Luận văn thạc sĩ góp phần nghiên cứu đa dạng các loài thuộc họ lan orchidaceae juss nhằm đề xuất giải pháp quản lý bảo tồn đối với một số loài lan chủ yếu tại khu bảo tồn thiên nhiên đakrông quảng trị

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu góp phần nghiên cứu đa dạng các loài thuộc họ lan orchidaceae juss nhằm đề xuất giải pháp quản lý, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Tác giả: Nguyễn Mạnh Hùng
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Tiến Hiệp
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Lâm học
• Đề tài: Góp Phần Nghiên Cứu Đa Dạng Các Loài Thuộc Họ Lan (Orchidaceae Juss.) Nhằm Đề Xuất Giải Pháp Quản Lý, Bảo Tồn Đối Với Một Số Loài Lan Chủ Yếu Tại Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Đakrông - Quảng Trị
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sỹ
• Năm xuất bản: 2008
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Nghiên cứu về Lan ở trong nước và vùng lân cận
• 1.2. Nghiên cứu về bảo tồn đa dạng sinh học
• 1.3. Nghiên cứu đa dạng sinh học ở Khu bảo tồn thiên nhiên Đakrông

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Đa Dạng Sinh Học Lan tại Đakrông Quảng Trị

Khu bảo tồn thiên nhiên (BTTN) Đakrông thuộc vùng Trung Trường Sơn, nổi tiếng với kiểu rừng kín thường xanh mưa ẩm nhiệt đới. Đây là vùng đất giàu có về đa dạng sinh vật và còn nhiều bí ẩn cần khám phá. Nghiên cứu tính đa dạng thực vật ở Khu BTTN Đakrông nói chung và nghiên cứu đa dạng các loài họ Lan nói riêng có ý nghĩa quan trọng. Nó là cơ sở để đánh giá tài nguyên sinh học trong vùng, chỉ ra quy luật phân bố cũng như mối quan hệ với các hệ thực vật ở các vùng lân cận. Từ đó, xây dựng các biện pháp quản lý, bảo vệ và khai thác thích ứng. Hiện nay, theo thống kê, KBTTN Đakrông có khoảng 1.053 loài thực vật bậc cao có mạch, trong đó họ Lan có 35 loài [11]. So với hệ Lan của VQG Cúc Phương (56 chi và 109 loài [19]) và VQG Bạch Mã (70 chi với 180 loài [9]), con số 35 loài Lan của Khu BTTN Đakrông chắc chắn chưa phải là con số thực [11].

1.1. Giá Trị Kinh Tế và Khoa Học Của Các Loài Lan Rừng

Lan là nhóm thực vật có ý nghĩa kinh tế và khoa học. Hầu hết các loài Lan có hoa đẹp dùng làm cảnh và là nguồn nguyên liệu để lai tạo ra nhiều loài lai có ý nghĩa kinh tế. Nhiều loài dùng làm dược liệu quý như Lan Kim tuyến (Anoectochilus spp.), Hoàng Thảo (Dendrobium spp.), Lan một lá (Nervillia sp.) và nhiều chi khác. Tất cả các loài Lan hoang dại đều được xếp trong danh lục đỏ thế giới và hầu hết đều nằm trong các nhóm khác nhau của Công ước về buôn bán quốc tế các loài động vật, thực vật hoang dã (CITES) [7].

1.2. Tầm Quan Trọng Của Nghiên Cứu Đa Dạng Sinh Học Lan Đakrông

Nghiên cứu đa dạng sinh học lan Đakrông có vai trò quan trọng trong việc bảo tồn tài nguyên thiên nhiên Quảng Trị. Việc kiểm kê, đánh giá và đề xuất các giải pháp quản lý, bảo tồn bền vững tính đa dạng của chúng tại khu BTTN Đakrông là cần thiết. Điều này góp phần vào việc bảo vệ đa dạng loài lan và hệ sinh thái của khu vực.

II. Thách Thức Bảo Tồn Đa Dạng Lan Quý Hiếm Tại Đakrông

Mặc dù Chính phủ Việt Nam đã thành lập hệ thống các Vườn quốc gia và Khu bảo tồn thiên nhiên rộng khắp trên cả nước, tình trạng suy thoái đa dạng sinh học vẫn là mối lo ngại của các nhà khoa học và toàn xã hội [4]. Họ Lan có số loài bị đe doạ cao nhất, có số loài tuyệt chủng cao nhất. Chương trình môi trường của Liên hợp quốc - Trung tâm theo dõi bảo tồn thế giới (UNEP-WCMC) đã khuyến cáo Việt Nam cần phải bảo vệ và sử dụng bền vững 100 loài Lan quý nằm trong các cấp bậc bảo tồn khác nhau từ hiếm tới gần tuyệt chủng [25]. Điều này khẳng định vai trò và giá trị nổi bật của các loài Lan đối với thế giới thực vật và con người.

2.1. Các Hiểm Họa Đến Đa Dạng Sinh Học Lan Tại Khu Bảo Tồn

Các hoạt động khai thác quá mức, phá rừng và buôn bán trái phép các loài Lan quý hiếm là những hiểm họa chính. Sự thay đổi môi trường sống lan Đakrông do biến đổi khí hậu cũng ảnh hưởng tiêu cực đến sự tồn tại của các loài Lan. Cần có các biện pháp ngăn chặn hiệu quả để bảo vệ các loài lan quý hiếm Đakrông.

