Luận văn thạc sĩ về đa dạng và phát triển lâm sản ngoài gỗ tại khu bảo tồn thiên nhiên Tây Yên Tử

Khám phá tính đa dạng và thực trạng phát triển các loài lâm sản ngoài gỗ tại khu bảo tồn thiên nhiên Tây Yên Tử, Sơn Động, Bắc Giang.

• Tác giả: Nguyễn Bá Giang
• Người hướng dẫn: TS. Đàm Văn Vinh
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Lâm Học
• Đề tài: Nghiên Cứu Đa Dạng Và Phát Triển Lâm Sản Ngoài Gỗ Tại Khu Bảo Tồn Tây Yên Tử
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết
• 0.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 0.2.1. Mục tiêu tổng quát
• 0.2.2. Mục tiêu cụ thể
• 0.3. Ý nghĩa của đề tài
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Khái niệm về Lâm sản ngoài gỗ
• 1.2. Thực trạng và vai trò LSNG Việt Nam
• 1.2.1. Thực trạng nguồn lâm sản ngoài gỗ ở Việt Nam
• 1.2.2. Vai trò của lâm sản ngoài gỗ
• 1.3. Các nghiên cứu trong nước và thế giới về LSNG
• 1.3.1. Nghiên cứu nước ngoài
• 1.3.2. Các nghiên cứu trong nước
• 1.4. Tổng quan khu vực nghiên cứu
• 1.4.1. Giới thiệu về địa điểm khu vực nghiên cứu
• 1.4.2. Điều kiện Kinh tế - Xã hội khu vực nghiên cứu
• 1.4.3. Tình hình sản xuất kinh doanh
• 2. CHƯƠNG 2: NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Phạm vi nghiên cứu
• 2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Quan điểm và cách tiếp cận vấn đề nghiên cứu
• 2.4.2. Phương pháp thu thập số liệu
• 2.4.3. Phương pháp phân tích và xử lý thông tin
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Tính đa dạng và hiện trạng phân bố nguồn LSNG trong khu vực nghiên cứu
• 3.1.1. Xác định tính đa dạng nguồn LSNG tại khu vực nghiên cứu
• 3.1.2. Đa dạng về loài/ dưới loài
• 3.1.3. Hiện trạng phân bố một số loài LSNG trong tự nhiên
• 3.2. Tình hình khai thác và sử dụng nguồn LSNG
• 3.2.1. Thực trạng gây trồng và kiến thức bản địa của người dân trong gây trồng một số loại LSNG
• 3.2.1.1. Thực trạng gây trồng một số loại LSNG trong khu vực nghiên cứu
• 3.2.1.2. Những kiến thức, kinh nghiệm gây trồng một số loại LSNG
• 3.2.2. Các nhân tố ảnh hưởng của người dân đến nguồn LSNG tại khu vực nghiên cứu
• 3.2.3. Độ tuổi lao động có tác động đến tài nguyên LSNG của Khu bảo tồn
• 3.2.4. Hoạt động khai thác củi đun
• 3.2.5. Tình hình khai thác và sử dụng rau ăn
• 3.2.6. Thu hái cây làm thuốc
• 3.3. Các giải pháp bảo tồn và sử dụng bền vững nguồn Lâm sản ngoài gỗ
• 3.3.1. Giải pháp về tuyên truyền, giáo dục
• 3.3.2. Giải pháp về kỹ thuật khai thác và sử dụng LSNG
• 3.3.3. Giải pháp về kỹ thuật gây trồng
• KẾT LUẬN VÀ TỒN TẠI
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Đa dạng lâm sản

Nghiên cứu đã xác định đa dạng lâm sản tại khu bảo tồn Tây Yên Tử với 728 loài thực vật thuộc 189 chi và 86 họ. Sự đa dạng này không chỉ phản ánh sự phong phú về loài mà còn cho thấy tiềm năng lớn trong việc phát triển các loài lâm sản ngoài gỗ. Các loài này đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì hệ sinh thái rừng, giảm xói mòn đất và tăng độ che phủ. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, việc bảo tồn và phát triển các loài này có thể góp phần ổn định sinh kế cho cộng đồng địa phương.

1.1. Đa dạng loài và phân bố

Khu vực nghiên cứu ghi nhận sự hiện diện của nhiều loài lâm sản ngoài gỗ có giá trị kinh tế và sinh thái. Các loài này phân bố chủ yếu dưới tán rừng, góp phần duy trì đa dạng sinh học. Tuy nhiên, sự phân bố không đồng đều do tác động của con người và điều kiện tự nhiên.

