Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, ĐỐI TƯỢNG VÀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU 1. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 1. Lịch sử nghiên cứu vấn đề 1. Các công trình nghiên cứu về quá trình du nhập, phát triển Công giáo vào cộng đồng người Mông ở các tỉnh miền núi phía Bắc và Lào Cai Từ lâu, giới nghiên cứu quan tâm đến Công giáo ở Việt Nam, nhất là lịch sử truyền giáo và đời sống tôn giáo, trong đó ít nhiều đề cập đến Công giáo trong dân tộc thiểu số và vùng người Mông.
Có thể kể ra các tác phẩm chủ yếu sau đây: Công trình Việt Nam giáo sử, Quyển I (1533-1933) [85] và Quyển II (1933- 1960) [86] của Phan Phát Huồn, đã trình bày quá trình truyền bá Công giáo vào Việt Nam từ năm 1533 đến năm 1960, giới thiệu các giáo phận, trong đó có Giáo phận Hưng Hóa và việc người Mông ở Sa Pa (Lào Cai) theo Công giáo từ thập niên 20 thế kỷ XX. Tác giả đưa ra nhận xét đáng lưu ý rằng, người Mông theo Công giáo dù ít nhưng “xem ra họ trung thành với ơn Chúa”. Tuy nhiên, bộ sách trên mới chỉ cung cấp thông tin ít ỏi về Công giáo ở vùng người Mông, chưa nghiên cứu sâu và có hệ thống về sự du nhập, tồn tại và phát triển của nó trong dân tộc này. Bộ sách viết về Giáo hội Công giáo ở Việt Nam của Bùi Đức Sinh (tập 1: Giáo hội Công giáo ở Việt Nam [128]; tập 2: Giáo hội Công giáo ở Việt Nam [129]; tập 3: Giáo hội Công giáo ở Việt Nam [130], Phụ chương) [131], trình bày tương đối chi tiết về sự du nhập của Công giáo vào Việt Nam từ đầu thế kỷ XVI do các giáo đoàn phương Tây đảm nhiệm, như dòng Phan Sinh, dòng Đa Minh, dòng Tên và Hội Thừa sai Paris (MEP), đi sâu phân tích thái độ của nhà Nguyễn đối với Công giáo.
Tập 3 giới thiệu khái quát về giáo phận Hưng Hóa. Theo tác giả, Hưng Hóa là giáo phận lớn nhất và phức tạp nhất trong cả nước vì đây là vùng có tới 40 tộc người sinh sống. Nội dung tập sách còn đề cập tới giáo họ Hầu Thào và giáo họ Lao Chải. Đây là tư liệu hữu ích để nghiên cứu sinh tìm hiểu về công cuộc truyền nhập Công giáo vào Việt Nam nói chung và giáo phận Hưng Hóa nói riêng.
7 Bộ sách Lịch sử phát triển Công giáo ở Việt Nam, tập 1 [25] và tập 2 [26] của Trương Bá Cần trình bày lịch sử Công giáo Việt Nam từ năm 1533 đến năm 1945, trong đó có phần bàn về giáo phận Hưng Hóa; về hoạt động của một số thừa sai tại các tỉnh Yên Bái, Lào Cai… nhưng còn chung chung, chưa làm rõ sự hình thành và phát triển của các giáo xứ, giáo họ của người Mông ở những nơi này. Tác phẩm Công giáo Việt Nam sau quá trình 50 năm (1945-1995) của Trương Bá Cần [24] nghiên cứu khá toàn diện về Công giáo trong một giai đoạn lịch sử có nhiều biến động, khó khăn. Ông đã dành một chương (chương 16) đề cập đến giáo phận Hưng Hóa, trong đó có giáo xứ Sa Pa, nhưng rất sơ lược. Công trình này cũng chưa nói đến Công giáo trong cộng đồng người Mông ở Lào Cai.
