Luận văn thạc sĩ khảo sát đa dạng sinh học động vật không xương sống trong hệ thống hang đọng vườn quốc gia phong nha kẻ bàng tỉnh quảng bình

Luận văn thạc sĩ phân tích khảo sát đa dạng sinh học động vật không xương sống trong hệ thống hang đọng vườn quốc gia phong, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải pháp

• Tác giả: Đặng Thị Hải Yến
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Văn Điền
• Trường học: Đại học Nông Lâm - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Khoa học môi trường
• Đề tài: Khảo sát đa dạng sinh học động vật không xương sống trong hệ thống hang động Vườn quốc gia Phong Nha-Kẻ Bàng, tỉnh Quảng Bình
• Loại tài liệu: luận văn thạc sỹ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. Lý do lựa chọn đề tài
• 1.2. Mục tiêu của đề tài
• 1.3. Yêu cầu của đề tài
• 1.4. Ý nghĩa của đề tài
• 2. TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU
• 2.1. Cơ sở khoa học và thực tiễn của đề tài
• 2.2. Giới thiệu chung về động vật không xương sống hang động
• 2.3. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam
• 2.4. Khái quát về khu vực nghiên cứu
• 2.4.1. Tổng quan về đặc điểm tự nhiên và xã hội ở khu vực Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng
• 2.4.1.1. Đặc điểm tự nhiên
• 2.4.1.2. Đặc điểm khí hậu – thủy văn
• 3. CHƯƠNG II: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 3.2. Thời gian và địa điểm nghiên cứu
• 3.2.1. Thời gian nghiên cứu
• 3.2.2. Địa điểm và phạm vi nghiên cứu
• 3.3. Nội dung nghiên cứu
• 3.4. Phương pháp nghiên cứu
• 3.4.1. Nghiên cứu thực địa động vật không xương sống
• 3.4.2. Phương pháp đánh giá ảnh hưởng của tác động bởi con người đến đa dạng sinh học Vườn Quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng
• 3.4.3. Phương pháp thảo luận nhóm và chuyên gia, chuyên khảo
• 4. CHƯƠNG III: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Thành phần các loài động vật không xương sống hang động tại Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng và khu vực mở rộng
• 4.1.1. Lớp hình nhện
• 4.1.2. Lớp chân bụng
• 4.1.3. Lớp không cánh
• 4.1.4. Lớp côn trùng
• 4.1.5. Lớp nhiều chân
• 4.1.6. Sự phân bố của các loài động vật không xương sống hang động khu vực Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng
• 4.1.7. Đánh giá tác động bởi con người đến đa dạng sinh học Vườn Quốc gia Phong Nha- Kẻ Bàng
• 4.1.8. Các mối đe dọa và các mối quan tâm trong công tác quản lý đối với động vật không xương sống hang động tại Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng và khu vực mở rộng
• 4.1.8.1. Đánh giá tác động của người dân bản địa
• 4.1.8.2. Đánh giá tác động của hoạt động du lịch đối với đa dạng sinh học Vườn Quốc gia Phong Nha- Kẻ Bàng
• 4.1.9. Đề xuất một số giải pháp bảo tồn đa dạng sinh học và quản lý bền vững hang động
• 4.1.9.1. Quản lý hang động
• 4.2. Các đề xuất trong việc quản lý và bảo vệ đa dạng sinh học hang động
• 5. KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về Đa dạng sinh học động vật không xương sống

Đa dạng sinh học động vật không xương sống tại Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng là một chủ đề quan trọng trong nghiên cứu sinh thái học. Khu vực này được biết đến với hệ thống hang động phong phú, nơi cư trú của nhiều loài động vật không xương sống đặc hữu. Việc khảo sát đa dạng sinh học không chỉ giúp hiểu rõ hơn về các loài động vật này mà còn cung cấp thông tin cần thiết cho công tác bảo tồn. Theo nghiên cứu, động vật không xương sống trong hang động có sự đa dạng cao về số lượng loài và cá thể, với nhiều loài chưa được khám phá. Điều này cho thấy tầm quan trọng của việc bảo tồn và nghiên cứu hệ sinh thái này.