1.2. Giá trị sinh thái

Các loài lâm sản ngoài gỗ không chỉ có giá trị kinh tế mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ môi trường. Chúng giúp giảm tác động của mưa, ngăn chặn xói mòn và duy trì cân bằng sinh thái.

II. Phát triển lâm sản ngoài gỗ

Nghiên cứu đánh giá thực trạng phát triển lâm sản ngoài gỗ tại khu bảo tồn Tây Yên Tử, nhấn mạnh vào việc khai thác và sử dụng bền vững. Các loài như tre, nứa, song mây và dược liệu được xác định là có tiềm năng lớn. Tuy nhiên, việc khai thác thiếu quy hoạch đã dẫn đến suy thoái nguồn tài nguyên. Nghiên cứu đề xuất các giải pháp kỹ thuật và quản lý để phát triển bền vững.

2.1. Thực trạng khai thác

Khai thác lâm sản ngoài gỗ tại khu vực chủ yếu mang tính tự phát, thiếu quy hoạch. Điều này dẫn đến cạn kiệt nguồn tài nguyên và ảnh hưởng xấu đến hệ sinh thái.

2.2. Giải pháp phát triển

Nghiên cứu đề xuất các giải pháp như tuyên truyền, giáo dục cộng đồng, áp dụng kỹ thuật khai thác hợp lý và gây trồng các loài có giá trị kinh tế cao.

III. Bảo tồn đa dạng sinh học

Bảo tồn đa dạng sinh học là một trong những mục tiêu chính của nghiên cứu. Khu bảo tồn Tây Yên Tử được xác định là nơi có hệ sinh thái rừng phong phú, với nhiều loài đặc hữu và quý hiếm. Nghiên cứu nhấn mạnh tầm quan trọng của việc bảo vệ các loài này để duy trì cân bằng sinh thái và phát triển bền vững.

3.1. Đa dạng sinh học

Khu vực nghiên cứu có sự đa dạng cao về loài thực vật và động vật, đặc biệt là các loài lâm sản ngoài gỗ. Điều này tạo nên giá trị lớn về mặt sinh thái và kinh tế.

3.2. Giải pháp bảo tồn

Nghiên cứu đề xuất các giải pháp như tăng cường quản lý, hạn chế khai thác trái phép và phát triển các chương trình bảo tồn dựa vào cộng đồng.

IV. Quản lý lâm sản

Nghiên cứu đánh giá thực trạng quản lý lâm sản tại khu bảo tồn Tây Yên Tử, chỉ ra những bất cập trong công tác quản lý và bảo vệ tài nguyên rừng. Việc thiếu quy hoạch và kiểm soát đã dẫn đến tình trạng khai thác quá mức và suy thoái rừng. Nghiên cứu đề xuất các giải pháp quản lý hiệu quả hơn, bao gồm tăng cường giám sát và phối hợp với cộng đồng địa phương.

4.1. Thực trạng quản lý

Công tác quản lý lâm sản tại khu vực còn nhiều hạn chế, dẫn đến tình trạng khai thác trái phép và suy thoái rừng.

4.2. Giải pháp quản lý

Nghiên cứu đề xuất các giải pháp như tăng cường giám sát, phối hợp với cộng đồng và áp dụng công nghệ hiện đại trong quản lý rừng.

V. Phát triển bền vững

Nghiên cứu nhấn mạnh tầm quan trọng của phát triển bền vững trong việc khai thác và sử dụng lâm sản ngoài gỗ. Các giải pháp được đề xuất bao gồm tăng cường giáo dục cộng đồng, áp dụng kỹ thuật khai thác hợp lý và phát triển các mô hình kinh tế dựa vào rừng. Điều này không chỉ giúp bảo vệ tài nguyên rừng mà còn nâng cao đời sống người dân địa phương.

5.1. Giáo dục cộng đồng

Giáo dục cộng đồng về tầm quan trọng của phát triển bền vững là một trong những giải pháp chính được đề xuất.

