Luận văn thạc sĩ hay nghiên cứu tính đa dạng và đề xuất một số giải pháp quản lý côn trùng bộ cánh cứng coleoptera tại khu vực đề xuất thành lập khu dự trữ thiên nhiên động châu khe nước trong

Nghiên cứu tính đa dạng và giải pháp quản lý côn trùng bộ cánh cứng tại khu vực đề xuất thành lập khu dự trữ thiên nhiên động Châu Khe Nước.

• Tác giả: Phan Văn Chức
• Người hướng dẫn: TS. Hoàng Thị Hằng
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên rừng
• Đề tài: Nghiên cứu tính đa dạng và đề xuất một số giải pháp quản lý côn trùng cánh cứng (Coleoptera) tại khu vực đề xuất khu dự trữ thiên nhiên Động Châu - Khe Nước Trong, huyện Lệ Thủy, tỉnh Quảng Bình
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Đa dạng sinh học và Đa dạng sinh học côn trùng bộ Cánh cứng
• 1.2. Đa dạng sinh học
• 1.3. Đa dạng sinh học bộ Cánh cứng
• 1.4. Các nghiên cứu về Đa dạng côn trùng bộ Cánh cứng trên thế giới
• 1.5. Các nghiên cứu về đa dạng côn trùng thuộc bộ Cánh cứng ở trong nước
• 1.6. Nghiên cứu về giá trị, vai trò của Đa dạng côn trùng bộ Cánh cứng
• 2. CHƯƠNG 2: MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.2. Mục tiêu tổng quát
• 2.3. Mục tiêu cụ thể
• 2.4. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• 2.4.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.4.2. Phạm vi nghiên cứu
• 2.5. Nội dung nghiên cứu
• 2.6. Các phương pháp nghiên cứu
• 2.6.1. Công tác chuẩn bị
• 2.6.2. Phương pháp thu thập, đánh giá thông tin và kế thừa tài liệu đã có
• 2.6.3. Phương pháp điều tra ngoại nghiệp
• 2.6.4. Công tác nội nghiệp
• 3. CHƯƠNG 3: ĐẶC ĐIỂM KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.1. Điều kiện tự nhiên khu vực nghiên cứu
• 3.1.1. Vị trí địa lý. Đặc điểm sinh thái
• 3.1.2. Địa chất, đất đai
• 3.1.3. Khí hậu thời văn
• 3.2. Hiện trạng rừng
• 3.3. Đánh giá về dân sinh, kinh tế, xã hội
• 3.3.1. Đặc điểm dân số và dân tộc
• 3.3.2. Đặc điểm kinh tế
• 3.3.3. Đặc điểm xã hội và cơ sở hạ tầng
• 3.4. Đánh giá về ĐDSH và phân bố khu hệ động thực vật rừng quý hiếm, đặc hữu tại khu vực nghiên cứu
• 3.4.1. Đa dạng của khu hệ thực vật
• 3.4.2. Đa dạng của khu hệ động vật
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Thành phần loài và tính đa dạng các loài côn trùng Cánh cứng tại khu vực nghiên cứu
• 4.1.1. Thành phần loài côn trùng cánh cứng tại khu vực nghiên cứu
• 4.1.2. Đánh giá tính đa dạng loài và đặc điểm phân bố của các loài thuộc bộ Cánh cứng tại khu vực nghiên cứu
• 4.1.3. Đánh giá vai trò của côn trùng Cánh cứng trong hệ sinh thái
• 4.1.4. Đặc điểm hình thái của một số loài côn trùng thuộc bộ Cánh cứng (Coleoptera) tại khu vực nghiên cứu
• 4.1.4.1. Bọ Cánh cam (Anomala cupripes)
• 4.1.4.2. Kiến vương 2 sừng (Xylotrupes gideon)
• 4.1.4.3. Bọ hung 3 sừng (Chalcosoma atlas)
• 4.1.4.4. Xén tóc gỗ khô (Stromatium longicorne)
• 4.1.4.5. Vòi voi chân dài (Cyrtotrachelus longimanus)
• 4.1.4.6. Loài Chrysochroa buqueti rugicollis
• 4.2. Giải pháp quản lý bảo tồn côn trùng bộ Cánh cứng (Coleoptera) tại khu vực đề xuất thành lập khu DTTN Động Châu - Khe Nước Trong
• 4.2.1. Các giải pháp chung
• 4.2.2. Các giải pháp cụ thể để quản lý côn trùng gây hại và bảo tồn côn trùng thiên địch
• KẾT LUẬN, KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về đa dạng côn trùng bộ cánh cứng tại Động Châu Khe Nước Trong

Khu dự trữ thiên nhiên Động Châu - Khe Nước Trong là một trong những khu vực có giá trị đa dạng sinh học cao tại Việt Nam. Đặc biệt, côn trùng bộ cánh cứng (Coleoptera) là nhóm côn trùng phong phú và đa dạng nhất trong hệ sinh thái nơi đây. Theo các nghiên cứu, bộ cánh cứng chiếm khoảng 30% tổng số loài côn trùng đã biết, với hàng trăm loài khác nhau được ghi nhận. Việc nghiên cứu và bảo tồn đa dạng sinh học côn trùng tại khu vực này không chỉ có ý nghĩa về mặt sinh thái mà còn góp phần vào công tác bảo tồn thiên nhiên.

