Nghiên Cứu Chuyển Hóa Nương Rẫy Thành Rừng Nông Lâm Kết Hợp Tại Háng Đồng, Bắc Yên

Nghiên cứu quần xã thực vật rừng sau canh tác nương rẫy tại Háng Đồng, Bắc Yên, Sơn La, đề xuất chuyển hóa thành rừng nông lâm kết hợp.

• Tác giả: Trịnh Thị Thanh Thùy
• Người hướng dẫn: PGS - TS Phạm Xuân Hoàn
• Trường học: Trường Đại học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Nông Lâm Kết Hợp
• Đề tài: Nghiên Cứu Chuyển Hóa Nương Rẫy Thành Rừng Nông Lâm Kết Hợp Tại Háng Đồng, Bắc Yên
• Loại tài liệu: Luận Văn Tốt Nghiệp
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Trên thế giới
• 1.2. Nghiên cứu canh tác nương rẫy
• 1.3. Nghiên cứu nông lâm kết hợp
• 1.4. Nghiên cứu về chuyển hóa nương rẫy thành rừng nông lâm kết hợp
• 1.5. Nghiên cứu về canh tác nương rẫy
• 1.6. Nghiên cứu nông lâm kết hợp và sử dụng đất dốc
• 1.7. Nghiên cứu chuyển hóa nương rẫy thành rừng nông lâm kết hợp
• 2. CHƯƠNG 2: MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.2. Giới hạn nghiên cứu
• 2.2.1. Giới hạn về khu vực và đối tượng nghiên cứu
• 2.2.2. Giới hạn về nội dung
• 2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.3.1. Đặc điểm kiến thức bản địa trong canh tác nương rẫy và kinh nghiệm quản lý đất bỏ hóa
• 2.3.2. Đặc điểm cấu trúc thực vật rừng phục hồi sau canh tác nương rẫy
• 2.3.3. Đề xuất một số biện pháp lâm sinh nhằm chuyển hóa nương rẫy thành rừng nông lâm kết hợp
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Phương pháp luận
• 2.4.2. Phương pháp thu thập số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN – KINH TẾ XÃ HỘI
• 3.1. Điều kiện tự nhiên
• 3.1.1. Vị trí địa lý
• 3.1.2. Địa hình, địa mạo
• 3.1.3. Thổ nhưỡng
• 3.1.4. Khí hậu, thủy văn
• 3.2. Đặc điểm kinh tế - xã hội
• 3.2.1. Dân số, dân tộc, tập quán và lao động
• 3.2.2. Hiện trạng sản xuất nông, lâm nghiệp
• 3.2.3. Cơ sở hạ tầng
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Đặc điểm kiến thức bản địa trong canh tác nương rẫy và kinh nghiệm quản lý đất bỏ hóa
• 4.2. Thực trạng canh tác nương rẫy
• 4.3. Nghiên cứu kiến thức bản địa trong sử dụng đất
• 4.4. Các kinh nghiệm quản lý đất bỏ hóa
• 4.5. Đặc điểm cấu trúc rừng phục hồi sau canh tác nương rẫy
• 4.6. Phân loại trạng thái rừng
• 4.7. Đặc điểm cấu trúc QXTV rừng bỏ hóa 5 năm
• 4.8. Đặc điểm cấu trúc QXTV rừng bỏ hóa 5 - 10 năm
• 4.9. Đặc điểm cấu trúc QXTV rừng bỏ hóa trên 10 năm
• 4.10. Những sản phẩm phục vụ cho sinh kế của người dân từ TTV rừng bỏ hóa
• 4.11. Các sản phẩm từ gỗ
• 4.12. Các sản phẩm ngoài gỗ
• 4.13. Đề xuất một số biện pháp lâm sinh nhằm chuyển hóa nương rẫy thành rừng nông lâm kết hợp
• 4.14. Lựa chọn thành phần cây trồng, vật nuôi cho các mô hình rừng NLKH
• 4.15. Lựa chọn một số biện pháp kỹ thuật, mô hình nhằm chuyển hóa nương rẫy thành rừng NLKH
• 5. KẾT LUẬN - TỒN TẠI - KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Chuyển Hóa Nương Rẫy Hướng Tiếp Cận Mới