5.2. Mô hình kinh tế

Nghiên cứu đề xuất phát triển các mô hình kinh tế dựa vào rừng, giúp người dân có thu nhập ổn định từ việc khai thác và sử dụng bền vững lâm sản ngoài gỗ.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu bảo tồn thiên nhiên Tây Yên Tử, tỉnh Bắc Giang, với diện tích quản lý hơn 13.000 ha rừng đặc dụng, là nơi lưu giữ đa dạng sinh học phong phú với 728 loài thực vật thuộc 189 chi và 86 họ, cùng 285 loài động vật quý hiếm. Dân số sống trong và gần khu bảo tồn khoảng 21.310 người, chủ yếu là các dân tộc thiểu số như Tày, Dao, Cao Lan, Sán Chí, trong đó dân tộc Kinh chiếm 58,7%. Người dân địa phương phụ thuộc nhiều vào tài nguyên rừng, đặc biệt là lâm sản ngoài gỗ (LSNG), bao gồm các sản phẩm sinh vật khác gỗ như cây thuốc, thực phẩm, nguyên liệu thủ công mỹ nghệ, nhựa, tinh dầu, và các sản phẩm từ động vật.

Tuy nhiên, việc khai thác LSNG hiện nay còn mang tính tự phát, thiếu quy hoạch và kỹ thuật, dẫn đến suy thoái nguồn tài nguyên và ảnh hưởng tiêu cực đến đa dạng sinh học. Mục tiêu nghiên cứu là đánh giá tính đa dạng, thực trạng khai thác, sử dụng và gây trồng một số loài LSNG tại khu bảo tồn, từ đó đề xuất các giải pháp quản lý và phát triển bền vững nhằm bảo tồn đa dạng sinh học và nâng cao đời sống người dân. Phạm vi nghiên cứu tập trung tại xã Tuấn Mậu, huyện Sơn Động, trong giai đoạn từ tháng 1 đến tháng 9 năm 2014.

Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc cung cấp cơ sở khoa học cho công tác bảo tồn và phát triển LSNG, góp phần giảm nghèo, ổn định sinh kế cho cộng đồng dân cư vùng đệm, đồng thời bảo vệ hệ sinh thái rừng đặc dụng Tây Yên Tử.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và mô hình sau:

• Khái niệm LSNG: Theo FAO (1999), LSNG là các sản phẩm có nguồn gốc sinh vật khác gỗ, khai thác từ rừng và cây ngoài rừng phục vụ mục đích con người, bao gồm thực vật, động vật, nhựa, tinh dầu, dược liệu, nguyên liệu thủ công mỹ nghệ.

• Mô hình đa dạng sinh học và phát triển bền vững: LSNG đóng vai trò quan trọng trong duy trì cấu trúc và chức năng hệ sinh thái rừng, góp phần bảo tồn nguồn gen và đa dạng sinh học, đồng thời tạo sinh kế bền vững cho cộng đồng dân cư.

• Khái niệm kiến thức bản địa: Kiến thức truyền thống của người dân địa phương về khai thác, sử dụng và gây trồng LSNG là yếu tố then chốt trong quản lý và phát triển nguồn tài nguyên này.

Các khái niệm chính bao gồm: tính đa dạng sinh học, khai thác bền vững, gây trồng LSNG, kiến thức bản địa, và phát triển sinh kế dựa vào tài nguyên rừng.

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu: Kết hợp thu thập dữ liệu sơ cấp và thứ cấp. Dữ liệu thứ cấp được thu thập từ UBND xã, Ban quản lý khu bảo tồn, các báo cáo, tài liệu nghiên cứu liên quan. Dữ liệu sơ cấp gồm khảo sát thực địa, phỏng vấn bán cấu trúc với người dân, cán bộ kiểm lâm, và các bên liên quan.

• Phương pháp thu thập số liệu: Sử dụng phương pháp đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia (PRA), điều tra theo tuyến và ô tiêu chuẩn (20 tuyến điều tra, mỗi ô 1000 m²), phỏng vấn hệ thống ngẫu nhiên khoảng 2-5% số hộ dân tại xã Tuấn Mậu.

• Phương pháp phân tích: Xử lý số liệu bằng phần mềm Microsoft Excel, phân tích thống kê mô tả về đa dạng loài, phân bố, mức độ khai thác, sử dụng và gây trồng LSNG. So sánh tỷ lệ các nhóm loài, dạng sống và mục đích sử dụng.

