Chương 1: Cơ sở lý luận và tổng quan nghiên cứu Chương 2: Phương pháp và tổ chức nghiên cứu Chương 3: Kết quả nghiên cứu và bàn luận Ngoài ra, luận án còn trình bày Danh mục công trình khoa học có liên quan đến luận án mà tác giả đã công bố; danh mục Tài liệu tham khảo và các Phụ lục liên quan đến quá trình nghiên cứu. 9 CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án Cho đến nay, có khá nhiều các nghiên cứu về các khía cạnh khác nhau của phát triển chuyên môn và xây dựng công cụ đánh giá sự phát triển chuyên môn của giáo viên. Trong luận án này, tác giả đi sâu tổng quan những khía cạnh có liên quan đến đề tài, bao gồm: (1) Những nghiên cứu về phát triển chuyên môn cho giáo viên bao gồm khái niệm phát triển chuyên môn, tầm quan trọng của phát triển chuyên môn và đặc trưng của phát triển chuyên môn; (2) Những nghiên cứu về xây dựng công cụ đánh giá phát triển chuyên môn của giáo viên, bao gồm đánh giá phát triển chuyên môn và xây dựng công cụ đánh giá phát triển chuyên môn của giáo viên phổ thông.
Các nghiên cứu về phát triển chuyên môn giáo viên 1. Cá nghi n u về khái niệm phát tri n huy n môn giáo vi n Cho đến nay, nhiều nghiên cứu quốc tế đã tập trung làm rõ nội hàm khái niệm phát tri n huy n môn ho giáo vi n. Khái niệm này được hiểu và mô tả theo nhiều cách khác nhau tuỳ theo bối cảnh và góc độ nghiên cứu của các công trình đã công bố. Cụ thể như sau: Phát triển chuyên môn giáo viên (thuật ngữ thường đường dùng trong tiếng Anh là Teacher Professional Development), theo nghĩa rộng, là sự phát triển của một cá nhân trong vai trò nghề nghiệp của người đó.
Cụ thể hơn, phát triển chuyên môn giáo viên là sự trưởng thành về mặt nghề nghiệp mà giáo viên đạt được sau quá trình tích luỹ kinh nghiệm và thử nghiệm hoạt động dạy học của họ một cách hệ thống (Glatthorn, 1987). Theo một góc nhìn khác, nhóm tác giả Joyce và Weil (2003) đã xem phát triển chuyên môn của giáo viên là tập hợp các hoạt động chính thức và không chính thức nhằm nâng cao năng lực của các nhà giáo dục. Trong khi đó, nghiên cứu của Gall và Renchler (1985) mô tả sự phát triển chuyên môn này một cách cụ thể hơn là “nỗ lực nâng cao năng lực của giáo viên để họ hoạt động một cách hiệu quả như là những chuyên gia bằng cách trang bị cho họ kiến thức, thái độ và kỹ năng mới”. 10 Nghiên cứu tổng hợp lý luận t nhiều công trình khác nhau, nhóm tác giả Broad và Evans (2006) đã định nghĩa sự phát triển chuyên môn là “tổng quá trình học tập chính thức và không chính thức được giáo viên theo đuổi và trải nghiệm trong môi trường học tập hấp dẫn trong điều kiện phức tạp và thay đổi thường xuyên”.
