nơi còn có các loài sinh vật đáy đại diện cho mỗi sinh cảnh của mình nhƣ Polychaeta, Mollusca,. Về ĐVN, Thompson (1830) và Muler (1845) là những ngƣời đầu tiên nghiên cứu về ĐVN trong khi dùng lƣới mắt nhỏ để vớt ấu trùng sao biển đã tình cờ phát hiện ra sự đa dạng phong phú của các loài sinh vật bé nhỏ trong nƣớc biển (Theo Nguyễn Huy Chiến, 2007) [4]. 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Trong giai đoạn tiếp theo đã có nhiều công trình nghiên cứu về đặc điểm hình thái, thành phần loài và ảnh hƣởng của các yếu tố môi trƣờng đến số lƣợng và sự phân bố ĐVN, ngoài ra một số vấn đề mới đƣợc các nhà khoa học biển lƣu tâm là tính ĐDSH, bảo vệ môi trƣờng và sử dụng bền vững các nguồn tài nguyên thiên nhiên [56].

Các công trình đã nghiên cứu về biến động theo mùa và sự di nhập của các loài ĐVN, qua đó cho thấy đƣợc những loài cửa sông có nguồn gốc biển ven bờ rộng muối đã di nhập và thích nghi với sự dao động của độ muối điển hình nhƣ các loài Giáp xác bơi nghiêng (Gammarus, Hydrobia, Sphaeroma, Corophium) và thân tơ (Balanus),… [54, 55, 64, 71]. Nghiên cứu về sinh thái học và ĐDSH ĐVN là lĩnh vực đƣợc nhiều nhà khoa học quan tâm nghiên cứu trong việc sử dụng là sinh vật chỉ thị đánh giá chất lƣợng môi trƣờng nƣớc,. Ngoài ra còn nhiều nghiên cứu sinh vật lƣợng ĐVN và vai trò của chúng trong chuỗi thức ăn, đảm bảo cân bằng sinh thái, làm thức ăn cho các động vật thuỷ sản, đặc biệt là vai trò duy trì sản lƣợng cá. [51, 66, 74] Nhiều công trình nghiên cứu đã khẳng định tính đa dạng của ĐVĐ liên quan chặt chẽ với tính đa dạng của sinh cảnh.

Vùng triều có điều kiện môi trƣờng biến động hơn vùng đất ngập nƣớc, song nhờ có hệ thực vật RNM và cấu trúc đa dạng của nền đáy đã tạo nên nhiều sinh cảnh rất đặc trƣng cho những nhóm sinh vật khác nhau [76]. Nghiên cứu về sự di nhập của các loài sinh vật nƣớc ngọt, nƣớc mặn ít hay nhiều vào vùng cửa sông hoặc qua vùng cửa sông vào vùng nƣớc ngọt còn liên quan chặt chẽ đến lƣu lƣợng dòng chảy và sự lên xuống của thủy triều. Những loài cửa sông thực chất là những loài có nguồn gốc từ biển ven bờ, rộng muối, đã di nhập vào đây từ buổi đầu ra đời của vùng và thích nghi với điều kiện bất ổn định của nó, đặc biệt là sự dao động của độ muối. Những mối quan hệ về nguồn gốc đƣợc phản ánh trong nhiều “cặp sinh đôi” gặp trong vùng cửa sông và biển.

Chẳng hạn, loài Giáp xác bơi nghiêng (Gammarus zaddachi oceanicus) liên quan chặt chẽ với Gammarus zaddachi zaddachi cửa sông. Trong các giống Hydrobia, Sphaeroma, Corophilum, Balanus. có những 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] loài rất gần nhau, song loài thì sống ở cửa sông, loài thì sống ở nƣớc mặn [61, 71, 72]. Chỉ tính đến thập kỷ 80 thì theo Phạm Đình Trọng (1996) trên thế giới, số tài liệu đề cập về HST RNM đã vƣợt quá 7000 đầu sách, trong đó có hàng trăm công trình đề cập đến các quần xã động vật.

Xét riêng về ĐVKXS đáy cỡ lớn (Macrobenthos) đã có 110 công trình công bố [39]. Theo Vũ Trung Tạng (1994) cho thấy trong RNM ở Đông Nam Á, đã thống kê đƣợc gần 230 loài Giáp xác, 211 loài Thân mềm, 11 loài Giun nhiều tơ và 13 loài giun ít tơ (IUCN, 1983) [29]. Nghiên cứu về khu hệ, phân bố, sinh thái đã có nhiều công trình công bố về Macrobenthos ở vùng nƣớc lợ, nhƣ Aksornkoae (1995) nghiên cứu về tôm [48]; Li Ya-Fang và cs (2012) nghiên cứu về nhuyễn thể [68]; Edward (2014) nghiên cứu về thân mềm [58],… Nghiên cứu về ĐDSH ĐVĐ trên thế giới tiêu biểu nhƣ nhƣ Evink (1973) [59], Hutching và Saenger (1987) [63], Mathes và Kapetsky (1988) [69], Macintosh và Aksomkoae (1991) [70], Othman và Arshad. Các tác giả đã tập trung hƣớng nghiên cứu đi sâu vào xác định thành phần loài, biến động số lƣợng, sự phân bố của ĐVĐ và đã áp dụng các chỉ số H’, chỉ số D, chỉ số Simpson.

để đánh giá tính ĐDSH, đồng thời nghiên cứu ảnh hƣởng của các yếu tố sinh thái đối với các nhóm ĐVĐ vùng triều và RNM. Mathes và Kapetsky (1988) [69] đã thống kê đƣợc khoảng 630 loài Thân mềm và 240 loài Giáp xác có giá trị kinh tế trên toàn thế giới phân bố ở RNM và vùng cửa sông ven biển. Ngoài ra, Snedaker (1984) cũng đã đánh giá đƣợc vai trò, giá trị của HST RNM đối với vùng cửa sông [81]. Các công trình nghiên cứu của Othman và Arshad.

(1992) [73], Chanratchakool và cs. (1992) [79] đã chỉ ra đƣợc mối quan hệ sinh dƣỡng giữa ĐVĐ với nghề nuôi trồng thuỷ sản, qua đó các tác giả đã phân tích biến động các nguồn hữu cơ 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.