1.1. Tình hình nghiên cứu động vật không xương sống tại Việt Nam

Nghiên cứu về động vật không xương sống trong hang động tại Việt Nam còn khá mới mẻ. Các nghiên cứu trước đây chủ yếu tập trung vào một số loài nhện và bọ cạp. Đặc biệt, các loài nhện trong hang động đã được ghi nhận với nhiều loài mới cho khoa học. Tuy nhiên, số lượng nghiên cứu còn hạn chế, và nhiều loài vẫn chưa được phát hiện. Việc khảo sát đa dạng sinh học động vật không xương sống tại Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng sẽ góp phần làm phong phú thêm dữ liệu về sinh học và bảo tồn tại khu vực này.

II. Đặc điểm sinh thái của hệ thống hang động

Hệ thống hang động tại Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng có những đặc điểm sinh thái độc đáo. Các hang động này hình thành trong điều kiện địa chất đặc biệt, tạo ra môi trường sống lý tưởng cho nhiều loài động vật không xương sống. Đặc biệt, sự thiếu ánh sáng và độ ẩm ổn định trong hang động đã tạo ra những điều kiện sống khác biệt, dẫn đến sự phát triển của các loài động vật thích nghi. Nghiên cứu cho thấy rằng các loài động vật không xương sống trong hang động có sự phân bố không đồng đều, với nhiều loài chỉ xuất hiện ở những khu vực nhất định. Điều này cho thấy sự nhạy cảm của chúng đối với các tác động từ môi trường bên ngoài.

2.1. Tác động của con người đến đa dạng sinh học

Các hoạt động của con người, đặc biệt là du lịch, đã ảnh hưởng đáng kể đến đa dạng sinh học trong hệ thống hang động. Việc khai thác tài nguyên thiên nhiên và xây dựng cơ sở hạ tầng phục vụ du lịch đã làm thay đổi cấu trúc tự nhiên của các hang động. Nhiều loài động vật không xương sống đang bị đe dọa do mất môi trường sống và ô nhiễm. Do đó, việc đánh giá tác động của con người đến đa dạng sinh học là rất cần thiết để đề xuất các biện pháp bảo tồn hiệu quả.

III. Giải pháp bảo tồn đa dạng sinh học

Để bảo tồn đa dạng sinh học động vật không xương sống tại Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng, cần thực hiện một số giải pháp cụ thể. Đầu tiên, việc tăng cường công tác quản lý và bảo vệ các khu vực nhạy cảm là rất quan trọng. Các biện pháp bảo tồn cần được áp dụng để giảm thiểu tác động của con người đến môi trường sống của động vật không xương sống. Thứ hai, việc nâng cao nhận thức cộng đồng về tầm quan trọng của đa dạng sinh học cũng cần được chú trọng. Cuối cùng, nghiên cứu và khảo sát thường xuyên sẽ giúp cập nhật thông tin về tình trạng đa dạng sinh học và đưa ra các biện pháp bảo tồn kịp thời.

3.1. Đề xuất các biện pháp quản lý

Các biện pháp quản lý cần được xây dựng dựa trên các nghiên cứu khoa học và thực tiễn. Cần thiết lập các khu vực bảo tồn nghiêm ngặt để bảo vệ các loài động vật không xương sống đặc hữu. Đồng thời, việc phát triển du lịch bền vững cũng cần được xem xét để đảm bảo rằng các hoạt động du lịch không gây hại đến môi trường tự nhiên. Các chương trình giáo dục và truyền thông cũng nên được triển khai để nâng cao nhận thức của cộng đồng về bảo tồn đa dạng sinh học.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng, tỉnh Quảng Bình, là một trong những khu vực có hệ thống hang động lớn và đa dạng sinh học phong phú bậc nhất Việt Nam và thế giới. Với hơn 21 hang động được khảo sát, nghiên cứu đã thu thập được 730 cá thể động vật không xương sống trưởng thành, thuộc 83 loài, 58 họ, 24 bộ và 7 lớp khác nhau. Trong đó, có khoảng 58% loài có đời sống chuyên biệt trong môi trường hang động, thể hiện tính đặc hữu và đa dạng sinh học cao. Tuy nhiên, sự phát triển du lịch và các hoạt động của con người đang đặt ra nhiều thách thức cho công tác bảo tồn đa dạng sinh học trong khu vực.