2.2. Tình Trạng Bảo Tồn Các Loài Lan Trong Sách Đỏ Việt Nam

Nhiều loài Lan tại Đakrông nằm trong Sách Đỏ Việt Nam và danh mục các loài nguy cấp, quý hiếm cần được bảo vệ. Việc đánh giá và cập nhật thường xuyên tình trạng bảo tồn của các loài Lan là cần thiết để có các biện pháp bảo tồn phù hợp. Cần tăng cường công tác tuyên truyền, nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo tồn lan rừng Việt Nam.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu và Đánh Giá Đa Dạng Loài Lan Đakrông

Nghiên cứu về đa dạng sinh học nói chung và đa dạng Thực vật nói riêng tại Khu BTTN Đakrông còn rất ít. Trong thời kỳ Pháp thuộc, một số nhà thực vật học người Pháp đã tiến hành thu mẫu vật tại một số địa điểm thuộc đường quốc lộ số 9 để thu thập dẫn liệu phục vụ cho việc xuất bản “Thực vật chí Đông Dương”. Khu bảo tồn thiên nhiên Đakrông được chính thức thành lập từ tháng 7 năm 2002 trên phạm vi huyện Đakrông, tỉnh Quảng Trị, cho tới nay đã có một số nghiên cứu được công bố, phát hiện loài mới bổ sung cho hệ thực vật của Khu bảo tồn.

3.1. Thu Thập và Phân Loại Mẫu Vật Lan Tại Khu Vực Nghiên Cứu

Việc thu thập mẫu vật Lan cần được thực hiện một cách khoa học và bài bản, đảm bảo tính đại diện cho các khu vực khác nhau trong Khu BTTN Đakrông. Các mẫu vật cần được phân loại chính xác theo các tài liệu thực vật chí uy tín. Cần xây dựng bộ sưu tập mẫu vật Lan để phục vụ cho công tác nghiên cứu và bảo tồn.

3.2. Đánh Giá Đặc Điểm Sinh Thái và Phân Bố Của Các Loài Lan

Nghiên cứu đặc điểm sinh thái lan Đakrông như độ cao, độ ẩm, ánh sáng và loại giá thể là cần thiết để hiểu rõ hơn về điều kiện sống của lan Đakrông. Việc xác định phân bố lan Đakrông giúp đánh giá mức độ phổ biến và nguy cơ tuyệt chủng của từng loài. Cần sử dụng các phương pháp thống kê và GIS để phân tích dữ liệu.

3.3. Sử Dụng Các Phương Pháp Phân Tích Di Truyền Để Xác Định Loài

Trong trường hợp khó khăn trong việc phân loại bằng hình thái, các phương pháp phân tích di truyền có thể được sử dụng để xác định chính xác loài Lan. Điều này đặc biệt quan trọng đối với các loài Lan có hình thái tương đồng hoặc các loài mới được phát hiện. Cần xây dựng ngân hàng gen của các loài Lan tại Đakrông.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Đa Dạng Sinh Học Lan Tại Đakrông Quảng Trị

Kết quả điều tra thực vật được 597 loài thực vật bậc cao có mạch thuộc 118 họ, 366 chi và trong đó họ Lan chỉ có 13 loài [14]. Trung tâm nghiên cứu tài nguyên và môi trường - Đại học quốc gia Hà Nội (CRES) phối hợp với Viện sinh thái tài nguyên sinh vật. Kết quả điều tra thực vật được 1.053 loài thực vật bậc cao có mạch thuộc 130 họ, 528 chi và trong đó họ Lan chỉ có 35 loài [11]. Gần đây nhất là công trình nghiên cứu của Nguyễn Long Kết quả điều tra được với 04 ngành có 145 họ, 641 chi, 1.412 loài và trong đó họ Lan có 41 loài [10].

4.1. Danh Sách Các Loài Lan Quý Hiếm Được Phát Hiện Tại Đakrông

Cần cung cấp danh sách chi tiết các loài Lan quý hiếm được phát hiện tại Đakrông, bao gồm tên khoa học, tên thường gọi và tình trạng bảo tồn. Thông tin về đặc điểm hình thái, sinh thái và phân bố của từng loài cũng cần được mô tả chi tiết. Cần có hình ảnh minh họa cho từng loài.

4.2. Phân Tích Sự Khác Biệt Về Đa Dạng Lan Giữa Các Khu Vực

So sánh đa dạng sinh học lan giữa các khu vực khác nhau trong Khu BTTN Đakrông giúp xác định các khu vực có giá trị bảo tồn cao. Các yếu tố ảnh hưởng đến sự khác biệt về đa dạng Lan cần được phân tích, ví dụ như độ cao, độ ẩm, loại rừng và mức độ tác động của con người. Cần xây dựng bản đồ phân bố đa dạng Lan.

V. Giải Pháp Quản Lý và Bảo Tồn Đa Dạng Lan Tại Đakrông

Để bảo tồn tài nguyên lan Đakrông, cần có các giải pháp quản lý và bảo tồn hiệu quả. Các giải pháp này cần dựa trên kết quả nghiên cứu khoa học và phù hợp với điều kiện thực tế của địa phương. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan quản lý nhà nước, các nhà khoa học và cộng đồng địa phương.

5.1. Xây Dựng Kế Hoạch Bảo Tồn Lan Dựa Trên Nghiên Cứu Khoa Học

Kế hoạch bảo tồn cần xác định rõ mục tiêu, nhiệm vụ và các hoạt động cụ thể để bảo vệ đa dạng loài lan. Cần có các biện pháp bảo tồn tại chỗ (in-situ) và bảo tồn chuyển chỗ (ex-situ). Kế hoạch cần được xây dựng dựa trên kết quả nghiên cứu khoa học và có sự tham gia của các bên liên quan.