• Timeline nghiên cứu: Thực hiện từ tháng 1 đến tháng 9 năm 2014, bao gồm thu thập dữ liệu, phân tích và đề xuất giải pháp.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Đa dạng sinh học LSNG phong phú: Khu vực nghiên cứu ghi nhận 580 loài thực vật LSNG thuộc 432 chi và 128 họ, trong đó ngành hạt kín chiếm 92,76% tổng số loài. Lớp hai lá mầm chiếm 76,21%, lớp một lá mầm chiếm 16,55%. Các họ thực vật đa dạng nhất gồm Thầu dầu (20,19% số loài), Cúc (12,21%), Hoà Thảo (10,80%), Đậu (10,33%) và Dâu Tằm (9,86%).

2. Phân bố dạng sống đa dạng: Nhóm thân gỗ chiếm tỷ lệ cao nhất với 37,41% số loài, tiếp theo là thân thảo (24,66%), thân leo (16,90%) và thân bụi (14,83%). Nhóm thủy sinh chiếm tỷ lệ rất nhỏ (0,34%). Các loài thân gỗ có giá trị kinh tế và sinh thái cao như Trám, Trầm hương, Hoàng đắng.

3. Mục đích sử dụng đa dạng: 64,86% loài LSNG được sử dụng làm thuốc và tăng cường sức khỏe, 18,68% dùng làm lương thực, thực phẩm và nước uống, còn lại phục vụ các mục đích như nguyên liệu thủ công, gia vị, cây cảnh. Ví dụ, các loài như Nhân Trần, Bổ béo, Vối, Chè dây được dùng làm thuốc; Trám, Khế, Sung dùng làm thực phẩm.

4. Thực trạng khai thác và gây trồng: Người dân khai thác LSNG chủ yếu để phục vụ nhu cầu sinh hoạt và kinh tế, tuy nhiên việc khai thác còn tự phát, chưa có quy hoạch và kỹ thuật bền vững. Gây trồng LSNG mới chỉ phát triển ở mức độ nhỏ lẻ, tập trung vào một số loài có giá trị như tre, mây, cây thuốc. Kiến thức bản địa về gây trồng và bảo vệ LSNG còn hạn chế, ảnh hưởng đến khả năng tái tạo nguồn tài nguyên.

Thảo luận kết quả

Kết quả cho thấy khu bảo tồn Tây Yên Tử có tiềm năng lớn về đa dạng LSNG, phù hợp để phát triển bền vững nhằm nâng cao sinh kế cộng đồng. Tỷ lệ loài thân gỗ cao phản ánh cấu trúc rừng tự nhiên còn tương đối nguyên vẹn, đồng thời các loài này có giá trị kinh tế và sinh thái quan trọng. Mức độ đa dạng về mục đích sử dụng cho thấy LSNG không chỉ là nguồn thực phẩm mà còn là nguồn dược liệu và nguyên liệu thủ công, góp phần đa dạng hóa sinh kế.

Tuy nhiên, thực trạng khai thác tự phát và thiếu quy hoạch kỹ thuật dẫn đến suy thoái nguồn tài nguyên, tương tự như các nghiên cứu tại các khu bảo tồn khác trong nước và quốc tế. Việc thiếu kiến thức và kỹ thuật gây trồng LSNG làm giảm khả năng phục hồi và phát triển bền vững. Các biểu đồ phân bố dạng sống và mục đích sử dụng có thể minh họa rõ sự đa dạng và phân bố giá trị của LSNG trong khu vực.

So sánh với các nghiên cứu trong nước, kết quả phù hợp với xu hướng chung về tiềm năng và thách thức trong phát triển LSNG, đồng thời nhấn mạnh vai trò của kiến thức bản địa và sự tham gia cộng đồng trong quản lý tài nguyên.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường tuyên truyền, giáo dục nâng cao nhận thức về bảo tồn và sử dụng bền vững LSNG cho cộng đồng dân cư, đặc biệt là các dân tộc thiểu số, nhằm giảm khai thác trái phép và khuyến khích gây trồng. Thời gian thực hiện: 1-2 năm; chủ thể: Ban quản lý khu bảo tồn, chính quyền địa phương.

2. Xây dựng quy hoạch khai thác và gây trồng LSNG dựa trên kết quả điều tra đa dạng sinh học và nhu cầu thị trường, ưu tiên các loài có giá trị kinh tế và sinh thái cao. Thời gian: 2 năm; chủ thể: Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, Ban quản lý khu bảo tồn.