Canh tác nương rẫy là một hình thức sản xuất nông nghiệp truyền thống ở vùng nhiệt đới, gắn liền với đời sống vật chất và tâm linh của nhiều cộng đồng. Tuy nhiên, với áp lực dân số và khai thác tài nguyên quá mức, canh tác nương rẫy hiện nay đang gây ra nhiều hệ lụy nghiêm trọng như mất rừng, xói mòn đất, và suy giảm năng suất cây trồng. Trên thế giới, mỗi năm có khoảng 20 triệu ha rừng bị mất, trong đó nương rẫy chiếm tới 50%. Việt Nam, đặc biệt là các tỉnh miền núi phía Bắc như Sơn La, cũng không tránh khỏi tình trạng này. Việc chuyển đổi nương rẫy sang các hình thức sử dụng đất bền vững hơn, như rừng nông lâm kết hợp, là một giải pháp cấp thiết để bảo vệ môi trường và cải thiện sinh kế cho người dân. Nghiên cứu tại Háng Đồng, Bắc Yên tập trung vào việc tìm hiểu các giải pháp chuyển đổi phù hợp với điều kiện địa phương.

1.1. Thực Trạng Canh Tác Nương Rẫy và Hậu Quả Môi Trường

Canh tác nương rẫy, với quy trình chặt phá rừng, đốt nương, canh tác ngắn hạn và bỏ hóa, đang gây ra những tác động tiêu cực đến môi trường. Theo số liệu của Viện Điều tra Quy hoạch rừng (FIPI;1993), 58,2% diện tích vùng đồi núi nước ta có độ dốc > 20 độ, nơi canh tác nương rẫy thường diễn ra. Thời gian bỏ hóa ngắn (2-5 năm) khiến đất không kịp phục hồi, dẫn đến cạn kiệt dinh dưỡng và xói mòn. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến năng suất cây trồng mà còn đe dọa đến đa dạng sinh học và khả năng phòng hộ của rừng.

1.2. Nông Lâm Kết Hợp Giải Pháp Thay Thế Bền Vững Cho Nương Rẫy

Nông lâm kết hợp (NLKH) là một hệ thống quản lý đất đai kết hợp giữa trồng cây nông nghiệp, cây lâm nghiệp và chăn nuôi trên cùng một diện tích. NLKH có nhiều ưu điểm so với canh tác nương rẫy truyền thống, như tăng độ che phủ đất, cải thiện độ phì nhiêu, giảm xói mòn, và cung cấp đa dạng sản phẩm cho người dân. Nhiều nghiên cứu trên thế giới đã chứng minh tính hiệu quả của NLKH trong việc phát triển bền vững vùng đồi núi.

II. Vấn Đề Đặt Ra Chuyển Đổi Nương Rẫy Tại Háng Đồng Bắc Yên

Sơn La là một tỉnh miền núi nghèo, nơi người dân còn phụ thuộc nhiều vào tự nhiên. Tình trạng khai thác rừng quá mức và canh tác lạc hậu đã dẫn đến xói mòn đất và suy giảm năng suất cây trồng. Đất đai bị bỏ hóa do canh tác kém hiệu quả, trong khi diện tích rừng ngày càng giảm do nhu cầu đất canh tác. Việc quản lý đất bỏ hóa sau nương rẫy là một vấn đề cấp bách, nhằm bảo vệ rừng còn lại, khôi phục rừng đã mất và đảm bảo sinh kế cho người dân. Nghiên cứu này tập trung vào xã Háng Đồng, Bắc Yên, một địa phương điển hình với nhiều thách thức trong quản lý và sử dụng đất nương rẫy.

2.1. Thách Thức Trong Quản Lý Đất Bỏ Hóa Sau Canh Tác Nương Rẫy

Quản lý đất bỏ hóa sau canh tác nương rẫy gặp nhiều khó khăn do thiếu kiến thức và nguồn lực. Người dân thường không có kinh nghiệm trong việc cải tạo đất, lựa chọn cây trồng phù hợp, hoặc áp dụng các biện pháp kỹ thuật canh tác bền vững. Bên cạnh đó, chính sách hỗ trợ và khuyến khích chuyển đổi nương rẫy còn hạn chế, khiến người dân khó tiếp cận các nguồn vốn và kỹ thuật cần thiết.

2.2. Tìm Kiếm Giải Pháp Phù Hợp Với Điều Kiện Kinh Tế Xã Hội Địa Phương

Việc chuyển đổi nương rẫy cần phải dựa trên sự hiểu biết sâu sắc về điều kiện kinh tế - xã hội và tập quán canh tác của người dân địa phương. Các giải pháp kỹ thuật cần phải đơn giản, dễ thực hiện, và mang lại lợi ích kinh tế rõ ràng cho người dân. Đồng thời, cần có sự tham gia tích cực của cộng đồng trong quá trình lập kế hoạch và thực hiện các dự án chuyển đổi.