5.2. Tăng Cường Công Tác Tuyên Truyền và Giáo Dục Về Bảo Tồn Lan

Nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị của đa dạng sinh học lan và tầm quan trọng của việc bảo tồn là rất quan trọng. Cần tổ chức các hoạt động tuyên truyền, giáo dục đa dạng hình thức, phù hợp với từng đối tượng. Cần khuyến khích cộng đồng tham gia vào các hoạt động bảo tồn.

5.3. Kiểm Soát Chặt Chẽ Hoạt Động Khai Thác và Buôn Bán Lan Trái Phép

Cần tăng cường công tác kiểm tra, kiểm soát các hoạt động khai thác và buôn bán Lan trái phép. Xử lý nghiêm các hành vi vi phạm theo quy định của pháp luật. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các lực lượng chức năng để ngăn chặn hiệu quả các hoạt động này.

VI. Triển Vọng Nghiên Cứu và Bảo Tồn Lan Tại Khu BTTN Đakrông

Trong các nghiên cứu trên chưa có một nghiên cứu nào nghiên cứu cụ thể về khu hệ Lan của Khu BTTN Đakrông. Đề tài sẽ hướng những nghiên cứu tiếp theo tập trung vào các nội dung: kiểm kê chính xác thành phần các loài lan; nghiên cứu đặc điểm sinh thái, sinh học, tình trạng bảo tồn của một số loài Lan bị đe dọa tuyệt chủng, đặc biệt là các loài nằm trong sách đỏ Việt Nam và nghị định số 32/2006/NĐ-CP của Chính phủ ngày 30 tháng 3 năm 2006 về quản lý thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm.

6.1. Hướng Nghiên Cứu Chuyên Sâu Về Sinh Học và Di Truyền Các Loài Lan

Nghiên cứu chuyên sâu về sinh học sinh sản, sinh trưởng và phát triển của các loài Lan giúp hiểu rõ hơn về đặc điểm sinh thái lan Đakrông. Phân tích di truyền giúp xác định mối quan hệ giữa các loài Lan và đánh giá mức độ đa dạng di truyền. Cần xây dựng phòng thí nghiệm hiện đại để phục vụ cho công tác nghiên cứu.

6.2. Phát Triển Du Lịch Sinh Thái Gắn Với Bảo Tồn Đa Dạng Lan

Du lịch sinh thái có thể tạo nguồn thu nhập cho cộng đồng địa phương và góp phần vào công tác bảo tồn. Cần xây dựng các tuyến du lịch sinh thái gắn với đa dạng sinh học lan, đảm bảo không gây ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường. Cần đào tạo hướng dẫn viên du lịch có kiến thức về Lan.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu hệ thực vật Việt Nam sở hữu mức độ đa dạng sinh học vượt trội, trong đó họ Lan (Orchidaceae Juss.) là đơn vị phân loại phong phú nhất với 897 loài thuộc 152 chi đã được kiểm kê trên phạm vi toàn quốc, ước tính chiếm khoảng 78% đến 80% trong tổng số 1.100 loài dự đoán. Tuy nhiên, tình trạng khai thác quá mức và biến đổi sinh cảnh rừng tự nhiên đang đẩy nhiều loài Lan đối mặt nguy cơ tuyệt chủng nghiêm trọng. Khu Bảo tồn Thiên nhiên Đakrông thuộc tỉnh Quảng Trị, với tổng diện tích tự nhiên 37.640 ha (chiếm khoảng 0,68% diện tích đất liền cả nước), nằm ở vùng chuyển tiếp khí hậu Bắc - Nam của dãy Trung Trường Sơn, mang đặc trưng của kiểu rừng kín thường xanh mưa ẩm nhiệt đới và á nhiệt đới.

Mặc dù có tiềm năng sinh học rất lớn, các báo cáo trước đây chỉ ghi nhận từ 13 loài đến 41 loài Lan tại khu vực này, chưa phản ánh đúng quy mô phân loại học thực tế. Nghiên cứu của luận văn được triển khai nhằm thiết lập danh lục phân loại đầy đủ, đánh giá tính đa dạng về thành phần loài, dạng sống và quy luật phân bố sinh thái của họ Lan tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Đakrông trong giai đoạn 2007 - 2008. Kết quả nghiên cứu đã bổ sung 85 loài và 31 chi mới, nâng tổng số loài Lan tại Đakrông lên 126 loài thuộc 55 chi, chiếm 14,05% tổng số loài và 36,18% tổng số chi của hệ Lan toàn quốc. Công trình cung cấp hệ thống luận cứ khoa học thực chứng để phân hạng 43 loài nguy cấp, tạo tiền đề xây dựng phương án bảo tồn bền vững và quản lý tài nguyên rừng theo các tiêu chuẩn quốc gia và quốc tế.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết phân vùng địa lý thực vật học nhiệt đới của Loureiro, Gagnepain, Seidenfaden và Averyanov, khẳng định Việt Nam là một trong những trung tâm đa dạng và đặc hữu của hệ Lan Đông Nam Á. Luận văn vận dụng lý thuyết sinh thái học quần xã và cấu trúc phân tầng thảm thực vật rừng để phân tích mối tương tác giữa các loài Lan với giá thể gỗ mục, thảm rêu và độ ẩm vi khí hậu. Đồng thời, nghiên cứu tích hợp khung lý thuyết đánh giá bảo tồn đa dạng sinh học theo tiêu chí của Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN 1994, 2001), các phụ lục của Công ước CITES và Nghị định số 32/2006/NĐ-CP của Chính phủ Việt Nam. Bốn khái niệm chuyên ngành then chốt được áp dụng xuyên suốt bao gồm: thực vật bì sinh (phong lan sống bám trên vỏ cây gỗ), thực vật thạch sinh (thạch lan sống bám trên đá), thực vật địa sinh (địa lan mọc trên nền đất) và thực vật hoại sinh (loài không có diệp lục và lá, sống nhờ nấm cộng sinh).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp phương pháp kế thừa tư liệu với khảo sát thực địa chuyên sâu theo các tuyến điều tra cắt ngang 5 dạng địa hình chính tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Đakrông từ độ cao 40 m đến 1.300 m so với mực nước biển. Phương pháp chọn mẫu theo tuyến được thiết lập dọc các sườn núi dốc, vách thác, thung lũng đá và lưu vực sông suối qua 8 xã vùng đệm nhằm bao quát tối đa các vi sinh cảnh đặc trưng. Cỡ mẫu nghiên cứu thực địa bao gồm tối thiểu 03 mẫu vật chuẩn cho mỗi loài, thu thập hơn 378 mẫu thực vật phục vụ chế tác tiêu bản khô và lưu trữ hoa tươi trong dung dịch cồn 60 độ để bảo toàn cấu trúc hình thái phục vụ giải phẫu định loại. Đối với những cá thể chưa ra hoa tại thực địa, mẫu cây sống được thu thập và thuần dưỡng chăm sóc tại vườn ươm cho đến khi nở hoa để định danh chính xác.