3. Phát triển kỹ thuật nhân giống và gây trồng LSNG thông qua đào tạo, chuyển giao công nghệ cho người dân, kết hợp với nghiên cứu khoa học để nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm. Thời gian: 3 năm; chủ thể: Viện nghiên cứu lâm nghiệp, các trường đại học, tổ chức phi chính phủ.

4. Xây dựng mô hình sinh kế bền vững dựa trên LSNG kết hợp với phát triển thị trường tiêu thụ sản phẩm, tạo chuỗi giá trị từ khai thác đến chế biến và tiêu thụ, nhằm tăng thu nhập cho người dân. Thời gian: 3-5 năm; chủ thể: Ban quản lý khu bảo tồn, doanh nghiệp, cộng đồng dân cư.

5. Tăng cường quản lý, giám sát và thực thi pháp luật về khai thác LSNG, phối hợp với các lực lượng chức năng để ngăn chặn khai thác trái phép, bảo vệ nguồn tài nguyên. Thời gian: liên tục; chủ thể: Ban quản lý khu bảo tồn, lực lượng kiểm lâm, chính quyền địa phương.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà quản lý và hoạch định chính sách lâm nghiệp: Luận văn cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn để xây dựng chính sách phát triển bền vững LSNG, bảo tồn đa dạng sinh học và nâng cao sinh kế cộng đồng.

2. Các nhà nghiên cứu và học viên ngành Lâm học, Sinh thái học: Tài liệu tham khảo chi tiết về đa dạng sinh học LSNG, phương pháp điều tra và phân tích, cũng như các giải pháp phát triển bền vững.

3. Cộng đồng dân cư và các tổ chức phi chính phủ hoạt động trong lĩnh vực bảo tồn và phát triển nông thôn: Giúp hiểu rõ thực trạng, tiềm năng và cách thức phát triển LSNG phù hợp với điều kiện địa phương.

4. Doanh nghiệp và nhà đầu tư trong lĩnh vực chế biến và kinh doanh sản phẩm LSNG: Cung cấp thông tin về nguồn nguyên liệu, tiềm năng thị trường và các rào cản kỹ thuật, giúp định hướng đầu tư hiệu quả.

Câu hỏi thường gặp

1. LSNG là gì và tại sao nó quan trọng?
   LSNG là các sản phẩm sinh vật khác gỗ được khai thác từ rừng, bao gồm cây thuốc, thực phẩm, nguyên liệu thủ công. Chúng quan trọng vì góp phần bảo tồn đa dạng sinh học, duy trì hệ sinh thái và tạo sinh kế cho cộng đồng.

2. Tính đa dạng LSNG tại Tây Yên Tử như thế nào?
   Khu bảo tồn có 580 loài LSNG thuộc 128 họ, đa dạng về dạng sống và mục đích sử dụng, phản ánh tiềm năng phát triển lớn cho kinh tế và bảo tồn.

3. Nguyên nhân chính dẫn đến suy thoái nguồn LSNG là gì?
   Khai thác tự phát, thiếu quy hoạch và kỹ thuật bền vững, cùng với hạn chế về kiến thức và nguồn lực gây trồng là nguyên nhân chính.

4. Làm thế nào để phát triển bền vững LSNG?
   Cần kết hợp tuyên truyền nâng cao nhận thức, xây dựng quy hoạch, phát triển kỹ thuật nhân giống, mô hình sinh kế và tăng cường quản lý, giám sát.

5. Ai nên tham gia vào công tác bảo tồn và phát triển LSNG?
   Cộng đồng dân cư, chính quyền địa phương, nhà nghiên cứu, doanh nghiệp và các tổ chức phi chính phủ đều có vai trò quan trọng trong quản lý và phát triển bền vững LSNG.

Kết luận

• Khu bảo tồn thiên nhiên Tây Yên Tử có nguồn LSNG đa dạng với 580 loài thực vật thuộc 128 họ, đa dạng về dạng sống và mục đích sử dụng.
• LSNG đóng vai trò quan trọng trong bảo tồn đa dạng sinh học và sinh kế cộng đồng dân cư địa phương.
• Thực trạng khai thác tự phát và thiếu quy hoạch kỹ thuật đang đe dọa nguồn tài nguyên LSNG.
• Cần triển khai các giải pháp đồng bộ về tuyên truyền, quy hoạch, kỹ thuật nhân giống, phát triển sinh kế và quản lý để bảo tồn và phát triển bền vững LSNG.
• Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn cho các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và cộng đồng trong công tác bảo tồn và phát triển LSNG tại Tây Yên Tử.