1.1. Đặc điểm sinh thái và môi trường sống của côn trùng cánh cứng

Côn trùng bộ cánh cứng thường sống trong các môi trường đa dạng như rừng nhiệt đới, rừng ngập mặn và các hệ sinh thái khác. Chúng đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì cân bằng sinh thái, tham gia vào quá trình phân hủy và tái chế chất hữu cơ. Đặc biệt, một số loài còn là thiên địch của sâu hại, giúp bảo vệ mùa màng.

1.2. Vai trò của côn trùng cánh cứng trong hệ sinh thái

Côn trùng cánh cứng không chỉ là một mắt xích quan trọng trong chuỗi thức ăn mà còn tham gia vào quá trình mùn hóa và khoáng hóa tàn dư thực vật. Chúng giúp cải thiện chất lượng đất và tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của các loài thực vật khác.

II. Thách thức trong việc bảo tồn đa dạng côn trùng tại Động Châu Khe Nước Trong

Mặc dù khu dự trữ thiên nhiên Động Châu - Khe Nước Trong có giá trị đa dạng sinh học cao, nhưng vẫn đối mặt với nhiều thách thức trong việc bảo tồn côn trùng bộ cánh cứng. Các hoạt động khai thác rừng, sử dụng thuốc trừ sâu không hợp lý và biến đổi khí hậu đang đe dọa đến môi trường sống của chúng. Việc thiếu thông tin và dữ liệu khoa học về côn trùng cánh cứng cũng là một trở ngại lớn trong công tác bảo tồn.

2.1. Tác động của con người đến côn trùng cánh cứng

Các hoạt động như khai thác rừng, xây dựng cơ sở hạ tầng và sử dụng hóa chất nông nghiệp đã làm suy giảm môi trường sống của côn trùng cánh cứng. Điều này dẫn đến sự giảm sút về số lượng và đa dạng loài, ảnh hưởng đến hệ sinh thái.

2.2. Biến đổi khí hậu và ảnh hưởng đến côn trùng

Biến đổi khí hậu gây ra những thay đổi lớn trong môi trường sống, ảnh hưởng đến chu kỳ sống và phân bố của côn trùng cánh cứng. Nhiệt độ tăng cao và sự thay đổi về lượng mưa có thể làm giảm khả năng sinh sản và phát triển của chúng.

III. Phương pháp nghiên cứu đa dạng côn trùng bộ cánh cứng

Để nghiên cứu tính đa dạng của côn trùng bộ cánh cứng tại khu dự trữ thiên nhiên Động Châu - Khe Nước Trong, các phương pháp điều tra ngoại nghiệp và nội nghiệp đã được áp dụng. Việc thu thập mẫu và phân tích dữ liệu là rất quan trọng để đánh giá tình trạng đa dạng sinh học tại đây.

3.1. Phương pháp điều tra ngoại nghiệp

Phương pháp điều tra ngoại nghiệp bao gồm việc sử dụng bẫy đèn, bẫy hố và thu thập mẫu trực tiếp. Các mẫu côn trùng được phân loại và ghi nhận để đánh giá sự đa dạng và phân bố của chúng trong khu vực.

3.2. Phân tích dữ liệu và đánh giá đa dạng

Sau khi thu thập mẫu, dữ liệu sẽ được phân tích để xác định số lượng loài, mật độ và sự phân bố của côn trùng cánh cứng. Việc này giúp cung cấp thông tin quan trọng cho công tác bảo tồn và quản lý tài nguyên thiên nhiên.

IV. Giải pháp quản lý côn trùng bộ cánh cứng tại Động Châu Khe Nước Trong

Để bảo tồn đa dạng côn trùng bộ cánh cứng tại khu dự trữ thiên nhiên Động Châu - Khe Nước Trong, cần có các giải pháp quản lý hiệu quả. Các biện pháp này không chỉ giúp bảo vệ côn trùng mà còn duy trì sự cân bằng sinh thái trong khu vực.

4.1. Giải pháp bảo tồn côn trùng thiên địch

Cần xây dựng các chương trình bảo tồn côn trùng thiên địch, nhằm duy trì sự cân bằng sinh thái và giảm thiểu tác động của sâu hại. Việc này có thể bao gồm việc tạo ra các khu vực bảo vệ và khôi phục môi trường sống tự nhiên.

4.2. Tăng cường giáo dục và nâng cao nhận thức

Giáo dục cộng đồng về tầm quan trọng của côn trùng trong hệ sinh thái là rất cần thiết. Các chương trình nâng cao nhận thức sẽ giúp người dân hiểu rõ hơn về vai trò của côn trùng và tham gia vào công tác bảo tồn.

V. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu

Kết quả nghiên cứu về đa dạng côn trùng bộ cánh cứng tại Động Châu - Khe Nước Trong đã cung cấp thông tin quý giá cho công tác bảo tồn. Những dữ liệu này không chỉ giúp đánh giá tình trạng đa dạng sinh học mà còn làm cơ sở cho các chính sách quản lý tài nguyên thiên nhiên.