Phương pháp phân tích hình thái so sánh truyền thống kết hợp luật danh pháp thực vật quốc tế được lựa chọn làm phương pháp chủ đạo vì đây là chuẩn mực phân loại học có độ tin cậy tuyệt đối, cho phép đối chiếu trực tiếp cấu tạo hoa, môi hoa, cột nhị nhụy với các bộ mẫu chuẩn lưu trữ tại Bảo tàng Viện Sinh thái và Tài nguyên Sinh vật (IEBR) Hà Nội và Phòng Tiêu bản Khu Bảo tồn Đakrông. Bên cạnh đó, nghiên cứu triển khai phương pháp điều tra xã hội học lâm nghiệp thông qua phỏng vấn cộng đồng dân cư tại 10 xã vùng đệm để lượng hóa áp lực thu hái thương mại lên các quần thể Lan tự nhiên.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Kết quả điều tra thực địa và giám định mẫu vật đã xác lập danh lục họ Lan tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Đakrông gồm 126 loài thuộc 55 chi, bổ sung 31 chi và 85 loài so với các công bố trước đó của ngành lâm nghiệp. Về cấu trúc thành phần loài, 10 chi phong phú nhất bao gồm 63 loài, chiếm đúng 50,00% tổng số loài toàn khu hệ, dẫn đầu là chi Dendrobium với 17 loài (chiếm 13,49%), chi Eria với 9 loài (chiếm 7,14%), ba chi Bulbophyllum, Cymbidium và Thrixspermum cùng có 6 loài (mỗi chi chiếm 4,76%), chi Pholidota có 5 loài (chiếm 3,97%), cùng hai chi Anoectochilus và Habenaria mỗi chi có 4 loài (chiếm 3,17%). Đáng chú ý, tỷ lệ đóng góp của một số chi Lan tại Đakrông cho hệ Lan Việt Nam đạt mức rất cao, cụ thể chi Goodyera đóng góp 50,00% (3/6 loài), chi Aerides đóng góp 42,85% (3/7 loài), chi Thrixspermum đóng góp 40,00% (6/15 loài) và chi Anoectochilus đóng góp 30,77% (4/13 loài).

Về tính đa dạng kiểu sống sinh thái, nhóm sống bì sinh bám trên vỏ cây gỗ chiếm ưu thế tuyệt đối với 76 loài (tương đương 60,32%), tiếp theo là nhóm mọc trên đất với 35 loài (chiếm 27,78%), nhóm sống bám trên đá gồm 18 loài (chiếm 14,29%), và nhóm hoại sinh không có diệp lục ghi nhận 4 loài (chiếm 3,17%) gồm Didymoplexiopsis khiriwongensis, Epipogium roseum, Erythrorchis ochobiensis và dây leo Galeola nudifolia dài từ 6 đến 8 mét. Nghiên cứu đã xác định 43 loài Lan nguy cấp cần ưu tiên bảo vệ (chiếm 34,13% hệ Lan khu bảo tồn), bao gồm 6 loài thuộc nhóm IA cấm khai thác thương mại theo Nghị định 32/2006/NĐ-CP (như Anoectochilus lylei, Paphiopedilum callosum, Paphiopedilum appletonianum), 8 loài trong Sách Đỏ Việt Nam 2007 (5 loài Nguy cấp EN và 3 loài Sẽ nguy cấp VU), 19 loài thuộc khuyến cáo UNEP-WCMC và 14 loài phân bố hẹp được đề xuất bổ sung cấp địa phương.

Thảo luận kết quả

Sự giàu có vượt trội về số lượng loài và chi họ Lan tại Đakrông so với diện tích khiêm tốn 37.640 ha bắt nguồn từ vị trí địa lý độc đáo - nơi hội tụ của hai luồng gió mùa và hai kiểu thảm thực vật rừng chính: rừng kín thường xanh mưa mùa nhiệt đới ở đai cao dưới 900 m và rừng kín thường xanh mưa mùa á nhiệt đới ở đai cao trên 900 m. Mặc dù số lượng loài của Đakrông (126 loài) thấp hơn Vườn Quốc gia Bạch Mã (180 loài) và cao hơn Vườn Quốc gia Cúc Phương (109 loài), nhưng mật độ loài trên một đơn vị diện tích và tỷ lệ các chi đặc hữu vùng Trung Trường Sơn lại có giá trị bảo tồn rất cao.