Cuốn Thừa sai công giáo Pháp và chính sách đế quốc tại Việt Nam (1857- 1914), của Patrick J. Tác giả nghiên cứu về sự can thiệp của Pháp vào Việt Nam; quan điểm của các Thừa sai Pháp về ảnh hưởng của việc Pháp xâm lăng đối với công việc truyền giáo ở Nam kì; hoạt động truyền giáo của các giáo sỹ Pháp cuối thế kỉ XIX đầu thế kỉ XX ở Việt Nam; vai trò của các giáo sỹ trong công cuộc xâm chiếm Việt Nam của đế quốc Pháp. Đáng lưu ý, công trình này đã đưa ra những tư liệu cho thấy, ngay từ cuối thế kỉ XIX, các Thừa sai đã chủ động truyền giáo vào vùng đồng bào dân tộc thiểu số ở các tỉnh miền núi phía Bắc Việt Nam, trong đó Lào Cai không phải là ngoại lệ. Công giáo Việt Nam dưới triều nhà Nguyễn (1802-1884, của Nguyễn Quang Hưng [92], trình bày khá chi tiết về Công giáo ở Việt Nam dưới các Triều vua nhà Nguyễn, nhất là chính sách cấm đạo của nhà Nguyễn đối với Công giáo trong thế kỉ XIX.
Qua đó giúp người đọc có thể hiểu thêm về nguyên nhân tại sao Công giáo du nhập vào vùng đồng bào dân tộc thiểu số ở các tỉnh miền núi phía Bắc muộn hơn những nơi khác. Giáo hội Công giáo Việt Nam - Niên giám Giáo hội Công giáo Việt Nam 2004 [72] và Giáo hội Công giáo Việt Nam - Niên giám Giáo hội Công giáo Việt Nam 2016 [80] của Hội đồng Giám mục Việt Nam giới thiệu về Giáo hội Công giáo ở Việt Nam, trong đó có Công giáo trong vùng đồng bào dân tộc thiểu số nói chung, Công giáo trong cộng đồng người Mông ở Lào Cai nói riêng. Nhưng hai cuốn niên giám trên mới chỉ điểm xuyết sự du nhập, phát triển Công giáo vào người Mông ở Sa Pa (Lào Cai); về tổ chức giáo xứ, giáo họ và các linh mục từng coi sóc giáo xứ, chưa bàn đến vấn đề Công giáo trong cộng đồng người Mông giai đoạn hiện nay. 8 Bài viết “Đôi nét Công giáo miền núi phía Bắc Việt Nam” của Hoàng Bích Ngọc [121], đã khái quát lịch sử truyền giáo tại vùng miền núi phía Bắc, trong đó có nói đến công cuộc truyền giáo vào vùng người Mông ở Lào Cai của giáo sĩ F.
Savina cũng như quá trình hình thành, phát triển cộng đồng người Mông theo Công giáo ở Sa Pa (Lào Cai). Tuy nhiên, nội dung bài viết dừng lại ở những nét chấm phá, mang tính gợi mở, chưa đi sâu vào các sự kiện của Công giáo từ khi du nhập vào Lào Cai đến nay. Đáng chú ý có bài “Các giáo sĩ thừa sai hải ngoại Paris với việc thiết lập cộng đồng Hmông Công giáo tại miền núi phía Bắc Việt Nam” [122] cũng của tác giả này đã cung cấp những tư liệu (báo cáo hàng năm của giáo phận Hưng Hóa từ năm 1902 đến năm 1950; tiểu sử của một số thừa sai). Tác giả đã cung cấp những thông tin trong văn khố của Hội Thừa sai Paris (MEP), phác họa khá chân xác hoạt động truyền giáo của các thừa sai Pháp, nhất là các thừa sai F.