Khuyến khích các bên liên quan phối hợp triển khai các giải pháp đề xuất, đồng thời mở rộng nghiên cứu để cập nhật và hoàn thiện dữ liệu phục vụ quản lý bền vững nguồn LSNG.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Khái niệm về Lâm sản ngoài gỗ Khái niệm về Lâm sản ngoài gỗ được đề cập chính thức vào năm 1989 do W. Theo khái niệm này: “Lâm sản ngoài gỗ bao hàm tất cả các vật liệu sinh học khác gỗ, được khai thác từ rừng tự nhiên phục vụ mục đích của con người. Bao gồm các sản phẩm là động vật sống, nguyên liệu thô và củi, song mây, tre nứa, gỗ nhỏ và sợi” (The Economic value of Non - timber Forest products in Southeast asia - W.

Theo Hội đồng Lâm nghiệp (FAO) thông qua năm 1999: “Lâm sản ngoài gỗ (Non - timber forest products - NTFP, hoặc Non wood forest products - NWFP) bao gồm những sản phẩm có nguồn gốc sinh vật, khác gỗ, được khai thác từ rừng, đất có rừng và từ cây gỗ ở ngoài rừng” [33]. Theo Trần Ngọc Hải (2000): “Lâm sản ngoài gỗ bao gồm tất cả các vật liệu sinh học khác gỗ được khai thác từ rừng (hiểu theo nghĩa rộng gồm rừng tự nhiên và rừng trồng) phục vụ mục đích của con người. Bao gồm các loại thực vật, động vật dùng làm thực phẩm, làm dược liệu, tinh dầu, nhựa sáp, nhựa dính, nhựa mủ, cao su, tanin, mầu nhuộm, chất béo, cây cảnh, nguyên liệu giấy, sợi …” [12]. Như vậy, lâm sản ngoài gỗ bao gồm tất cả lâm sản khác gỗ được khai thác từ rừng (rừng tự nhiên và rừng trồng) phục vụ mục đích của con người, bao gồm các loài thực vật, động vật dùng làm thực phẩm, làm dược liệu, tinh dầu, nhựa sáp, nhựa dính, nhựa dầu, cao su, tanin, màu nhuộm, chất béo, song mây, tre nứa, cây cảnh, nguyên liệu giấy, sợi,.

Hiện nay, người dân sống gần rừng vẫn chủ yếu sống dựa vào những loài cung cấp thực phẩm, cây thuốc quý được lưu truyền qua các thế hệ. Những sản phẩm giá trị đó được lấy từ rừng đó chính là nguồn Lâm sản ngoài gỗ (LSNG). n 5 LSNG được chia theo 6 nhóm giá trị sử dụng như sau [12]. + Nhóm 1: Tre, nứa, song, mây các loại thân lá có sợi được dùng trong việc tạo ra sản phẩm thủ công, mỹ nghệ, làm giấy… và củ (măng) được dùng làm thực phẩm.

+ Nhóm 2: - Những sản phẩm có nguồn gốc từ thực vật như: Thân, chồi non, rễ, lá, hoa, quả, hạt, các loại gia vị, hạt có dầu, nấm… có thể dùng làm thực phẩm. - Những sản phẩm có nguồn gốc từ động vật như: Mật ong, thịt thú rừng, cá, tổ yến, trứng chim, các loại côn trùng ăn được. + Nhóm 3: Dược liệu, chất thơm và cây có chất độc. + Nhóm 4: Các loại nhựa, tanin, chất màu, dầu béo và tinh dầu… + Nhóm 5: Động vật và những sản phẩm từ động vật không dùng làm thực phẩm như các loại thú rừng, chim, côn trùng sống, da, sừng, ngà voi, xương, cánh kiến đỏ + Nhóm 6: cây cảnh, lá để gói thức ăn, hàng hóa, phong lan… LSNG đa dạng về giá trị sử dụng do đó nó có vai trò quan trọng đối với đời sống xã hội: + LSNG có tầm quan trọng về kinh tế và xã hội.

Chúng có giá trị lớn và có thể tạo ra nhiều công ăn việc làm. + LSNG có giá trị đối với sự giàu có của hệ sinh thái rừng. Chúng đóng góp vào sự đa dạng sinh học của rừng. Chúng là nguồn gen hoang dã quý, có thể bảo tồn phục vụ gây trồng công nghiệp.