Dữ liệu phân bố đai cao và sinh thái có thể được trực quan hóa thông qua biểu đồ phân bố tần suất và bảng ma trận sinh cảnh: ở đai dưới 900 m, các loài phong lan ưa ẩm thuộc chi Dendrobium và Cymbidium chiếm ưu thế dọc các khe suối ẩm có độ ẩm trên 85%; trong khi ở đai trên 900 m đến 1.300 m trên sườn núi đá phiến sét, xuất hiện các loài địa lan quý hiếm và nhạy cảm sinh thái như Anoectochilus repens, Anoectochilus elwesii hay Paphiopedilum appletonianum. Áp lực đe dọa chính đối với các loài Lan nhóm IA và Sách Đỏ xuất phát từ tập quán khai thác quá mức của cư dân 10 xã vùng đệm - nơi có 60,00% hộ dân thuộc diện nghèo và 93,00% lao động phụ thuộc vào sản xuất nông lâm nghiệp tự nhiên. Mức độ khai thác triệt để cả cây con của các loài Lan Kim tuyến làm dược liệu và Lan Hài làm cây cảnh đã khiến quy mô quần thể tự nhiên suy giảm nghiêm trọng, đòi hỏi các giải pháp can thiệp có tính khả thi cao.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm bảo tồn nguyên vẹn tính đa dạng của khu hệ Lan tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Đakrông, bốn nhóm giải pháp đồng bộ và có tính hành động cao được đề xuất:

Thứ nhất, phân vùng và bảo vệ nghiêm ngặt vi sinh cảnh trọng điểm: Ban Quản lý Khu Bảo tồn Thiên nhiên Đakrông cần khoanh vùng bảo vệ tuyệt đối 100% diện tích rừng nguyên sinh ở đai cao trên 900 m thuộc đỉnh Động A Pong và các hẻm vực khe suối Ba Lê, A Cho trong giai đoạn 2008 - 2012. Giải pháp này nhằm bảo tồn nguyên vị 6 loài Lan cấm khai thác thuộc nhóm IA và 8 loài thuộc Sách Đỏ Việt Nam, ngăn chặn hoàn toàn các hành vi chặt phá cây chủ bì sinh.

Thứ hai, triển khai chương trình nhân giống in-vitro và bảo tồn chuyển vị: Trung tâm Nghiên cứu Lâm nghiệp phối hợp với Đại học Lâm nghiệp tiến hành nhân giống mô tế bào với mục tiêu đạt 10.000 cây giống Lan Kim tuyến (Anoectochilus spp.) và Lan Hài (Paphiopedilum spp.) trong giai đoạn 2009 - 2015. Nguồn cây giống này vừa phục vụ tái thả về tự nhiên vừa cung cấp cho thị trường hoa cảnh nhằm giảm áp lực khai thác rừng.

Thứ ba, chuyển đổi sinh kế và nâng cao nhận thức cộng đồng vùng đệm: Ủy ban nhân dân huyện Đakrông cùng Hạt Kiểm lâm xây dựng các mô hình trồng cây dược liệu dưới tán rừng và nông lâm kết hợp cho 10 xã vùng đệm, đặt mục tiêu giảm 50% số vụ xâm nhập rừng trái phép và nâng thu nhập hộ nghèo lên 25% trong giai đoạn 2008 - 2013. Tổ chức ít nhất 20 đợt truyền thông pháp luật về Nghị định 32/2006/NĐ-CP cho hơn 4.000 hộ dân bản địa Vân Kiều và Pa Kô.

Thứ tư, hiện đại hóa công tác tuần tra giám sát bằng công nghệ GIS: Lực lượng Kiểm lâm Đakrông ứng dụng bản đồ số phân bố loài và định vị GPS trên 100% các tuyến tuần tra thực địa định kỳ hàng tháng từ năm 2008 trở đi, hướng tới mục tiêu phát hiện sớm và xử lý dứt điểm 90% các hành vi thu hái thương mại trái phép.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là nguồn tài liệu học thuật và thực tiễn giá trị cao cho bốn nhóm đối tượng chuyên môn sau:

Nhóm thứ nhất là các nhà nghiên cứu phân loại thực vật học, sinh thái học và lâm nghiệp: Công trình cung cấp bản danh lục chuẩn hóa 126 loài kèm khóa định loại, mô tả hình thái và tọa độ phân bố chi tiết, là cơ sở đối sánh cho các nghiên cứu hệ thống học thực vật tại khu vực Trường Sơn và Đông Nam Á.

Nhóm thứ hai là Ban Quản lý các Khu bảo tồn thiên nhiên, Vườn quốc gia và Chi cục Kiểm lâm: Bản đồ phân bố 43 loài Lan nguy cấp và các giải pháp phân vùng sinh thái giúp các nhà quản trị rừng áp dụng trực tiếp vào việc xây dựng phương án quản lý rừng bền vững và kế hoạch hành động bảo tồn đa dạng sinh học cấp tỉnh.

Nhóm thứ ba là giảng viên, học viên cao học và sinh viên ngành Lâm học, Quản lý Tài nguyên Rừng, Sinh học: Luận văn là mẫu hình tham khảo tiêu chuẩn về phương pháp điều tra thực địa theo tuyến, kỹ thuật xử lý tiêu bản ngâm cồn giải phẫu hoa và phương pháp luận tích hợp giữa dữ liệu sinh học với đánh giá kinh tế - xã hội vùng đệm.