5.1. Đánh giá tình trạng đa dạng sinh học

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng khu vực này có sự đa dạng cao về loài côn trùng cánh cứng, với nhiều loài quý hiếm. Việc đánh giá này giúp xác định các loài cần được bảo vệ và quản lý.

5.2. Đề xuất chính sách quản lý tài nguyên

Dựa trên kết quả nghiên cứu, các chính sách quản lý tài nguyên thiên nhiên cần được đề xuất nhằm bảo vệ đa dạng sinh học. Các biện pháp này sẽ giúp duy trì sự cân bằng sinh thái và bảo vệ môi trường sống của côn trùng.

VI. Kết luận và tương lai của nghiên cứu côn trùng tại Động Châu Khe Nước Trong

Nghiên cứu về đa dạng côn trùng bộ cánh cứng tại Động Châu - Khe Nước Trong đã mở ra hướng đi mới cho công tác bảo tồn đa dạng sinh học. Tương lai của nghiên cứu này phụ thuộc vào sự hợp tác giữa các nhà khoa học, chính quyền và cộng đồng trong việc bảo vệ tài nguyên thiên nhiên.

6.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu côn trùng

Nghiên cứu côn trùng không chỉ giúp hiểu rõ hơn về hệ sinh thái mà còn đóng góp vào công tác bảo tồn đa dạng sinh học. Việc này cần được chú trọng hơn trong các chương trình nghiên cứu và bảo tồn.

6.2. Hướng đi tương lai cho bảo tồn côn trùng

Cần phát triển các chương trình nghiên cứu dài hạn và bền vững về côn trùng, nhằm theo dõi và bảo vệ đa dạng sinh học. Sự hợp tác giữa các bên liên quan sẽ là chìa khóa cho thành công trong công tác bảo tồn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu vực đề xuất Khu Dự trữ thiên nhiên Động Châu - Khe Nước Trong tại huyện Lệ Thủy, tỉnh Quảng Bình sở hữu tổng diện tích quy hoạch 22.128,06 ha, bao gồm 13.674,96 ha thuộc phân khu bảo vệ nghiêm ngặt, 8.437,8 ha thuộc phân khu phục hồi sinh thái và 15,30 ha thuộc phân khu hành chính dịch vụ. Nơi đây lưu giữ gần 14.000 ha rừng kín thường xanh vùng núi đất thấp đặc trưng của dải Trung Trường Sơn, tạo nên môi trường sống lý tưởng cho 1.030 loài thực vật bậc cao có mạch và 357 loài động vật có xương sống trên cạn. Dù bộ Cánh cứng (Coleoptera) chiếm khoảng 40% tổng số loài của lớp Côn trùng trên toàn cầu và đóng vai trò mắt xích trọng yếu trong chuỗi chuyển hóa vật chất rừng nhiệt đới, các công trình nghiên cứu hệ thống về nhóm sinh vật này tại khu vực hầu như chưa từng được thực hiện trước năm 2019.

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Quản lý tài nguyên rừng của học viên Phan Văn Chức được thực hiện nhằm giải quyết khoảng trống dữ liệu khoa học này. Mục tiêu nghiên cứu tập trung vào việc xác định thành phần loài, đặc điểm phân bố, phân tích vai trò sinh thái và mô tả đặc điểm hình thái của một số đại diện Cánh cứng tiêu biểu, từ đó xây dựng hệ thống giải pháp quản lý bền vững tài nguyên côn trùng.

Phạm vi không gian của đề tài bao quát các trạng thái rừng trọng điểm tại xã Kim Thủy, huyện Lệ Thủy, với thời gian điều tra thực địa liên tục từ tháng 6 năm 2019 đến tháng 11 năm 2019. Kết quả nghiên cứu không chỉ bổ sung cơ sở dữ liệu sinh học đầu tiên cho khu vực mà còn phục vụ trực tiếp cho đề án chuyển đổi khu bảo vệ thành Khu Dự trữ thiên nhiên cấp quốc gia, đóng góp thiết thực vào việc bảo vệ 51 loài thực vật và 40 loài động vật quý hiếm nằm trong Sách Đỏ Việt Nam cũng như Nghị định 06/2019/NĐ-CP.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết đa dạng sinh thái học của Whittaker thiết lập năm 1972, phân tách đa dạng sinh học thành ba cấp độ gồm đa dạng alpha (đánh giá trong nội bộ quần xã), đa dạng beta (đo lường sự thay đổi thành phần loài giữa các sinh cảnh) và đa dạng gamma (đo lường mức độ phong phú loài trên toàn bộ cảnh quan địa lý). Khung lý thuyết này kết hợp chặt chẽ với hệ thống phân loại học bộ Cánh cứng (Coleoptera) hiện đại theo Bouchard và Slipinski, phân chia hơn 380.000 loài Cánh cứng đã công bố trên thế giới thành 5 phân bộ chính, trong đó phân bộ Đa thực (Polyphaga) giữ vai trò chủ đạo với 7 phân nhóm tiến hóa.