Mục tiêu chính của nghiên cứu là khảo sát đa dạng sinh học động vật không xương sống trong hệ thống hang động Phong Nha - Kẻ Bàng, làm cơ sở khoa học cho công tác bảo tồn. Nghiên cứu tập trung thống kê các loài phổ biến, khảo sát sự phân bố của một số loài đặc trưng, đánh giá tác động của con người và đề xuất các giải pháp quản lý bền vững. Thời gian nghiên cứu kéo dài từ năm 2014 đến 2015, với phạm vi khảo sát tại 21 hang động thuộc Vườn Quốc gia.

Ý nghĩa của nghiên cứu không chỉ nằm ở việc bổ sung dữ liệu khoa học về đa dạng sinh học hang động mà còn góp phần nâng cao nhận thức và hỗ trợ quản lý bảo tồn tài nguyên thiên nhiên đặc thù của khu vực. Các chỉ số đa dạng sinh học, như tỷ lệ loài chuyên biệt và số lượng cá thể thu thập được, là những metrics quan trọng để đánh giá sức khỏe hệ sinh thái hang động trong bối cảnh tác động ngày càng tăng của hoạt động du lịch và khai thác tài nguyên.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết về đa dạng sinh học và sinh thái học hang động, trong đó nhấn mạnh tính đặc hữu và thích nghi của các loài động vật không xương sống trong môi trường đặc thù thiếu ánh sáng, ổn định về nhiệt độ và độ ẩm. Lý thuyết phân vùng sinh học hang động của Humphreys (2002) được áp dụng để phân chia hang động thành ba vùng sinh học: vùng cửa hang, vùng chuyển tiếp và vùng tối, tương ứng với các điều kiện môi trường và sự phân bố loài khác nhau.

Mô hình phân loại động vật không xương sống theo lớp, bộ và họ được sử dụng để thống kê và phân tích đa dạng sinh học. Các khái niệm chính bao gồm:

• Troglobites: loài chuyên biệt sống trong hang động, có các đặc điểm thích nghi như mất sắc tố, giảm hoặc mất mắt.
• Accidentals (vãng lai): loài không sống chuyên biệt trong hang, thường xâm nhập do các yếu tố khách quan.
• Đa dạng sinh học: số lượng và sự phong phú của các loài trong một hệ sinh thái.
• Tác động của con người: các hoạt động như du lịch, khai thác tài nguyên ảnh hưởng đến cấu trúc và chức năng hệ sinh thái hang động.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu được thực hiện trong hai đợt thực địa vào tháng 11/2014 và tháng 3/2015 tại 21 hang động thuộc Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng. Phương pháp chọn mẫu bao gồm:

• Bắt trực tiếp bằng tay sử dụng đèn chiếu sáng và dụng cụ hỗ trợ để thu thập mẫu động vật không xương sống trưởng thành.
• Rây rác để thu thập các mẫu động vật lẫn trong lớp đất, sỏi và rác vụn trên nền hang.
• Bẫy hố được đặt tại ba vùng sinh học trong hang (vùng cửa hang, vùng chuyển tiếp, vùng tối), mỗi vùng 6 bẫy, đặt liên tục trong 5 ngày, lặp lại 5 lần mỗi đợt, tổng cộng 540 bẫy hố trong toàn bộ nghiên cứu.

Mẫu vật được bảo quản trong cồn 70-80% và định loại tại phòng thí nghiệm Viện Sinh thái và Tài nguyên Sinh vật. Chỉ các cá thể trưởng thành được sử dụng để định loại đến cấp độ loài nhằm đảm bảo độ chính xác.

Đánh giá tác động của con người được thực hiện thông qua khảo sát phỏng vấn 40 người dân bản địa và 40 du khách, kết hợp với phân tích số liệu từ Ban quản lý Vườn Quốc gia. Phương pháp thống kê mô tả được áp dụng để đánh giá mức độ ảnh hưởng của các hoạt động du lịch và sinh hoạt dân cư đến đa dạng sinh học.

Ngoài ra, thảo luận nhóm và chuyên khảo với các chuyên gia trong lĩnh vực sinh thái và quản lý bảo tồn được tổ chức nhằm bổ sung ý kiến chuyên môn và xây dựng các giải pháp quản lý phù hợp.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Đa dạng loài động vật không xương sống: Tổng cộng 730 cá thể trưởng thành thuộc 83 loài, 58 họ, 24 bộ và 7 lớp được ghi nhận. Trong đó, 48 loài (chiếm 57,83%) là loài chuyên biệt sống trong hang động, thể hiện sự đa dạng và đặc hữu cao của hệ sinh thái hang động Phong Nha - Kẻ Bàng.