Nhóm thứ tư là các tổ chức bảo tồn thiên nhiên phi chính phủ (như WWF, IUCN) và doanh nghiệp nông nghiệp công nghệ cao: Tài liệu cung cấp dữ liệu cơ sở xác thực để xây dựng các dự án tài trợ bảo tồn nguồn gen quý hiếm và định hướng thương mại hóa bền vững thông qua công nghệ nhân giống nuôi cấy mô in-vitro.

Câu hỏi thường gặp

Khu hệ Lan tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Đakrông có quy mô đa dạng sinh học ra sao so với cả nước? Nghiên cứu ghi nhận 126 loài thuộc 55 chi, chiếm 14,05% số loài và 36,18% số chi của hệ Lan Việt Nam. Đakrông bổ sung 85 loài và 31 chi mới so với nghiên cứu cũ, sở hữu 10 chi giàu loài nhất chiếm 50,00% tổng số loài toàn khu vực.

Những loài Lan nào tại Đakrông được pháp luật bảo vệ ở mức độ nghiêm ngặt nhất? Có 6 loài nằm trong nhóm IA của Nghị định 32/2006/NĐ-CP nghiêm cấm khai thác thương mại, bao gồm 4 loài Lan Kim tuyến (Anoectochilus elwesii, Anoectochilus lylei, Anoectochilus repens, Anoectochilus setaceus) và 2 loài Lan Hài (Paphiopedilum appletonianum, Paphiopedilum callosum).

Quy luật phân bố của các loài Lan tại Đakrông theo độ cao địa hình diễn ra như thế nào? Đa số các loài phong lan bì sinh phân bố ở đai nhiệt đới dưới 900 m dọc theo các khe suối ẩm. Trong khi đó, các loài địa lan và thạch lan nguy cấp, phân bố hẹp tập trung chủ yếu ở đai á nhiệt đới trên 900 m đến 1.300 m.

Tại sao phương pháp phân loại hình thái so sánh kết hợp mẫu ngâm cồn 60 độ được áp dụng chủ đạo? Dung dịch cồn 60 độ giúp bảo tồn nguyên vẹn cấu trúc không gian ba chiều của cánh môi và cột nhị nhụy hoa Lan tươi. Điều này cho phép đối chiếu chính xác với các mẫu vật chuẩn tại Bảo tàng Thực vật theo chuẩn danh pháp quốc tế.

Đâu là nguyên nhân chính khiến 43 loài Lan tại Đakrông rơi vào tình trạng nguy cấp? Nguyên nhân cốt lõi là do hoạt động thu hái thương mại triệt để của người dân 10 xã vùng đệm (nơi có 60,00% hộ nghèo) để bán làm dược liệu và cây cảnh, kết hợp với tính nhạy cảm cao của vi sinh cảnh sống ven suối và sườn đá dốc.

Kết luận

• Luận văn đã kiểm kê và xác lập thành công danh lục 126 loài thuộc 55 chi họ Lan tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Đakrông, bổ sung mới 31 chi và 85 loài cho hệ thực vật địa phương.
• Cung cấp dẫn liệu thực chứng về 4 kiểu dạng sống sinh thái, xác định nhóm phong lan bì sinh chiếm tỷ lệ cao nhất với 60,32% (76 loài) và ghi nhận 4 loài hoại sinh đặc sắc không chứa diệp lục.
• Phân loại và lập bản đồ quản lý 43 loài Lan nguy cấp, trong đó có 6 loài thuộc nhóm IA của Nghị định 32/2006/NĐ-CP và 8 loài được ghi tên trong Sách Đỏ Việt Nam năm 2007.
• Đóng góp hệ thống giải pháp toàn diện kết hợp giữa bảo tồn nguyên vị vi sinh cảnh trên 900 m, nhân giống in-vitro 10.000 cây con và chuyển đổi sinh kế giảm nghèo cho 10 xã vùng đệm giai đoạn 2008 - 2015.
• Kêu gọi các cấp quản lý, cơ quan kiểm lâm và cộng đồng khoa học tăng cường đầu tư công nghệ giám sát GIS, tài trợ kinh phí nghiên cứu để bảo vệ bền vững nguồn gen Lan quý hiếm tại dải Trường Sơn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Nghiên cứu về Lan ở trong nước và vùng lân cận Hệ Lan của Việt Nam rất đa dạng về mặt địa lý thực vật, các đại diện đều gặp trong cả 6 tiểu vùng địa lý thực vật khác nhau của Việt Nam: Tây Tạng - Vân Nam, Nam Trung Hoa, Bắc Đông Dương, Trung Trường Sơn, Nam Trường Sơn, Nam Đông Dương [1], từ độ cao mực nước biển lên tới các độ cao của các đỉnh Phan Si Pang, Chu Yang Sinh, Ngọc Linh. Hệ Lan của Việt Nam cũng rất đa dạng về môi trường sống và thường được chia thành 3 nhóm chính: nhóm loài sống bám trên cây (Phong lan), sống trên đất (Địa Lan) và sống bám trên đá (Thạch lan). Tuy nhiên cũng có loài sống cả trên đá và đất hay trên đất và bì sinh v.v…Trong nghiên cứu thành phần loài Lan của Việt Nam và khu vực liền kề có rất nhiều công trình nghiên cứu, trong số đó chúng tôi chỉ đề cập đến một số công trình Tiêu biểu.