Bên cạnh đó, nghiên cứu tích hợp lý thuyết sinh thái chức năng côn trùng nhằm xác định vai trò của bộ Cánh cứng trong việc mùn hóa tàn dư thực vật, đào xới đất giữ ẩm và điều hòa quần thể sâu hại rừng. Khung pháp lý và tiêu chuẩn đánh giá bảo tồn của luận văn dựa trên Luật Đa dạng sinh học 2008, các tiêu chí phân hạng bảo tồn của Sách Đỏ Việt Nam 2007, Danh lục Đỏ Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN) và Nghị định 06/2019/NĐ-CP của Chính phủ về quản lý thực vật, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu ngoại nghiệp được thu thập thông qua phương pháp điều tra theo tuyến và lập ô tiêu chuẩn định vị bằng GPS. Cỡ mẫu nghiên cứu gồm 21 điểm điều tra (mỗi ô tiêu chuẩn có diện tích 1.000 m2) được bố trí khoa học trên 3 tuyến khảo sát có tổng chiều dài 11,9 km, đại diện cho 6 dạng sinh cảnh chính:

• Tuyến 1: Dài 2,5 km dọc Cầu Khỉ đi Khe Nước Trong, cao độ trung bình 183 m, bố trí 5 điểm điều tra tại sinh cảnh cây gỗ đổ và ven khe suối.
• Tuyến 2: Dài 4,7 km từ Trạm bảo vệ rừng số 3 đến tiểu khu 534, cao độ trung bình 375 m, bố trí 8 điểm điều tra qua sinh cảnh trảng cỏ, cây bụi, rừng tre nứa và rừng phục hồi núi đất.
• Tuyến 3: Dài 4,7 km từ tiểu khu 520 đến tiểu khu 529, cao độ trung bình 556,5 m, bố trí 8 điểm điều tra qua sinh cảnh rừng tự nhiên núi đất và rừng hỗn giao núi đá vôi.

Kỹ thuật thu mẫu được chuẩn hóa theo từng tầng sinh thái: điều tra tầng tán cây đứng trên 10 cây tiêu chuẩn mỗi điểm (khảo sát 5 cành mỗi cây); điều tra thân gỗ mục; bẫy đèn sử dụng bóng công suất 75W thắp sáng từ 19h00 đến 23h00; bẫy hố mồi cám rang đặt miệng nhô cao 1 cm; đào 21 ô dạng bản diện tích 1 m2 bóc tách từng lớp đất dày 10 cm; và sử dụng vợt chuyên dụng đường kính 30 cm. Mẫu côn trùng thu được bảo quản trong cồn 90 độ, xử lý cắm kim định hình tiêu bản và chuyển về giám định hình thái tại Bộ môn Bảo vệ thực vật thuộc Trường Đại học Lâm nghiệp. Mức độ bắt gặp của từng loài được lượng hóa qua công thức xác suất P% trên tổng số 21 điểm điều tra, phân loại thành ba nhóm: thường gặp (P% lớn hơn 50%), ít gặp (P% từ 25% đến 50%) và ngẫu nhiên (P% nhỏ hơn 25%).

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã ghi nhận sự hiện diện phong phú của bộ Cánh cứng tại Động Châu - Khe Nước Trong, tập trung ở các họ chủ chốt như họ Bọ hung (Scarabaeidae), họ Xén tóc (Cerambycidae), họ Bọ lá (Chrysomelidae), họ Vòi voi (Curculionidae), họ Bổ củi giả (Buprestidae) và họ Kẹp kìm (Lucanidae). Sự phân bố của các loài có mối tương quan chặt chẽ với cấu trúc thảm thực vật và độ cao địa hình:

• Mức độ bắt gặp: Số loài thuộc nhóm thường gặp chiếm khoảng 28% tổng thành phần thu thập, phân bố rộng tại các sinh cảnh ẩm ướt ven suối và rừng phục hồi. Nhóm ít gặp chiếm khoảng 45%, trong khi nhóm ngẫu nhiên gặp chiếm khoảng 27%, phần lớn là các loài có kích thước cơ thể lớn hoặc hoạt động chuyên biệt về đêm.
• Đặc tính hình thái các loài tiêu biểu: Luận văn đã giám định và mô tả chi tiết hình thái của 6 loài đại diện có giá trị sinh học cao: Bọ cánh cam (Anomala cupripes), Kiến vương 2 sừng (Xylotrupes gideon), Bọ hung 3 sừng (Chalcosoma atlas), Xén tóc gỗ khô (Stromatium longicorne), Vòi voi chân dài (Cyrtotrachelus longimanus) và Bổ củi ánh kim (Chrysochroa buqueti rugicollis).
• Phân bố theo sinh cảnh: Dạng sinh cảnh rừng tự nhiên núi đất và ven khe suối ghi nhận số lượng loài vượt trội, chiếm hơn 60% tổng số cá thể thu bắt, trong khi sinh cảnh rừng hỗn giao núi đá vôi ở độ cao trên 700 m có thành phần loài giảm xuống rõ rệt, chỉ chiếm khoảng 15%.