2.3. Vai Trò Của Kiến Thức Bản Địa Trong Quản Lý Tài Nguyên Đất

Nghiên cứu về kiến thức bản địa trong canh tác nương rẫy và quản lý đất bỏ hóa là rất quan trọng. Người dân địa phương có nhiều kinh nghiệm quý báu về lựa chọn cây trồng, kỹ thuật canh tác, và bảo vệ đất. Việc kết hợp kiến thức bản địa với các giải pháp khoa học kỹ thuật sẽ giúp tăng tính hiệu quả và bền vững của các dự án chuyển đổi.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Đánh Giá Thực Trạng và Đề Xuất Giải Pháp

Nghiên cứu sử dụng kết hợp các phương pháp định tính và định lượng để đánh giá thực trạng canh tác nương rẫy, đặc điểm cấu trúc thực vật rừng phục hồi sau nương rẫy, và đề xuất các biện pháp lâm sinh nhằm chuyển đổi sang rừng nông lâm kết hợp. Các phương pháp thu thập số liệu bao gồm điều tra khảo sát thực địa, phỏng vấn người dân, phân tích mẫu đất và thực vật, và tham khảo các tài liệu khoa học liên quan. Kết quả nghiên cứu sẽ là cơ sở để xây dựng các mô hình NLKH phù hợp với điều kiện tự nhiên và kinh tế - xã hội của Háng Đồng.

3.1. Điều Tra Khảo Sát Thực Địa và Thu Thập Dữ Liệu

Quá trình điều tra khảo sát thực địa được thực hiện tại các khu vực nương rẫy bỏ hóa với các thời gian khác nhau (5 năm, 5-10 năm, trên 10 năm). Các thông tin được thu thập bao gồm: thành phần loài thực vật, mật độ cây, chiều cao cây, đường kính cây, độ tàn che, và các đặc điểm đất đai. Ngoài ra, cũng tiến hành phỏng vấn người dân để thu thập thông tin về tập quán canh tác, kiến thức bản địa, và nhu cầu sử dụng đất.

3.2. Phân Tích Mẫu Đất và Thực Vật Đánh Giá Độ Phì Nhiêu và Đa Dạng Sinh Học

Mẫu đất và thực vật được thu thập tại các điểm khảo sát để phân tích các chỉ tiêu về độ phì nhiêu (pH, hàm lượng chất hữu cơ, N, P, K) và đa dạng sinh học (số lượng loài, chỉ số đa dạng Shannon-Wiener). Kết quả phân tích sẽ giúp đánh giá khả năng phục hồi của đất và tiềm năng phát triển rừng sau nương rẫy.

3.3. Xử Lý và Phân Tích Dữ Liệu Sử Dụng Các Phương Pháp Thống Kê

Dữ liệu thu thập được sẽ được xử lý và phân tích bằng các phương pháp thống kê để đánh giá sự khác biệt giữa các trạng thái rừng khác nhau, xác định các yếu tố ảnh hưởng đến quá trình phục hồi rừng, và xây dựng các mô hình dự báo. Các phần mềm thống kê như SPSS và R được sử dụng để hỗ trợ quá trình phân tích.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Đặc Điểm Rừng Phục Hồi và Kinh Nghiệm Bản Địa

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng rừng phục hồi sau canh tác nương rẫy tại Háng Đồng có cấu trúc và thành phần loài khác nhau tùy thuộc vào thời gian bỏ hóa. Rừng bỏ hóa lâu năm có đa dạng sinh học cao hơn và khả năng phục hồi độ phì nhiêu tốt hơn so với rừng bỏ hóa ngắn năm. Người dân địa phương có nhiều kinh nghiệm quý báu trong việc quản lý đất bỏ hóa, như sử dụng các loài cây bản địa để cải tạo đất, áp dụng các kỹ thuật canh tác luân canh, và bảo vệ nguồn nước. Những kinh nghiệm này cần được khai thác và phát huy trong quá trình chuyển đổi nương rẫy.

4.1. Phân Loại Trạng Thái Rừng Phục Hồi Sau Nương Rẫy

Nghiên cứu đã phân loại rừng phục hồi sau nương rẫy thành ba trạng thái chính: rừng bỏ hóa 5 năm, rừng bỏ hóa 5-10 năm, và rừng bỏ hóa trên 10 năm. Mỗi trạng thái có đặc điểm cấu trúc và thành phần loài khác nhau, phản ánh quá trình diễn thế sinh thái tự nhiên.