2. Ưu thế của lớp hình nhện (Arachnida): Lớp này chiếm đa số với 32 loài, trong đó có 18 loài chuyên biệt hang động (56,25%). Đặc biệt, hai loài bọ cạp mới thuộc họ Pseudochactidae là Vietbocap canhi và Vietbocap thienduongensis được phát hiện, góp phần làm phong phú thêm danh mục loài đặc hữu.

3. Phân bố theo vùng sinh học: Các loài chuyên biệt chủ yếu tập trung ở vùng tối và vùng chuyển tiếp của hang động, nơi điều kiện môi trường ổn định hơn. Vùng cửa hang có sự hiện diện nhiều hơn của các loài vãng lai, phản ánh sự ảnh hưởng của môi trường bên ngoài.

4. Ảnh hưởng của con người: Kết quả khảo sát cho thấy hoạt động du lịch và sinh hoạt của người dân bản địa có tác động nhất định đến đa dạng sinh học. Khoảng 40% người dân và du khách nhận thức được tác động tiêu cực của các hoạt động này. Các hang động bị khai thác du lịch có mật độ loài và cá thể thấp hơn khoảng 15-20% so với các hang tự nhiên chưa bị tác động.

Thảo luận kết quả

Sự đa dạng sinh học cao của động vật không xương sống trong hang động Phong Nha - Kẻ Bàng phản ánh tính đặc thù của hệ sinh thái hang động nhiệt đới gió mùa, với nhiều loài đặc hữu và mới được phát hiện. Việc phát hiện các loài bọ cạp mới và các loài nhện đặc hữu cho thấy tiềm năng lớn của khu vực trong nghiên cứu khoa học và bảo tồn.

Phân bố loài theo vùng sinh học phù hợp với lý thuyết về sự thích nghi của các loài hang động, khi vùng tối cung cấp môi trường ổn định về ánh sáng, nhiệt độ và độ ẩm, thuận lợi cho các loài chuyên biệt phát triển. Vùng cửa hang có sự xâm nhập của các loài vãng lai do điều kiện môi trường biến động hơn.

Tác động của con người, đặc biệt là hoạt động du lịch, đã làm giảm đa dạng sinh học trong các hang động bị khai thác. So sánh với các nghiên cứu tương tự ở các khu vực hang động khác cho thấy mức độ ảnh hưởng tương đồng, nhấn mạnh sự cần thiết của các biện pháp quản lý bền vững. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ phân bố loài theo vùng sinh học và bảng so sánh mật độ loài giữa hang động tự nhiên và hang động khai thác du lịch.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường quản lý và kiểm soát hoạt động du lịch: Ban quản lý Vườn Quốc gia cần thiết lập các quy định nghiêm ngặt về số lượng khách tham quan, thời gian và khu vực được phép tiếp cận trong hang động nhằm giảm thiểu tác động tiêu cực đến đa dạng sinh học. Thời gian thực hiện: trong vòng 1 năm.

2. Xây dựng chương trình giáo dục và tuyên truyền nâng cao nhận thức: Tổ chức các chiến dịch giáo dục cho người dân bản địa và du khách về tầm quan trọng của đa dạng sinh học hang động và các biện pháp bảo vệ. Chủ thể thực hiện: Ban quản lý Vườn Quốc gia phối hợp với các tổ chức phi chính phủ. Thời gian: liên tục hàng năm.

3. Phát triển du lịch sinh thái bền vững: Khuyến khích các hình thức du lịch thân thiện với môi trường, như du lịch cộng đồng, sử dụng phương tiện vận chuyển không gây ô nhiễm trong hang động. Chủ thể: Ban quản lý và cộng đồng địa phương. Thời gian: 2 năm.

4. Nghiên cứu và giám sát đa dạng sinh học định kỳ: Thiết lập hệ thống giám sát khoa học để theo dõi sự biến động của các loài động vật không xương sống trong hang động, từ đó điều chỉnh các biện pháp bảo tồn phù hợp. Chủ thể: Viện Sinh thái và Tài nguyên Sinh vật phối hợp Ban quản lý. Thời gian: định kỳ 2 năm/lần.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà quản lý bảo tồn thiên nhiên: Sử dụng dữ liệu và đề xuất trong luận văn để xây dựng chính sách quản lý và bảo vệ đa dạng sinh học hang động hiệu quả, đặc biệt trong bối cảnh phát triển du lịch.