Theo đó, phát triển chuyên môn bao gồm tất cả các trải nghiệm học tập tự nhiên, các hoạt động có ý thức và có kế hoạch nhằm mang lại lợi ích trực tiếp hoặc gián tiếp cho cá nhân, nhóm hoặc trường học, thông qua đó, cấu thành chất lượng giáo dục trong lớp học. Đó là quá trình trong đó giáo viên độc lập hoặc làm việc nhóm để nghiên cứu, làm mới và mở rộng hiểu biết của họ với tư cách là tác nhân thay đổi để đáp ứng mục tiêu nâng cao chất lượng dạy học; và nhờ đó họ tiếp thu và phát triển một cách có phê phán những kiến thức, kỹ năng và trí tuệ cảm xúc cần thiết để có được tư duy, lập kế hoạch và thực hành nghề nghiệp tốt với học sinh và đồng nghiệp trong t ng giai đoạn suốt cuộc đời giảng dạy của họ. Phát triển chuyên môn bao gồm những trải nghiệm chính thức (chẳng hạn như tham gia hội thảo hay hội nghị về nghiệp vụ, hướng dẫn thực tập, thử việc, v.v…) và trải nghiệm không chính thức (chẳng hạn như đọc các công bố liên quan đến nghề nghiệp, xem phim tài liệu liên quan đến nghề nghiệp, v. Quan niệm này về phát triển chuyên môn (Professional Development), theo đó, rộng hơn so với quan niệm về phát triển nghề nghiệp (Career Development) – vốn được định nghĩa là sự phát triển diễn ra thông qua những hoạt động giáo viên tham gia trong chu trình phát triển chuyên môn của bản thân (Villegas-Reimers, 2003).
Khi xem xét về hoạt động phát triển chuyên môn, cần đánh giá nội dung của những trải nghiệm, những tiến bộ trong đó hoạt động phát triển chuyên môn diễn ra, cũng như bối cảnh mà những hoạt động đó được thực hiện. Quan điểm này tương đối mới đối với hoạt động dạy học. Trong một thời gian dài, hình thức duy nhất của “phát triển chuyên môn” của giáo viên chỉ gói gọn ở “bồi dưỡng giáo viên tại chức” (In-service training), thông thường bao gồm những hội thảo hay khoá học ngắn hạn trong đó giáo viên tham gia để trang bị những thông tin cập nhật về công tác dạy học của mình. Một vài năm trở lại đây, phát triển chuyên môn giáo viên được xem là một chu trình dài hạn trong đó bao gồm những trải nghiệm được lập kế hoạch một cách hệ 11 thống, diễn ra một cách thường xuyên nhằm phát triển chuyên môn của giáo viên.
Quan niệm này được xem là “hình ảnh mới” về hoạt động học tập của giáo viên, “mô hình mới” về giáo dục giáo viên, “cuộc cách mạng” trong giáo dục và thậm chí là “tiếp cận mới” về phát triển chuyên môn (Lieberman & Miller, 2001). Trong một nghiên cứu về xây dựng môi trường dạy và học hiệu quả cho giáo viên của tổ chức OECD, thuật ngữ phát triển chuyên môn giáo viên được định nghĩa là các hoạt động phát triển kỹ năng, kiến thức, chuyên môn và các đặc điểm khác của một cá nhân với tư cách là một giáo viên (Organisation for Economic Co- operation and Development, 2009). Theo đó, định nghĩa này th a nhận rằng sự phát triển có thể được cung cấp theo nhiều cách, t chính thức đến không chính thức. Nó có thể được cung cấp thông qua chuyên môn bên ngoài dưới dạng các khóa học, hội thảo hoặc các chương trình cấp bằng chính thức, thông qua sự hợp tác giữa các trường hoặc giáo viên giữa các trường (ví dụ: thăm quan sát các trường khác hoặc mạng lưới giáo viên) hoặc trong các trường mà giáo viên làm việc.
Trong trường hợp này, sự phát triển có thể được cung cấp thông qua huấn luyện/cố vấn, lập kế hoạch hợp tác và giảng dạy và chia sẻ các kinh nghiệm giảng dạy và giáo dục tốt giữa đồng nghiệp với nhau. Thông qua các lý thuyết phát triển và vận dụng khác nhau, có nhiều công trình nghiên cứu liên quan đến việc giáo viên học tập để phát triển chuyên môn cũng như cố gắng thay đổi thực tiễn nghề nghiệp của mình (Avalos, 2013). Theo đó, các nhà nghiên cứu đã chứng minh rằng các quá trình cá nhân giáo viên thực hiện các hình thức khác nhau để học tập, họ cũng chỉ ra được cách thức học tập và đề xuất cũng như thảo luận các mô hình học tập để phát triển chuyên môn của giáo viên (Castle, 2006; James & McCormick, 2009; Mushayikwa & Lubben, 2009; Olson & Craig, 2001). Trọng tâm chính của những nghiên cứu này là nhằm tìm hiểu các quy trình theo đó giáo viên thay đổi về chuyên môn của mình như thế nào.