Thảo luận kết quả

Khi so sánh với các công trình nghiên cứu tại khu vực lân cận như Vườn quốc gia Bạch Mã (178 loài Cánh cứng thuộc 17 họ) hay Khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Nha (129 loài Cánh cứng thuộc 11 họ), thành phần loài Cánh cứng tại Động Châu - Khe Nước Trong thể hiện tính đa dạng cao và mang nét đặc trưng của vùng sinh thái chuyển tiếp Bắc Trường Sơn. Họ Bọ hung (Scarabaeidae) và họ Xén tóc (Cerambycidae) chiếm ưu thế tuyệt đối về mật độ cá thể nhờ thảm mục rừng dày và nguồn sinh khối gỗ mục dồi dào. Khí hậu nhiệt đới gió mùa có lượng mưa trung bình năm đạt 2.079 mm kết hợp nhiệt độ bình quân 24,5°C tạo điều kiện lý tưởng cho ấu trùng cánh cứng đất và gỗ phát triển.

Dữ liệu nghiên cứu được đề xuất trực quan hóa thông qua biểu đồ tròn phản ánh tỷ lệ nhóm chức năng sinh thái (khoảng 52% nhóm ăn thực vật và mùn bã, 31% nhóm ăn thịt/thiên địch, 17% nhóm thụ phấn và phân hủy đặc thù) cùng bảng tổng hợp phân bố tần suất P% theo 6 dạng sinh cảnh. Đáng chú ý, các loài ăn lá và đục thân gỗ tuy có khả năng gây hại tiềm ẩn cho lâm sản nhưng lại là nguồn thức ăn chính cho 214 loài chim và 76 loài thú trong khu vực, khẳng định vai trò cân bằng sinh thái không thể thay thế của khu hệ côn trùng bản địa.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các phát hiện thực địa, luận văn đưa ra 4 nhóm giải pháp hành động cụ thể nhằm quản lý và bảo tồn tài nguyên côn trùng Cánh cứng tại khu vực:

1. Thiết lập mạng lưới quan trắc định kỳ: Ban quản lý rừng cần duy trì điều tra giám sát 6 tháng/lần tại 21 điểm ô tiêu chuẩn cố định, ưu tiên theo dõi biến động số lượng của các loài chỉ thị như Chalcosoma atlas và Chrysochroa buqueti rugicollis trong phạm vi 13.674,96 ha phân khu bảo vệ nghiêm ngặt.
2. Ứng dụng quản lý dịch hại tổng hợp (IPM): Thay thế hoàn toàn việc sử dụng hóa chất bảo vệ thực vật bằng bẫy đèn sinh học 75W và bẫy bả pheromone tại các diện tích rừng trồng ven vùng đệm, bảo vệ 100% các loài bọ rùa và bọ cánh cứng ăn thịt có ích.
3. Tăng cường sinh kế và nâng cao nhận thức cộng đồng: Xây dựng các chương trình truyền thông môi trường cho người dân tại xã Kim Thủy và xã Lâm Thủy, nơi đồng bào Vân Kiều chiếm 73,6% số hộ; ngăn chặn triệt để hành vi săn bắt bọ cánh cứng cảnh và khai thác gỗ mục trái phép, hướng tới giảm thiểu ít nhất 40% các tác động tiêu cực từ con người.
4. Hoàn thiện thể chế quản lý rừng đặc dụng: Chi cục Kiểm lâm Quảng Bình cần phối hợp chặt chẽ với 5 trạm bảo vệ rừng cơ sở, hoàn thiện quy chế phối hợp tuần tra liên ngành trong giai đoạn 2020-2025, tích hợp cơ sở dữ liệu côn trùng vào đề án quản lý bảo tồn đa dạng sinh học tổng thể.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Ban quản lý các Khu bảo tồn thiên nhiên và Vườn quốc gia: Cung cấp tài liệu tham chiếu về phương pháp lập tuyến điều tra sinh học, quy trình đặt bẫy và giải pháp khoanh vùng bảo vệ các loài côn trùng bản địa quý hiếm.
• Cán bộ Chi cục Kiểm lâm và cơ quan quản lý môi trường: Cung cấp cơ sở khoa học và số liệu thực địa hỗ trợ công tác quy hoạch phân khu chức năng, quản lý dịch hại lâm nghiệp và thực thi Nghị định 06/2019/NĐ-CP.
• Nghiên cứu viên và giảng viên ngành Lâm nghiệp - Sinh học: Cung cấp nguồn tư liệu học thuật giá trị về phân loại học Côn trùng, sinh thái học quần xã và chỉ số đa dạng loài tại khu vực Bắc Trung Bộ.
• Học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Quản lý tài nguyên rừng: Cung cấp khung phương pháp luận mẫu mực về xử lý số liệu điều tra côn trùng, kỹ thuật làm tiêu bản cắm kim và phương pháp viết báo cáo khoa học đạt chuẩn.

Câu hỏi thường gặp

Đề tài áp dụng phương pháp nào để thu thập mẫu cánh cứng tầng đất và thảm mục đạt độ chính xác cao?
Nghiên cứu kết hợp đào 21 ô dạng bản diện tích 1 m2 bóc tách đất sâu từng lớp 10 cm với việc đặt bẫy hố dùng mồi cám rang thơm. Miệng bẫy được thiết kế nhô cao 1 cm nhằm ngăn nước mưa chảy tràn, giúp thu thập trọn vẹn các loài bọ hung và bổ củi ẩn nấp dưới mặt đất.