Ngay từ năm 1790, khi nghiên cứu hệ thực vật Nam Bộ, Joanis Loureiro đã công bố 5 chi: Aerides, Galeola, Phaius, Renanthera và Thrixspermun thuộc họ Lan của Việt Nam. Các chi này hiện vần còn nguyên giá trị khoa học [22]. Muộn hơn trên 100 năm, phải kể đến công trình lớn “Thực vật chí Đông dương” (Flore Générale de l’Indochine) do Lecomte chủ biên. Công trình này đã và đang được các nhà nghiên cứu Thực vật Việt Nam và thế giới đang sử dụng.

Trong công trình này, Gagnepain đã mô tả 485 loài thuộc 96 chi Lan của Đông Dương [21]. Sau đó, năm 1992, Seidenfaden đã công bố 800 loài thuộc 140 chi Lan ở Đông Dương trong cuốn sách “Lan Đông Dương” (The Orchids of Indochina) [24]. Đây là 2 công trình lớn liên quan đến nghiên cứu Lan của Việt Nam và Đông Dương. Các năm sau đó cũng có một vài công trình nghiên cứu có liên quan đến họ Lan của Việt Nam.

Như “The Genus Paphiopedilum” của Phillip Cribb có đề cập mô tả đến 11 loài và 2 thứ lan hài ở Việt Nam [20]. Hay “Các chi họ Lan (Orchidaceae) của Thái Lan, Lào, c 4 Campuchia và Việt Nam” (Orchid Genera of Thailand, Laos, Cambodia and Vietnam) của A. de Vogel xuất bản năm 2000 có đưa ra thông số các loài Lan của Việt Nam hiện có khoảng 751 loài thuộc 142 chi Lan [23]. Một công trình lớn phải kể đến là “Cây Cỏ Việt Nam” của GS.

Phạm Hoàng Hộ tái bản năm 2000 đã mô tả 799 loài thuộc 142 chi Lan của Việt Nam [8]. Trong khoảng từ năm 1984 đến nay, một loạt các công trình của GS.Averyanov được công bố liên quan tới nghiên cứu Lan Việt Nam, đặc biệt là phát hiện những loài Lan mới đối với khoa học, các loài Lan có nguy cơ bị đe dọa và các loài mới bổ sung cho hệ thực vật Việt Nam. Tuy nhiên đó chỉ là các công trình được công bố dưới dạng các bài báo khoa học. Ngay từ năm 1990 ông đã nêu lên danh lục về Lan Việt Nam với các tên khoa học cập nhật [15].

Tới năm 1994, ông công bố cuốn sách “Identification guide to Vietnamese orchids (Orchidaceae Juss. Trong công trình này ông đã mô tả một số loài mới và kiểm kê được 718 loài thuộc 132 chi Lan của Việt Nam [16]. Đây là công trình nghiên cứu lớn đầu tiên về Lan của Việt Nam trong giai đoạn mới. Năm 2003 trong “Trích yếu được cập nhật hóa về các loài Lan của Việt Nam” (Updated checklist of the orchids of Vietnam) thì Leonid V.Averyanov và Anna L.Averyanova mới lên danh lục mới, kiểm kê được 897 loài thuộc 152 chi Lan đã biết ở Việt Nam [1].

Trong công trình này, ông đã nêu lên tên khoa học chính xác cũng như số lượng của các chi và loài trong họ Lan của Việt Nam dựa trên các mẫu vật đã thu được và thời gian nghiên cứu liên tục tại Việt Nam. Con số này mới chiếm khoảng 75 - 80% trong tổng số 1000 - 1100 loài dự đoán [1]. Điều này được chứng minh bằng sự phát hiện một chi mới và 17 loài Lan mới cho khoa học từ những nghiên cứu về hệ thực vật Việt Nam trong thời gian từ năm 2000 tới 2004 và góp phần khẳng định Việt Nam là trung tâm đa dạng và đặc hữu Lan quan trọng ở vùng Đông Nam Á [18]. Hệ Lan của Việt Nam có 10 chi giàu loài nhất là: c 5 Dendrobium, Bulbophyllum, Eria, Habenaria, Coelogyne, Liparis, Oberomia, Cymbidium, Calanthe, và Cleisostoma.

Mỗi chi có từ 20 tới 107 loài. Số loài của 10 chi đó chiếm 49,9% tổng số loài Lan đã biết ở Việt Nam [1]. Bên cạnh đó, một công trình chuyên khảo về “Lan hài Việt Nam” đã mô tả 18 loài mọc tự nhiên, 4 loài lai tự nhiên , còn 5 loài lai tự nhiên khác vẫn chưa khẳng định chắc chắn đã được liên tục công bố bằng tiếng Anh và tiếng việt vào các năm 2003- 2004 [17]. Gần đây nhất Nguyễn Tiến Bân và cộng sự đã công bố họ Lan của Việt Nam trong “Danh lục các loài Thực vật Việt Nam” tập 3 và thống kê được 865 loài thuộc 154 chi Lan ở Việt Nam.

Rất tiếc trong danh lục Lan Việt Nam, các tác giả chưa nêu lên được các mẫu nghiên cứu cho mỗi loài. Bên cạnh những công trình lớn kể trên, tại Việt Nam cũng xuất hiện một số công trình nghiên cứu về thành phần Lan của các khu vực khác nhau. Năm 1990, Nguyễn Thiện Tịch & Lê Công Kiệt đã liệt kê 29 loài thuộc 16 chi trong “Ghi nhận một số loài Lan tại Daklak”, trong đó, có loài Arides crassifolia lần đầu tiên ghi nhận cho Việt Nam. Từ năm 1992 – 1999, Nguyễn Thiện Tịch đã ghi nhận thêm 33 loài Lan mới cho Việt Nam trong công trình “Tìm Hiểu Hoa Lan”, trong đó có 7 loài được đề nghị là mới cho khoa học.