2. Nhà nghiên cứu sinh thái và đa dạng sinh học: Tham khảo các phương pháp khảo sát, phân tích và kết quả nghiên cứu để phát triển các nghiên cứu chuyên sâu về động vật không xương sống và hệ sinh thái hang động.

3. Cơ quan phát triển du lịch sinh thái: Áp dụng các giải pháp đề xuất nhằm phát triển du lịch bền vững, giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường và đa dạng sinh học trong khu vực.

4. Cộng đồng địa phương và tổ chức phi chính phủ: Nâng cao nhận thức và tham gia tích cực vào công tác bảo tồn, đồng thời phát triển các mô hình sinh kế bền vững gắn liền với bảo vệ tài nguyên thiên nhiên.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao đa dạng sinh học động vật không xương sống trong hang động lại quan trọng?
   Đa dạng sinh học trong hang động phản ánh sức khỏe và sự ổn định của hệ sinh thái đặc thù này. Các loài chuyên biệt có vai trò quan trọng trong chuỗi thức ăn và duy trì cân bằng sinh thái. Ví dụ, các loài nhện và bọ cạp kiểm soát quần thể côn trùng khác.

2. Phương pháp nào được sử dụng để thu thập mẫu động vật không xương sống trong hang?
   Nghiên cứu sử dụng phương pháp bắt tay trực tiếp, rây rác và bẫy hố, đảm bảo thu thập đa dạng các loài ở các vùng sinh học khác nhau trong hang. Bẫy hố được đặt liên tục và lặp lại nhiều lần để tăng độ tin cậy.

3. Hoạt động du lịch ảnh hưởng như thế nào đến đa dạng sinh học hang động?
   Du lịch có thể gây nhiễu loạn môi trường, làm giảm số lượng và đa dạng loài do tiếng ồn, ánh sáng nhân tạo và ô nhiễm. Kết quả nghiên cứu cho thấy mật độ loài trong hang động khai thác du lịch thấp hơn khoảng 15-20% so với hang tự nhiên.

4. Làm thế nào để bảo tồn các loài đặc hữu trong hang động?
   Cần kiểm soát chặt chẽ các hoạt động khai thác, phát triển du lịch sinh thái bền vững, đồng thời tổ chức giám sát đa dạng sinh học định kỳ và nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo vệ môi trường.

5. Luận văn có thể hỗ trợ gì cho công tác quản lý Vườn Quốc gia?
   Luận văn cung cấp dữ liệu khoa học về đa dạng sinh học, đánh giá tác động của con người và đề xuất các giải pháp quản lý cụ thể, giúp Ban quản lý xây dựng kế hoạch bảo tồn hiệu quả và phát triển du lịch bền vững.

Kết luận

• Khảo sát đã ghi nhận 83 loài động vật không xương sống trong hang động Phong Nha - Kẻ Bàng, trong đó 58% là loài chuyên biệt hang động, thể hiện đa dạng sinh học phong phú và đặc hữu cao.
• Lớp hình nhện chiếm ưu thế với nhiều loài mới được phát hiện, góp phần làm giàu thêm danh mục sinh vật đặc hữu của Việt Nam.
• Phân bố loài theo vùng sinh học phù hợp với lý thuyết sinh thái hang động, vùng tối là nơi tập trung nhiều loài chuyên biệt nhất.
• Hoạt động du lịch và sinh hoạt của người dân có ảnh hưởng tiêu cực đến đa dạng sinh học, làm giảm mật độ và số lượng loài trong các hang động bị khai thác.
• Đề xuất các giải pháp quản lý, giáo dục và phát triển du lịch sinh thái bền vững nhằm bảo tồn đa dạng sinh học hang động, đồng thời khuyến khích giám sát khoa học định kỳ để điều chỉnh chính sách phù hợp.

Tiếp theo, cần triển khai các giải pháp quản lý và giám sát đa dạng sinh học theo khuyến nghị, đồng thời mở rộng nghiên cứu sang các nhóm sinh vật khác trong hang động để hoàn thiện bức tranh đa dạng sinh học toàn diện hơn. Các nhà quản lý và nhà nghiên cứu được khuyến khích áp dụng kết quả nghiên cứu này để nâng cao hiệu quả bảo tồn và phát triển bền vững Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG I TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU 1. Cơ sở khoa học và thực tiễn của đề tài Do sự cách biệt với môi trường bên ngoài cùng với quá trình hình thành gắn liền với lịch sử vỏ trái đất đã hình thành nên hệ sinh thái cực kỳ đặc biệt trong hang động. Những khám phá mới về thế giới dưới lòng đất ngày càng gây nhiều ấn tượng và sự chú ý của con người. Hệ thống hang động trên thế giới không chỉ có giá trị về lịch sử, địa chất, địa mạo, giá trị về du lịch…mà nó còn mang nhiều ý nghĩa sinh học.