Khu vực Động Châu - Khe Nước Trong có vai trò sinh thái thế nào đối với bộ Cánh cứng?
Với gần 14.000 ha rừng thường xanh nguyên sinh và lượng mưa 2.079 mm/năm, khu vực cung cấp thảm mục phong phú và nguồn thức ăn dồi dào. Sinh cảnh ẩm ướt này giúp duy trì sự sống cho hàng trăm loài cánh cứng phân giải hữu cơ, đóng vai trò nền tảng cho mạng lưới thức ăn của 357 loài động vật có xương sống.

Tiêu chí phân loại tần suất bắt gặp các loài Cánh cứng trong nghiên cứu được tính toán ra sao?
Tần suất bắt gặp P% được tính bằng tỷ lệ số điểm điều tra xuất hiện loài chia cho tổng số 21 điểm khảo sát nhân với 100. Tỷ lệ P% lớn hơn 50% là loài thường gặp, từ 25% đến 50% là loài ít gặp, và dưới 25% là nhóm xuất hiện ngẫu nhiên.

Các loài cánh cứng đục gỗ có nguy cơ làm suy thoái tài nguyên rừng tại khu vực nghiên cứu không?
Một số loài xén tóc như Stromatium longicorne có hoạt tính ăn gỗ khô nhưng mật độ hiện tại vẫn nằm trong ngưỡng cân bằng sinh thái tự nhiên. Quần thể thiên địch đa dạng gồm bọ cánh cứng ăn thịt và chim rừng giúp kiểm soát số lượng sâu đục thân mà không cần can thiệp hóa chất.

Làm thế nào để kết hợp bảo tồn đa dạng côn trùng với phát triển sinh kế cho cộng đồng địa phương?
Luận văn khuyến nghị thu hút đồng bào dân tộc Vân Kiều (chiếm 78,9% dân số vùng đệm) tham gia vào các tổ tuần tra bảo vệ rừng có chi trả dịch vụ môi trường rừng, kết hợp phát triển du lịch sinh thái khám phá thiên nhiên thay vì săn bắt côn trùng thương mại.

Kết luận

• Thiết lập danh lục khoa học đầu tiên: Cung cấp bộ dữ liệu hoàn chỉnh về thành phần loài, hình thái và đặc tính sinh thái của bộ Cánh cứng tại khu vực đề xuất Khu Dự trữ thiên nhiên Động Châu - Khe Nước Trong.
• Lượng hóa mối quan hệ sinh cảnh: Chứng minh sinh cảnh rừng tự nhiên núi đất thấp dưới 500 m sở hữu độ đa dạng cánh cứng cao nhất, chiếm hơn 60% tổng lượng cá thể ghi nhận tại 21 điểm điều tra.
• Định hình hệ thống giải pháp thực tiễn: Đề xuất 4 nhóm giải pháp quản lý dịch hại kết hợp bảo tồn thiên địch, áp dụng công nghệ sinh học và gắn kết sinh kế cộng đồng địa phương.
• Lộ trình hành động giai đoạn 2020-2025: Khuyến nghị các cơ quan kiểm lâm và Ban quản lý rừng triển khai ngay quy chế giám sát định kỳ 6 tháng/lần trên 13.674,96 ha phân khu bảo vệ nghiêm ngặt.
• Kêu gọi phối hợp đa ngành: Các nhà khoa học, cơ quan quản lý và tổ chức quốc tế cần tiếp tục đầu tư nguồn lực nghiên cứu sâu rộng, biến Động Châu - Khe Nước Trong thành trung tâm bảo tồn đa dạng sinh học tiêu biểu của khu vực Trung Trường Sơn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU Bộ Cánh cứng (Coleoptera) thuộc lớp Côn trùng (Insecta) rất đa dạng và phong phú về thành phần loài, nên có số lượng loài lớn nhất trong lớp Côn trùng. Theo Hammond (1992) [22] có khoảng 40% số loài côn trùng được mô tả thuộc bộ Cánh cứng. Côn trùng bộ cánh cứng có kích thước rất thay đổi, từ rất nhỏ (nhỏ hơn 1mm) đến rất lớn (trên 75 mm), một số loài thuộc vùng nhiệt đới có chiều dài cơ thể có thể đạt đến 125 mm. Bộ này phân bố rất rộng rãi, hầu như hiện diện ở những cánh rừng rậm với hệ sinh thái đa dạng và những nơi có nguồn thức ăn dồi dào.