+ LSNG hiện bị cạn kiệt cùng với sự suy thoái của rừng bởi ảnh hưởng của sự tăng dân số, mở rộng canh tác nông nghiệp, chăn thả gia súc không kiểm soát, khai thác gỗ, thu hái chất đốt. Thực trạng và vai trò LSNG Việt Nam 1. Thực trạng nguồn lâm sản ngoài gỗ ở Việt Nam Việt Nam là một nước nhiệt đới có rất nhiều loài LSNG có giá trị, có sản lượng lớn và có thể khai thác. Theo kết quả nghiên cứu của Dự án Lâm sản n 6 ngoài gỗ Việt Nam trong số 12000 loài cây được thống kê có: 76 loài cho nhựa thơm, 160 loài cho dầu, 600 loài cho tanin, 260 loài cho tinh dầu, 93 loài cho chất mầu, 1498 loài cho các dược phẩm.

Theo dự đoán của nhiều nhà thực vật số loài thực vật bậc cao có thể lên tới 20.000 loài, hệ động vật cũng đã thống kê được 225 loài thú, 828 loài chim, 259 loài bò sát, 84 loài ếch nhái [2]. Việt Nam hiện có khoảng 30/64 tỉnh có hoạt động gây trồng và thu hái LSNG từ rừng, trong đó diện tích thu hái LSNG từ rừng tự nhiên là gần 1,2 triệu ha và diện tích LSNG được gây trồng là gần 500. Các loài cây chủ yếu được gây trồng hoặc thu hái là Tre trúc, song mây, Thông lấy nhựa, Quế, Hồi, Thảo quả, Bời lời đỏ… Thực trạng khai thác còn mang tính tự phát, phân tán, chưa có quy hoạch, kỹ thuật giống và lâm sinh còn lạc hậu. Các loài cây lâm sản ngoài gỗ chủ yếu là tre, nứa, trúc 769.411 ha (chiếm 47%); song, mây 381.936 ha (22,4%), thông nhựa 255.

Cũng như nhiều nước trên thế giới, ở Việt Nam rừng nhiệt đới ở địa hình thấp không còn nguyên vẹn nữa vì phần lớn các khu rừng thấp này đã bị biến đổi do các hoạt động nông nghiệp, công nghiệp và định cư, làm cho sự giàu có vốn có về tài nguyên sinh học ở đây đã bị suy thoái nghiêm trọng. Cũng vì thế mà các khu rừng nguyên vẹn phần lớn chỉ còn sót lại ở các vùng núi cao, những nơi hiểm trở. Đó là những nơi cư trú cuối cùng của các loài đặc hữu và các loài có nguy cơ bị tiêu diệt. Nguyên nhân gây nên sự suy giảm tài nguyên rừng, nhất là lâm sản ngoài gỗ ở Việt Nam cũng như hầu hết các nước khác trên thế giới: đó là sự mâu thuẫn giữa cung và cầu.

Tài nguyên thiên nhiên thì có hạn mà nhu cầu của nhân dân thì ngày càng tăng, một mặt là để đáp ứng cuộc sống cho số dân tăng thêm một cách nhanh chóng, mặt khác là mức độ tiêu dùng của người dân cũng tăng thêm không ngừng. Nhiều loại LSNG được sử dụng cho sản xuất và đời sống của người dân, có vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế xã hội nước ta. Nó đặc biệt quan trọng n 7 đối với cộng đồng địa phương miền núi và người dân tộc thiểu số có đời sống phụ thuộc chặt chẽ vào tài nguyên rừng. LSNG còn là mặt hàng xuất khẩu có giá trị, Bộ NN và PTNT ước tính giá trị xuất khẩu LSNG năm 2008 là khoảng 300- 400 triệu USD, bằng gần 20% tổng giá trị xuất khẩu đồ gỗ.