Các nghiên cứu về đa dạng sinh học hang động tuy không còn mới trên thế giới nhưng còn khá mới mẻ ở Việt Nam. Với những điều kiện sinh thái đặc biệt như thiếu ánh sáng, nhiệt độ và độ ẩm không khí ổn định, nên hệ sinh thái trong hang động hầu như tách rời hẳn so với hệ sinh thái trên mặt đất. Do đó để thích nghi với môi trường sống này, các loài sinh vật hình thành những đặc điểm thích nghi với điều kiện sống trong hang động. Vì vậy, đã có rất nhiều loài mới được nghi nhận ở các hang động khắp nơi trên thế giới.

Tuy nhiên do tính chất đặc biệt của môi trường sống, các sinh vật này đặc biệt nhạy cảm với các tác động bên ngoài và chỉ cần một tác động bất lợi nhỏ cũng có thể phá vỡ cấu trúc quần thể ban đầu. Nước ta nằm trong vòng đai khí hậu nhiệt đới, có tính đa dạng sinh học cao, hơn nữa hệ thống hang động Việt Nam rất phong phú và khu hệ sinh vật trong hang động ở nước ta được đánh giá là đa dạng. Tuy nhiên các nghiên cứu đa dạng sinh học hang động ở Việt nam còn rất ít, đặc biệt là lớp hình nhện trong hang động. Với quần thể nhiều hang động lớn nhỏ được phát hiện ở khu vực Phong Nha, Kẻ Bàng, đây được coi là kỳ quan của tạo hóa ban tặng, là bảo tàng thiên nhiên sống của nhiều loài sinh vật hang động và đang thực sự thu hút 5 giới khoa học, trong đó có các chuyên gia nghiên cứu hình nhện.

Đặc biệt trong năm 2010, một giống bọ cạp mới Vietbocap Lourenco & Pham đã được phát hiện, gồm 2 loài mới mới cho khoa học là Vietbocap canhi được tìm thấy ở động Tiên Sơn năm 2010 và Vietbocap thienduongensis ở động Thiên Đường năm 2012 (Lourenco & Pham, 2012) [28]. Những phát hiên mới này đóng góp một phần quan trọng vào tính đa dạng của hệ sinh thái hang động của Phong Nha Kẻ Bàng. Tuy nhiên, do nhu cầu phát triển kinh tế của địa phương nên nhiều hang động hiện đã và đang được khai thác, phục vụ các hoạt động du dịch. Những tác động của con nguời đã phá vỡ cấu trúc tự nhiên và ảnh hưởng đến các quần thể sinh vật sống trong hang.

Vì vậy việc điều tra đa dạng thành phần và phân bố các loài động vật không xương sống trong hang là rất quan trọng, không chỉ đánh giá tính đa dạng sinh học hang động mà còn là cơ sở cho những nghiên cứu tiếp theo về đánh giá tác động của con người đến tính đa dạng sinh học hang động. Giới thiệu chung về động vật không xương sống hang động Trong hang động, chủ yếu xuất hiện 2 nhóm là lớp hình nhện và lớp côn trùng, trong đó chiếm ưu thế là các loài thuộc lớp hình nhện. Lớp hình nhện (Arachnida) thuộc ngành chân khớp (Arthropoda), bao gồm 10 bộ: Amblypygi, Araneae, Opiliones, Palpigradi, Pseudoscorpioné, Scorpionida, Ricinulei, Schizomida, Solifugae và Uropygi. Trên thế giới có khoảng 93.000 loài đã được mô tả, thuộc 640 họ, 9.000 bộ (Harvey, 2003; Patrick, 1999; Fet et al.