Doussoux, Idiart Alhor trong vùng đồng bào dân tộc Mông ở các tỉnh Tây Bắc thuộc giáo phận Thượng du Bắc Kỳ (tức giáo phận Hưng Hóa ngày nay). Bài viết “Quá trình phát triển đạo Công giáo và Tin lành của người Mông ở vùng núi phía Bắc” của Trần Thị Thủy [150], dựa vào tài liệu của F. Savina và Vương Duy Quang, phác họa quá trình du nhập Công giáo vào cộng đồng người Mông ở Lào Cai, Yên Bái qua các giai đoạn: từ đầu đến năm 1948, giai đoạn suy thoái từ năm 1948 đến năm 1990 và giai đoạn phục hồi từ đầu những năm 1990 đến nay, nhưng còn khái lược, một số sự kiện chưa được làm rõ. Các công trình nghiên cứu về văn hóa, tín ngưỡng, tôn giáo truyền thống của người Mông và Công giáo trong cộng đồng người Mông ở các tỉnh miền núi phía Bắc và Lào Cai Luận án tiến sỹ Triết học “Bản sắc văn hóa dân tộc Mông và giải pháp giữ gìn, phát huy giá trị của nó ở Việt Nam hiện nay”, của Hoàng Xuân Lương [114], tập trung nghiên cứu sâu về điều kiện hình thành và những đặc trưng cơ bản của bản sắc văn hóa Mông; nguồn gốc, tên gọi, các nhóm và dòng họ; thực trạng đời sống kinh tế- văn hóa của đồng bào; về tín ngưỡng truyền thống và sự xâm nhập của đạo Tin lành vào cộng đồng người Mông ở Việt Nam.
Với cách nhìn khách quan, khoa học, tác giả rút ra những tồn tại, hạn chế của trên lĩnh vực văn hóa của người Mông, từ đó nêu ra những giải pháp cơ bản nhằm giữ gìn và phát huy giá trị văn hóa dân tộc trong giai đoạn hiện nay. 9 Cuốn Dân tộc Mông ở Việt Nam của Cư Hòa Vần, Hoàng Nam [174], khái quát về dân tộc Mông như: lịch sử tộc người, địa vực cư trú, nhân chủng, ngôn ngữ, tên gọi và các nhóm người Mông ở Việt Nam; hoạt động kinh tế truyền thống, đời sống vật chất, bản sắc văn hóa của đồng bào; cuộc sống lao động sáng tạo của tộc người này trong quá khứ và hiện tại. Đặc biệt, khi viết về sinh hoạt tinh thần, các tác giả đã phân tích sâu về tín ngưỡng tôn giáo, trong đó có đề cập đến những người Mông ở Sa Pa (Lào Cai) và Trạm Tấu (Yên Bái) theo Công giáo từ những năm 20 của thế kỷ XX với những gợi ý đáng lưu tâm. Tác phẩm Văn hóa Hmông của Trần Hữu Sơn [134], đi sâu nghiên cứu về người Mông ở Lào Cai.
Trong chương II, tác giả viết về đời sống văn hóa tinh thần truyền thống của người Mông ở Lào Cai, trong đó tín ngưỡng của đồng bào khá kỹ lưỡng như: thờ cúng tổ tiên, ma nhà, thần bản mệnh trong cộng đồng làng bản; vật linh giáo, Shaman giáo và tàn dư của một số hình thức tôn giáo sơ khai khác. Qua đó cho thấy, niềm tin của người Mông ở Lào Cai về thế giới bên kia rất độc đáo. Ở chương III: “Những yếu tố mới trong đời sống tinh thần của người Mông ở Lào Cai và những vấn đề đăt ra”, tác giả chỉ ra sự biến đổi trong đời sống văn hóa tinh thần của người Mông, nhất là một bộ phận người Mông từ bỏ tín ngưỡng truyền thống để theo Công giáo và Tin lành. Trên cơ sở luận chứng khoa học, tác giả đưa ra một số giải pháp để xây dựng đời sống văn hóa tinh thần ở vùng đồng bào người Mông ở Lào Cai thời gian tới.
Công trình Lịch sử người Mèo của Francoise Marie Savina [126] có đề cập đến tín ngưỡng truyền thống của người Mông (chương IV). Đây là một tác phẩm dân tộc học có nhiều tư liệu bổ ích trong việc nghiên cứu tín ngưỡng, tôn giáo của người Mông. Cuốn sách đã có những phát hiện về diễn trình lịch sử của người Mông trong quá khứ nhưng vẫn còn sơ lược, chủ yếu dựa vào truyền thuyết nên còn nhiều hạn chế. Hơn nữa, với mục đích phục vụ cho việc truyền giáo nên giả miêu tả rất tỷ mỷ, chi tiết về đời sống kinh tế, văn hóa, tâm linh của người Mông nhưng không đưa ra nhận định, lập luận.
Một số chỗ tác giả cố gán ghép để giáo lý Công giáo gần gũi với cách nghĩ của người Mông mà chưa có đủ sở cứ vững chắc.