Bộ cánh cứng có vai trò rất to lớn trong hệ sinh thái, chúng là một mắt xích trong chuỗi thức ăn và chúng thường xuyên tham gia vào quá trình mùn hóa, khoáng hóa tàn dư thực vật và phân giải xác động vật, đào xới lớp đất mặt và thải ra các viên phân để giữ ẩm cho đất, tạo ra môi trường hoạt động tốt cho vi sinh vật góp phần hình thành lớp đất màu. Một số côn trùng cánh cứng là thiên địch của nhiều loại sâu hại, một số lượng ít các loài gây hại cho sản xuất nông nghiệp. Tuy nhiên, con người đã tác động vào tự nhiên quá mức như: khai thác rừng, khai thác lâm sản, đốt rừng làm nương rẫy, các công trình xây dựng, cùng với các hoạt động khai thác không có kế hoạch đúng đắn, thiếu tính bền vững… Đặc biệt, hoạt động phun thuốc trừ sâu một cách tràn lan, thiếu khoa học đã làm suy thoái các nguồn tài nguyên thiên nhiên, làm cho các hệ sinh thái biến đổi theo chiều hướng xấu đi và làm giảm tính đa dạng sinh học khiến môi trường sống của nhiều loài sinh vật bị thu hẹp trong đó có côn trùng cánh cứng. Khu vực đề xuất Khu dự trữ thiên nhiên Động Châu – Khe Nước Trong (sau đây xin được gọi là Khu Dự trữ Động Châu – Khe Nước Trong) nằm ở phía nam tỉnh Quảng Bình, với tổng diện tích là: 22.128,06 ha, gồm 03 phân khu: Phân khu bảo vệ nghiêm ngặt là 13.674,96 ha, phân khu phục hồi sinh LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 2 thái là 8.437,8 ha, phân khu hành chính dịch vụ là 15,30 ha.

Khu vực này có ranh giới giáp với khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Hướng Hóa (tỉnh Quảng Trị) tạo thành một khu vực liền vùng có diện tích tương đối lớn và sẽ có vị trí quan trọng trong hệ thống khu rừng đặc dụng của Việt Nam. Các nghiên cứu đã ghi nhận khu Dự trữ thiên nhiên Động Châu – Khe Nước Trong nằm ở vùng sinh thái nông nghiệp Bắc Trung Bộ, thuộc khu vực Trung Trường Sơn. Nơi đây đã được các tổ chức bảo tồn thiên nhiên thế giới đánh giá rất quan trọng đối với công tác bảo tồn đa dạng sinh học. Quỹ bảo tồn thiên nhiên thế giới (WWF) coi đây là một trong 200 trung tâm đa dạng sinh học trên thế giới (Global 2000, WWF 2000).

Tổ chức Bảo tồn Chim quốc tế (BirdLife International) đánh giá đây là một trong 62 vùng chim quan trọng và đặc hữu của Việt Nam (BirdLife International, 2002). Những quan điểm về địa sinh học của các tác giả đều cho rằng đây là vùng quan trọng đối với đa dạng sinh học của Việt Nam và toàn cầu. Khu Dự trữ thiên nhiên Động Châu – Khe Nước Trong có giá trị đa dạng sinh học cao. Đến nay đã thống kê được 1.030 loài thực vật bậc cao có mạch với 22 loài trong sách đỏ Thế giới, 26 loài trong sách đỏ Việt Nam, 15 loài trong Nghị định 06; 357 loài động vật có xương sống ở cạn với 39 loài trong Sách đỏ Thế giới, 44 loài trong sách đỏ Việt Nam và 40 loài trong Nghị định 06.

Đặc biệt khu vực có hệ sinh thái rừng đặc trưng với diện tích rất lớn gần 14.000 ha rừng kín thường xanh vùng núi đất thấp rất ít bị tác động có giá trị đa dạng sinh học cao và còn rất ít ở Việt Nam (Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Quảng Bình, 2019). Các nghiên cứu về côn trùng tại đây hầu như chưa được thực hiện hoặc thực hiện mang tính chất nhỏ lẻ mà chưa có tính hệ thống, chưa đáp ứng được dữ liệu khoa học làm cơ sở cho công tác bảo tồn đa dạng sinh học nói chung và đa dạng côn trùng nói riêng. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 3 Để góp phần vào công tác bảo tồn tính ĐDSH, cung cấp thông tin ban đầu về thành phần, mật độ, phân bố, đặc điểm sinh học của côn trùng nói chung và côn trùng cánh cứng nói riêng, làm cơ sở đề ra phương hướng quản lý tài nguyên côn trùng của khu Dự trữ thiên nhiên Động Châu – Khe Nước Trong, tôi tiến hành thực hiện đề tài: “Nghiên cứu tính đa dạng và đề xuất một số giải pháp quản lý côn trùng bộ Cánh cứng (Coleoptera) tại khu vực đề xuất thành lập khu Dự trữ thiên nhiên Động Châu – Khe Nước Trong, huyện Lệ Thủy, tỉnh Quảng Bình”. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 Chƣơng 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.

Đa dạng sinh học và Đa dạng sinh học côn trùng bộ Cánh cứng 1. Đa dạng sinh học Theo Luật Đa dạng sinh học (2008) thì “Đa dạng sinh học là sự phong phú về gen, loài sinh vật và hệ sinh thái trong tự nhiên”. Ba cấp độ này làm việc cùng nhau để tạo ra sự phức tạp của sự sống trên Trái đất. Sự đa dạng di truyền ở cấp độ cơ bản nhất của nó được thể hiện bởi sự khác biệt trong trình tự của các nucleotide (adenine: A, cytosine: C, guanine: G, thymine: T…) hình thành nên ADN trong các tế bào của sinh vật.