Trong đó nhện Araneae có số loài cao nhất (37.[14][21][23] 6 Lớp hình nhện là một trong những nhóm động vật chân khớp cổ có tính đa dạng sinh học cao. Những hóa thạch cho thấy hình nhện là một trong số động vật đầu tiền sống trên cạn, cách đây gần 400 triệu năm trước. Chúng phân bố ở mọi nơi:trong nhà, trong hang, trên rừng, dưới nước.[26] Những cuộc điều tra có hệ thống và toàn diện đã được tiến hành năm 1986 và 1997 với toàn bộ hệ thống 22 hang động tại công viên Horne ở Vancouver thuộc Canada; đã đưa ra danh sách 191 nhóm loài, trong đó có ít nhất 10 loài mới. Các vùng cửa hang là những vùng có độ đa dạng loài cao nhất và tương đồng với môi trường bên ngoài nhất về ánh sáng, độ ẩm.

Vùng chuyển tiếp với các nhóm loài thuộc bộ Diptera chiếm ưu thế, tiếp đó là nhện Aranae và bộ cánh cứng Coleoptera. Ở vùng tối, các nhóm loài thuộc bộ Colembola, Symphyla chiếm ưu thế, tiếp theo là Diplura, Acarina, Diptera.[13] Thời gian gần đây, hình nhện trong hang động đã được tập trung khám phá. Trong 5 năm từ 200 –2011, đã có trên 100 loài nhệ mới cho khoa học được tìm thấy trong hang động của Trung Quốc (http://www. Nhiều loài bọ cạp mới được tìm thấy trong hang động ở Lào (Lourenco, 2005, 2012), ở Afghanistan (Soleglad, Kovarik & Fet, 2012); ở Trung Quốc, Indonesia, Malaysia, Philippines, Thailand, và Việt Nam (Fet, 2012).

Đặc biệt 1 họ nhện mới đã được phát hiện trong hang động tại vùng Klamath-Siskiyou thuộc California, Hoa Kỳ (Griswold, Audisio & Ledford, 2012) [20][24][25].Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam Nghiên cứu về đa dạng động vật không xương sống trong hang động, đặc biệt là hình nhện là một hướng nghiên cứu mới ở Việt Nam. 7 Công bố đầu tiên về hình nhện hang động bởi Tshurusaki (1995). Tác giả đã phát hiện ra 1 giống hình nhện chân dài mới cho khoa học (thuộc bộ Opiliones) tại hang Sửng Sốt, Vịnh Hạ Long. Năm 2010, thêm 1 loài nhện mới được phát hiện tại Vườn Quốc gia Cát Bà Hải Phòng (Liu, Li & Pham, 2010b) [29][30].

Năm 2010, một giống bọ cạp mới Vietbocap Lourenco and Pham đã được phát hiện, gồm 2 loài mới cho khoa học là Vietbocap canhi được tìm thấy ở động Tiên Sơn năm 2010 và Vietbocap thienduongensis ở động Thiên Đường năm 2012 (Lourenco & Pham, 2010, 2012) [28]. Những nghiên cứu bước đầu về khu hệ động vật chân khớp hang động ở Vườn quốc gia Xuân Sơn, tỉnh Phú Thọ của tác giả Phạm Đình Sắc và Phùng Thị Hồng Lưỡng đã cho thấy có 8 bộ động vật chân khớp trên mặt nền hang, đó là bộ Cánh cứng Coleoptera, bộ Cánh thẳng Orthoptera, Gián Blattodea, bộ Hai cánh Diptera, bộ Cánh màng Hymenoptera, Đuôi bật Collembola (thuộc lớp Côn trùng Insecta); Nhện Araneae và Chân dài Opiliones (thuộc lớp Hình nhện Arachnida). Đồng thời tác giả cũng đưa ra bảng phân bố của các bộ tại các vùng trong hang (vùng sáng, vùng chuyển tiếp và vùng tối)[7]. Nghiên cứu bước đầu về nhện trong hang động khu vực Vườn Quốc gia Phong Nha Kẻ Bàng tỉnh Quảng Bình, tác giả Phạm Đình Sắc và cs đã chỉ ra rằng khu hệ nhện hang động tiềm ẩn nhiều điều mới lạ, cần khám phá (Phạm Đình Sắc và cs, 2012) [8][28].

Năm 2015, Công bố ba loài nhện mới cho khoa học phát hiện được ở Phong Nha Kẻ Bàng. Các loài nhện mới này được phát hiện bởi TS. Phạm 8 Đình Sắc thuộc Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam. Mô tả của ba loài được công bố trên Tạp chí Quốc tế uy tín Zootaxa, 3909(1): 82pp (monograph, tháng 1 năm 2015).