Khai thác, chế biến, kinh doanh LSNG đã thu hút hàng trăm nghìn lao động, chủ yếu là ở nông thôn, miền núi góp phần đáng kể vào xóa đói giảm nghèo ở các địa phương có rừng và đất rừng. Tuy nhiên, đến nay chúng ta vẫn chưa quy hoạch tổng thể được việc bảo tồn, phát triển, khai thác và kinh doanh các loại LSNG ở nước ta. Để có thể nâng cao hiệu quả kinh tế của người dân từ LSNG, nhà nước và nhân dân cần phải có chiến lược phát triển về gây trồng, chế biến và tiêu thụ góp phần nâng cao đời sống của người dân miền núi [14]. Trong thời gian gần đây, cùng với việc mở rộng quy mô hội nhập kinh tế quốc tế đã mở rộng trao đổi buôn bán hàng hoá trên thị trường ngoài nước, làm phong phú chủng loại và tăng nhanh nhu cầu hàng hoá lâm sản ngoài gỗ, tạo nên những cơ hội cho các doanh nghiệp, hộ gia đình, làng nghề truyền thống chế biến và kinh doanh lâm sản ngoài gỗ.

Vào cuối những năm 80, xuất khẩu lâm sản ngoài gỗ của nước ta chỉ đạt giá trị khoảng 10 triệu USD. Nhưng tổng kim ngạch xuất khẩu lâm sản ngoài gỗ năm 2004 đã đạt gần 200 triệu USD, riêng hàng mây tre đan là 138 triệu USD. Nhóm mặt hàng mây tre đan chiếm tỉ lệ lớn nhất trong cơ cấu mặt hàng xuất khẩu (72,34%), từ năm 2003 giá trị xuất khẩu từ 100-130 triệu USD; sau đó là mật ong: 8,40%, quế hồi: 7,87%. Nhìn chung tốc độ tăng trưởng xuất khẩu khá cao, bình quân khoảng 15-25%/năm (xấp xỉ tăng trưởng xuất khẩu cả nước).

Một số mặt hàng lâm sản ngoài gỗ xuất khẩu tăng mạnh như: sản phẩm mây tre đan có tốc độ tăng trưởng bình quân 31,25%/năm; mật ong tốc độ tăng trưởng cao [14] [11]. Hiện nay, Lâm sản ngoài gỗ của Việt Nam xuất khẩu sang gần 90 nước và vùng lãnh thổ; song do phần lớn các cơ sở chế biến LSNG đều có quy mô nhỏ, không gắn với vùng nguyên liệu ổn định, công nghệ và thiết bị lạc hậu, chất lượng sản phẩm thấp, mẫu mã bao bì còn hạn chế nên tính cạnh tranh trên thị n 8 trường quốc tế chưa cao. Thị trường Nhật Bản và Đài Loan chiếm thị phần cao và ổn định, thị trường Mỹ mới có từ năm 2001 nhưng có mức tăng trưởng nhanh, có triển vọng là thị trường tiềm năng. Vai trò của lâm sản ngoài gỗ - LSNG là một bộ phận quan trọng của rừng nhiệt đới, quan hệ tới sự duy trì và phát triển hệ sinh thái rừng.

Phần lớn cây LSNG nằm dưới tán rừng, có tác dụng giảm tác động của nước mưa xuống mặt đất, ngăn chặn dòng chảy mặt, chống xói mòn cho đất rừng. Gây trồng LSNG trong rừng là tăng độ che phủ và nâng cao giá trị phòng hộ của các khu rừng. - Phát triển Lâm sản ngoài gỗ là một phương thức làm tăng giá trị kinh tế của rừng góp phần khôi phục, nâng cao giá trị của các khu rừng nghèo, động viên người dân địa phương tham gia tích cực hơn vào công cuộc bảo vệ rừng và đa dạng sinh học, chống lại việc chuyển đổi đất lâm nghiệp sang mục đích sử dụng khác. Lâm sản ngoài gỗ có vai trò quan trọng đối với các cộng đồng dân cư và các hộ dân (nhất là dân tộc thiểu số) miền núi trong việc đảm bảo an toàn lương thực, chăm sóc sức khoẻ, nguyên liệu, nhiên liệu phục vụ đời sống.

- Việc khai thác LSNG thường ít ảnh hưởng đến cấu trúc tầng cây gỗ và vai trò bảo vệ môi trường và đa dạng sinh học của rừng. Tuy nhiên, muốn có LSNG để khai thác phải bảo vệ hệ sinh thái rừng. Vì vậy, khai thác LSNG đúng kỹ thuật cũng là một biện pháp tích cực bảo vệ rừng. - Trong những năm gần đây, LSNG đã thu hút được sự quan tâm của nhiều người, do nhận thức rõ hơn về LSNG trong sự đóng góp vào kinh tế hộ và an toàn lương thực vào nền kinh tế quốc dân, bảo vệ môi trường và bảo tồn đa dạng sinh học.