4.2. Đặc Điểm Cấu Trúc Quần Xã Thực Vật Rừng Bỏ Hóa

Nghiên cứu đã mô tả chi tiết cấu trúc quần xã thực vật rừng bỏ hóa, bao gồm thành phần loài cây gỗ, cây bụi, cây cỏ, và cây tái sinh. Các chỉ số như mật độ cây, chiều cao cây, đường kính cây, độ tàn che, và chỉ số đa dạng sinh học được sử dụng để đánh giá chất lượng rừng.

4.3. Kinh Nghiệm Quản Lý Đất Bỏ Hóa Của Người Dân Địa Phương

Nghiên cứu đã ghi nhận nhiều kinh nghiệm quý báu của người dân địa phương trong việc quản lý đất bỏ hóa, như sử dụng các loài cây họ đậu để cải tạo đất, áp dụng kỹ thuật canh tác luân canh, và bảo vệ nguồn nước. Những kinh nghiệm này cần được khai thác và phát huy trong quá trình chuyển đổi nương rẫy.

V. Đề Xuất Giải Pháp Chuyển Hóa Nương Rẫy Thành Rừng Nông Lâm Kết Hợp

Dựa trên kết quả nghiên cứu, một số giải pháp lâm sinh đã được đề xuất nhằm chuyển hóa nương rẫy thành rừng nông lâm kết hợp tại Háng Đồng. Các giải pháp này bao gồm lựa chọn thành phần cây trồng, vật nuôi phù hợp, áp dụng các biện pháp kỹ thuật canh tác bền vững, và xây dựng các mô hình NLKH đa dạng. Mục tiêu là tạo ra các hệ thống sản xuất nông nghiệp bền vững, vừa bảo vệ môi trường, vừa cải thiện sinh kế người dân.

5.1. Lựa Chọn Thành Phần Cây Trồng Vật Nuôi Phù Hợp

Việc lựa chọn thành phần cây trồng, vật nuôi phù hợp là yếu tố quan trọng để đảm bảo tính hiệu quả và bền vững của mô hình NLKH. Cần ưu tiên các loài cây bản địa, có giá trị kinh tế cao, và có khả năng cải tạo đất. Vật nuôi cũng cần được lựa chọn phù hợp với điều kiện địa phương và nhu cầu thị trường.

5.2. Áp Dụng Các Biện Pháp Kỹ Thuật Canh Tác Bền Vững

Các biện pháp kỹ thuật canh tác bền vững cần được áp dụng để giảm thiểu xói mòn đất, cải thiện độ phì nhiêu, và bảo vệ nguồn nước. Các biện pháp này bao gồm trồng cây theo đường đồng mức, sử dụng phân bón hữu cơ, và áp dụng kỹ thuật tưới tiêu hợp lý.

5.3. Xây Dựng Các Mô Hình Nông Lâm Kết Hợp Đa Dạng

Cần xây dựng các mô hình NLKH đa dạng, phù hợp với điều kiện cụ thể của từng vùng và nhu cầu của người dân. Các mô hình này có thể bao gồm trồng cây ăn quả xen kẽ với cây lâm nghiệp, trồng cây công nghiệp dưới tán rừng, hoặc kết hợp trồng cây với chăn nuôi.

VI. Kết Luận và Kiến Nghị Hướng Tới Phát Triển Bền Vững Tại Háng Đồng

Nghiên cứu đã cung cấp những thông tin quan trọng về thực trạng canh tác nương rẫy và tiềm năng chuyển đổi sang rừng nông lâm kết hợp tại Háng Đồng, Bắc Yên. Kết quả nghiên cứu là cơ sở để xây dựng các chính sách và chương trình hỗ trợ người dân chuyển đổi sang các hình thức sử dụng đất bền vững hơn. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan nhà nước, các tổ chức khoa học, và cộng đồng địa phương để đảm bảo tính hiệu quả và bền vững của các dự án chuyển đổi. Hướng tới mục tiêu phát triển bền vững và nâng cao sinh kế người dân.

6.1. Tăng Cường Chính Sách Hỗ Trợ Chuyển Đổi Nương Rẫy

Cần tăng cường các chính sách hỗ trợ người dân chuyển đổi nương rẫy, như cung cấp vốn vay ưu đãi, hỗ trợ kỹ thuật canh tác, và tạo điều kiện tiếp cận thị trường cho các sản phẩm nông lâm nghiệp.

6.2. Nâng Cao Năng Lực Cho Cộng Đồng Địa Phương

Cần nâng cao năng lực cho cộng đồng địa phương về quản lý đất đai, kỹ thuật canh tác bền vững, và kiến thức về thị trường. Các chương trình đào tạo và tập huấn cần được tổ chức thường xuyên và phù hợp với nhu cầu của người dân.