Trong khi một số nghiên cứu tập trung vào phân tích khái niệm, những nghiên cứu khác mô tả cách tiếp cận với cả nghiên cứu định lượng và nghiên cứu định tính (Avalos, 2013). Trong giới hạn nghiên cứu của tác giả, những nghiên cứu lý luận và thực tiễn về phát triển chuyên môn của giáo viên ở Việt Nam vẫn chưa được công bố nhiều trên các tạp chí khoa học chuyên ngành trong nước và quốc tế. Mặc dù vậy, một số 12 công trình nghiên cứu của các tác giả trong nước cũng đã đề cập một cách không chính thức về sự phát triển chuyên môn của giáo viên ở Việt Nam này như sau (Nguyễn Thị Kim Dung và cộng sự 2020; Hoàng Anh Đức và cộng sự, 2021; Nguyễn Thị Hồng Nam và cộng sự, 2011; Nguyễn Thị Hồng Nam và cộng sự, 2013; Trang Pham-Shouse, 2021; Vũ Thị Sơn, 2017…): - Phát triển chuyên môn của giáo viên có nhiều cách gọi khác nhau bao gồm phát triển và bồi dưỡng đội ngũ giáo viên, học tập chuyên môn, bồi dưỡng thường xuyên cho giáo viên… Nhưng dù được gọi tên như thế nào, mục tiêu của phát triển chuyên môn là nhằm nâng cao chất lượng học tập của giáo viên và kết quả của học sinh (Nguyễn Thị Kim Dung và cộng sự, 2020). - Phát triển chuyên môn cho giáo viên là công việc lâu dài, bắt đầu t khi người sinh viên – giáo viên tương lai mới bắt đầu bước chân vào trường sư phạm cho đến lúc nghỉ hưu.
Công việc này nếu được thực hiện tốt sẽ có tác động quyết định đến chất lượng giáo dục. Tuy nhiên, công việc này chỉ có thể đạt hiệu quả nếu như có sự thay đổi đồng bộ t nhận thức đến hành động của các nhà quản lý, của các giáo viên, chính sách đối với việc phát triển chuyên và cách thức tổ chức, thực hiện (Nguyễn Thị Hồng Nam và cộng sự, 2011). Phát triển chuyên môn của giáo viên là một lĩnh vực nghiên cứu rộng lớn và phong phú, đã thu hút sự chú ý của nhiều nhà nghiên cứu quốc tế cũng như trong nước. Các định nghĩa và cách tiếp cận khác nhau cho thấy phát triển chuyên môn không chỉ đơn thuần là quá trình tích lũy kinh nghiệm mà còn là sự kết hợp giữa học tập chính thức và không chính thức để nâng cao năng lực nghề nghiệp.
Đây là một chu trình dài hạn, có kế hoạch và diễn ra liên tục, nhằm mục tiêu cải thiện chất lượng dạy học và đáp ứng những thay đổi trong bối cảnh giáo dục hiện đại. Các nghiên cứu cũng nhấn mạnh rằng phát triển chuyên môn bao gồm các hoạt động đa dạng, t hội thảo, khóa học chính thức đến những trải nghiệm học tập thực tế và không chính thức. Tại Việt Nam, mặc dù số lượng các nghiên cứu công bố chính thức còn hạn chế, một số tác giả đã đưa ra các phân tích và đề xuất quan trọng liên quan đến bồi dưỡng và phát triển đội ngũ giáo viên. Những nghiên cứu này nhấn mạnh tầm quan trọng của sự đồng bộ trong chính sách, nhận thức và hành động của các bên liên 13 quan.