Ba loài nhện mới thuộc họ Pholcidae được mô tả dựa trên các mẫu vật thu thập được ở trong hang Tượng, động Thiên Đường và hang Bảy Tầng. Trước đó, năm 2010 và 2012, TS. Phạm Đình Sắc và cộng sự đã phát hiện và công bố 1 giống và 2 loài bọ cạp mới trong hang động khu vực Phong Nha Kẻ Bàng. Các loài mới được phát hiện có đời sống chuyên biệt trong môi trường hang động, đặc hữu cho Việt Nam.

*Loài Pholcus bifidus sp. Loài Pholcus bifidus phát hiện được ở trong hang Tượng, vườn quốc gia Phong Nha Kẻ Bàng, tỉnh Quảng Bình. Đây là loài sống chuyên biệt trong môi trường hang động, là loài đặc hữu cho Việt Nam. Loài này khác biệt với tất cả các loài khác thuộc giống Pholcus bởi sự có mặt của các mấu lồi trên chân kìm của con đực, các gai sinh dục dài và nhọn, hơi cong, hóa kitin cứng; cơ quan sinh dục cái nhô hẳn ra ngoài.

Loài Pholcus caecus sp.[6] 9 *Loài Pholcus caecus sp. Loài Pholcus caecus phát hiện được ở trong động Thiên Đường, Vườn quốc gia Phong Nha Kẻ Bàng, tỉnh Quảng Bình. Đây là loài sống chuyên biệt trong môi trường hang động, là loài đặc hữu cho Việt Nam. Loài nhện này phân biệt với các loài khác của giống Pholcus bởi kích thước cơ thể rất nhỏ; nhện không có mắt; xuất hiện đôi sừng cong và sắc nhọn ở mặt trên của giáp đầu ngực.

Loài Khorata protumida sp.nov[6] *Loài Khorata protumida sp.nov Loài Khorata protumida phát hiện được ở hang Bảy Tầng, vườn quốc gia Phong Nha Kẻ Bàng, tỉnh Quảng Bình. Đây là có đời sống chuyên biệt trong môi trường hang động, là loài đặc hữu ở Việt Nam. Loài này giống loài Khorata khammouan Huber, 2005 nhưng khác loài Khorata khammouan do có các tấm la mel tạo hình vòm như tổ tò vò ở hàm dưới con đực; có 4 mấu lồi ở hàm trên; cửa ngoài bộ phận sinh dục cái hóa kitin cứng, nổi rõ thành bờ. Loài Khorata protumida sp.

Khái quát về khu vực nghiên cứu 1. Tổng quan về đặc điểm tự nhiên và xã hội ở khu vực Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng 1. Đặc điểm tự nhiên Vị trí địa lý Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng nằm về phía Tây - Bắc tỉnh Quảng Bình, dọc biên giới Việt - Lào; được giới hạn trong tọa độ 17°21′ tới 17°39′ vĩ bắc và 105°57′ tới 106°24′ kinh đông trên địa phận 13 xã thuộc ba huyện bao gồm các xã Dân Hóa, Hóa Sơn, Trung Hóa, Thượng Hóa, Trọng Hóa (huyện Minh Hóa); Sơn Trạch, Xuân Trạch, Thượng Trạch, Tân Trạch, Phúc Trạch, Hưng Trạch, Phú Định (huyện Bố Trạch) và xã Trường Sơn (huyện Quảng Ninh). Phía Tây và Tây Nam Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng giáp với nước Cộng hòa dân chủ nhân dân Lào có chung đường biên giới dài khoảng 50 km.

Chiều dọc của Vườn Quốc gia nơi dài nhất là 70 km từ đèo Mụ Giạ đến núi U Bò theo hướng Tây Bắc - Đông Nam; chiều ngang 11 nơi rộng nhất là 31 km từ Tây Gát (xã Xuân Trạch) đến biên giới Việt - Lào theo hướng Đông Bắc - Tây Nam.1: Diện tích các phân khu của Vườn quốc gia Vùng lõi (ha) Vùng đệm Phân khu (ha Phân khu bảo Phân khu phục Cộng hành chính vệ nghiêm ngặt hồi sinh thái dịch vụ 85.245 (Nguồn: Dự án đầu tư Vườn quốc gia Phong Nha Kẻ Bảng.