Đến năm 2001, Nguyễn Thiện Tịch, trong công trình Lan Việt Nam đã kế thừa các công trình trước đây của tác giả về kỹ thuật trồng Lan, mô tả các loài Lan mới, phổ biến kiến thức hoa Lan và cây cảnh để viết nên công trình. Công trình “Lan Việt Nam” không chỉ trình bày những hiểu biết khoa học chuyên sâu về Lan mà còn phổ biến những kiến thức về trồng và chăm sóc Lan. Đây là công trình không chỉ dành riêng cho các nhà nghiên cứu về Lan, mà nó còn là tài liệu có giá trị cho các nhà kinh doanh hoa Lan, các nhà sưu tầm Lan [12]. Gần đây nhất cũng đã có hai công trình nghiên cứu sâu về khu hệ Lan của Vườn QG Cúc Phương và Vườn QG Bạch Mã.

Tại các công trình c 6 này đã thống kê VGQ Cúc Phương có 56 chi và 109 loài [19] và VQG Bạch Mã có 70 chi với 180 loài [9]. Nét nổi bật của 2 công trình này là các tác giả đã nêu lên được Danh lục các loài Lan với tên khoa học theo đúng luật Danh pháp quốc tế, mỗi loài có nêu lên mẫu vật nghiên cứu làm bằng chứng và đánh giá tình trạng bảo tồn. Các công trình nêu trên rất có ý nghĩa và được sử dụng làm tài liệu tham khảo để giải quyết những nội dung của đề tài nghiên cứu. Nghiên cứu về bảo tồn đa dạng sinh học.

Vấn đề đa dạng sinh học và bảo tồn đã trở thành một chiến lược trên toàn thế giới. Nhiều tổ chức quốc tế đã ra đời để hướng dẫn, giúp đỡ và tổ chức việc đánh giá, bảo tồn và phát triển đa dạng sinh học, đó là Hiệp hội quốc tế bảo vệ thiên nhiên (IUCN), Chương trình môi trường Liên hợp quốc (UNEP), Quỹ quốc tế về bảo vệ thiên nhiên (WWF), Viện Tài nguyên di truyền quốc tế (IPGRI),…Nhu cầu cơ bản và sự sống còn của con người phụ thuộc vào tài nguyên của trái đất, nếu những tài nguyên đó bị giảm sút thì cuộc sống của chúng ta và con cháu của chúng ta sẽ bị đe doạ. Vì vậy loài người muốn tồn tại lâu dài trên trái đất này thì phải có một dạng phát triển mới và phải có cách sống mới, chúng ta đã quá lạm dụng tài nguyên của trái đất mà không nghĩ đến tương lai, nên ngày nay loài người đang đứng trước hiểm hoạ. Để tránh sự huỷ hoại tài nguyên chúng ta phải tôn trọng trái đất và sống một cách bền vững, dù muộn còn hơn không.

Hội nghị thượng đỉnh bàn về vấn đề môi trường và đa dạng sinh học đã được tổ chức tại Rio de Janeiro (Brazil) tháng 6/1992, 150 nước đã ký vào Công ước về đa dạng sinh học và bảo vệ chúng. Từ đó nhiều hội thảo được tổ chức để thảo luận và nhiều cuốn sách mang tính chất chỉ dẫn ra đời. Năm 1990 WWF đã cho xuất bản cuốn sách Tầm quan trọng của đa dạng sinh học (The importance of biological diversity) hay IUCN, UNEP và WWF đưa ra c 7 Chiến lược bảo tồn toàn cầu (World conservation strategy); Wri, IUCN và WWF đưa ra chiến lược sinh vật toàn cầu (Global biological strategy). Năm 1991 Wri, Wcu, WB, WWF xuất bản cuốn Bảo tồn đa dạng sinh học toàn cầu (Conserving the World's biological diversity) còn IUCN, UNEP, WWF xuất bản cuốn Hãy quan tâm tới trái đất (Caring for the earth).

Cùng năm, Wri, IUCN và UNEP xuất bản cuốn Chiến lược đa dạng sinh học và chương trình hành động. Tất cả các cuốn sách đó nhằm hướng dẫn và đề ra các phương pháp để bảo tồn đa dạng sinh học, làm nền tảng cho công tác bảo tồn và phát triển trong tương lai. Năm 1992 - 1995 WCMC công bố một cuốn sách tổng hợp Đánh giá đa dạng sinh học toàn cầu (Global biodiversity assessment) với các tư liệu về đa dạng sinh học của các nhóm sinh vật khác nhau ở các vùng khác nhau trên toàn thế giới làm cơ sở cho việc bảo tồn chúng có hiệu quả. Bên cạnh đó, hàng ngàn những công trình khoa học và các tác phẩm khác lần lượt được đời và hàng ngàn cuộc hội thảo khác nhau được tổ chức nhằm thảo luận về quan điểm, về phương pháp luận cũng như thông báo các kết quả đã đạt được trong nghiên cứu về đa dạng sinh học và bảo tồn trên toàn thế giới.

Nhiều tổ chức quốc tế hay khu vực được nhóm họp tạo thành mạng lưới phục vụ cho việc đánh giá bảo tồn và phát triển đa dạng sinh học. Năm 1966, IUCN đã công bố Sách Đỏ thế giới (Red Data Book) trong đó có phần thực vật. Tài liệu này đã gây được sự chú ý của các chuyên gia, các chính phủ và các tổ chức phi chính phủ. Sau đó nhiều nước, nhiều vùng cũng đã xây dựng Sách Đỏ của mình hay những tập hướng dẫn ghi chép các loài hiếm và nguy cơ tuyệt chủng cao.