ADN được chứa trong các nhiễm sắc thể có mặt trong tế bào; một số nhiễm sắc thể được chứa trong các bào quan của tế bào (ví dụ, các nhiễm sắc thể của ty thể và lục lạp). Mỗi một gen là một đoạn của ADN nằm trên nhiễm sắc thể và quy định một đặc tính cụ thể của một sinh vật. Whittaker (1972) đưa ra 3 khái niệm đa dạng trong sinh thái học: đa dạng alpha, đa dạng bê ta và đa dạng gamma. Đa dạng alpha đánh giá đa dạng cho tập hợp mẫu từ một quần xã nhất định.

Đa dạng beta đánh giá sự thay thế loài hay sự thay đổi thành phần sinh vật khi chuyển từ quần xã này sang quần xã khác. Đa dạng gamma đánh giá sự phong phú loài của một loạt sinh cảnh (một cảnh quan, một khu vực địa lý hoặc một hòn đảo), nó là hệ quả của đa dạng alpha của các quần xã thành phần và của đa dạng beta giữa chúng. Trong ba cấp độ đa dạng sinh học, cấp độ đa dạng loài gần như được áp dụng chủ yếu trong nghiên cứu sinh thái và bảo tồn sinh học, mặc dù các mức độ đa dạng của bậc phân loại cao hơn (chi, họ, bộ) hoặc mô hình đa dạng tiến hóa đôi khi cũng được coi là đặc biệt hữu ích trong nghiên cứu cổ sinh vật học (Foote 1997; Roy et al. 1996; Raup và Sepkoski 1984).

Do đó, các nhà sinh vật học thường đánh giá đa dạng sinh học thông qua đánh giá độ giàu LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Lý tưởng nhất, để đánh giá các điều kiện và xu hướng của đa dạng sinh học trên toàn cầu hoặc phần nhỏ hơn là đo lường sự phong phú của tất cả các sinh vật theo không gian và thời gian, sử dụng phân loại (chẳng hạn như số lượng các loài), đặc điểm chức năng (ví dụ cây cố định nitơ như đậu so với cây không cố định nitơ), và sự tương tác giữa các loài có ảnh hưởng đến động lực và chức năng của chúng (ví dụ ăn thịt, ký sinh, cạnh tranh, giúp thụ phấn, và ảnh hưởng của những tương tác này đến hệ sinh thái như thế nào). Thậm chí quan trọng hơn sẽ là đánh giá sự dịch chuyển của đa dạng sinh học trong không gian hoặc thời gian. Hiện nay, chúng ta không thể làm được điều này với độ chính xác cao bởi vì các số liệu còn thiếu.

Đa dạng sinh học bộ Cánh cứng Côn trùng bộ Cánh cứng (Coleoptera) là bộ lớn nhất trong lớp côn trùng có trên 400.000 loài đã được mô tả xác định trên thế giới và được xem là nhóm côn trùng có số lượng loài lớn nhất, chiếm khoảng 30% số loài động vật và 40% số lượng loài côn trùng đã biết. Theo số liệu thống kê của Bouchard et al.891 loài Cánh cứng, chiếm 35,8% tổng số loài côn trùng được mô tả, trong khi đó Slipinski et al., (2011) [33] ước tính có trên 380.000 loài cánh cứng, chiếm 25% số loài được biết đến trên trái đất và chiếm khoảng 40% tổng số loài côn trùng. Côn trùng thuộc bộ Cánh cứng có thể phân bố rộng rãi, hiện diện hầu như khắp mọi nơi. Phần lớn côn trùng thuộc bộ Cánh cứng có hai đôi cánh, cặp cánh trước có cấu tạo bằng chất sừng cứng, cặp cánh sau bằng chất màng, thường dài hơn cặp cánh trước và ở trạng thái nghỉ cặp cánh sau thường xếp lại dưới cặp cánh trước.

Miệng của các loại côn trùng thuộc bộ này có kiểu nhai gậm, 2 ngàm (hàm trên) rất phát triển. Thức ăn của chúng cũng rất đa dạng và phong phú, đa số là thực vật. Tuy nhiên một số loài ăn động vật và một số loài côn trùng nhỏ khác cũng như các LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 6 chất hữu cơ mục nát, bào tử nấm…Chu kỳ sống của chúng cũng rất khác nhau, mỗi năm có từ 3-4 thế hệ và cần nhiều năm để hoàn thành một thế hệ. Các nghiên cứu về Đa dạng côn trùng bộ Cánh cứng trên thế giới Các công trình nghiên cứu về bộ Cánh cứng khá đa dạng, tập trung vào các vấn đề phân loại học, sinh học, sinh thái, quản lý… Nhà Triết học cổ Hy Lạp Aristoteles (384 – 322 TCN) đã hệ thống hóa được hơn 60 loài côn trùng, ông gọi tất cả những loài côn trùng ấy là những loài chân có đốt.

Nhà tự nhiên học vĩ đại người Thủy Điển Carlvon Linne được coi là người đầu tiên đưa ra đơn vị phân loại và đã tập hợp xây dựng được bảng phân loại về động vật trong đó có côn trùng. Năm 1745, hội Côn trùng học trên thế giới được thành lập ở nước Anh. Năm 1859, hội Côn trùng ở Nga được thành lập. Nhà Côn trùng học Nga Keppen (1882 – 1883) đã xuất bản cuốn sách gồm 3 tập côn trùng lâm nghiệp trong đó đề cập khá nhiều tới côn trùng bộ cánh cứng.