6.3. Đẩy Mạnh Nghiên Cứu và Ứng Dụng Khoa Học Công Nghệ

Cần đẩy mạnh nghiên cứu và ứng dụng khoa học công nghệ vào lĩnh vực nông lâm nghiệp, như sử dụng các giống cây trồng mới, áp dụng các kỹ thuật canh tác tiên tiến, và phát triển các sản phẩm chế biến từ nông lâm sản.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Theo thống kê từ Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) cùng các tổ chức bảo tồn quốc tế, hoạt động đốt phá rừng làm nương rẫy chiếm tới hơn 50% nguyên nhân làm mất khoảng 20 triệu ha rừng mỗi năm trên phạm vi toàn cầu. Tại Việt Nam, hơn 58,2% diện tích đồi núi có độ dốc trên 20 độ, nơi tập trung phần lớn các tập quán canh tác "đao canh hỏa chủng" truyền thống của đồng bào vùng cao.

Nghiên cứu tập trung giải quyết bài toán suy thoái đất và suy giảm diện tích rừng do tập quán du canh du cư tại xã Háng Đồng, huyện Bắc Yên, tỉnh Sơn La. Với tổng diện tích tự nhiên 13.108,00 ha, địa bàn xã có tới 7.130,00 ha đất lâm nghiệp nhưng lại chịu áp lực lớn từ 247,56 ha đất nương rẫy canh tác trên sườn dốc hiểm trở từ 15 độ đến 42 độ. Toàn bộ 2.509 nhân khẩu thuộc dân tộc H'Mông đang đối mặt với tình trạng thiếu hụt lương thực gay gắt khi thời gian bỏ hóa bị co ngắn từ 8-20 năm xuống chỉ còn 2-5 năm, khiến năng suất cây trồng suy giảm nghiêm trọng và mức lương thực bình quân quy thóc chỉ đạt khoảng 146 kg/người/năm.

Mục tiêu cốt lõi của công trình là đánh giá toàn diện đặc điểm cấu trúc quần xã thực vật rừng phục hồi sau các giai đoạn nương rẫy bỏ hóa (1-5 năm, 5-10 năm và trên 10 năm), kết hợp phân tích kiến thức bản địa để đề xuất hệ thống giải pháp kỹ thuật lâm sinh chuyển hóa đất nương rẫy thành các mô hình rừng nông lâm kết hợp bền vững. Công trình có ý nghĩa thực tiễn to lớn trong việc bảo vệ 7.448,00 ha đất thuộc khu bảo tồn thiên nhiên và rừng đặc dụng, phủ xanh 1.580,76 ha đất chưa sử dụng, đồng thời ổn định sinh kế lâu dài cho 277 hộ gia đình tại địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết diễn thế sinh thái thứ sinh của Odum và Bodley nhằm giải thích quy luật phục hồi tự nhiên của thảm thực vật sau các tác động phát dọn và đốt nương. Kết hợp với đó là khung lý thuyết hệ thống nông lâm kết hợp do Trung tâm Nghiên cứu Nông Lâm kết hợp Quốc tế (ICRAF), King (1969) và Lundgren phát triển, khẳng định mối quan hệ tương hỗ bền vững giữa các loài cây thân gỗ lâu năm và cây hoa màu hàng năm trên cùng một đơn vị diện tích.

Nghiên cứu tích hợp hệ thống kỹ thuật canh tác bền vững trên đất dốc (SALT 1 đến SALT 4) của Baptist Mindanao và lý thuyết quản lý bỏ hóa cải tiến (Improved Fallow Management - IFM). Năm khái niệm khoa học trọng tâm được chuẩn hóa bao gồm:

• Quần xã thực vật phục hồi sau nương rẫy
• Chỉ số giá trị quan trọng (Importance Value Index - IV%)
• Cấu trúc tầng thứ và độ tàn che lâm phần
• Hệ số luân canh đất nương rẫy (Hệ số R)
• Mô hình nông lâm kết hợp đa mục đích

Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp thu thập dữ liệu kết hợp chặt chẽ giữa điều tra xã hội học nông thôn có sự tham gia của người dân (PRA) và điều tra lâm sinh thực địa giai đoạn 2010 - 2015.

Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu: Nghiên cứu thiết lập 12 ô tiêu chuẩn (OTC) điển hình hình chữ nhật diện tích 1.000 m² (40m x 25m), phân bố đại diện theo đường đồng mức tại 3 trạng thái rừng bỏ hóa (1-5 năm, 5-10 năm và trên 10 năm). Trong mỗi OTC, lập 5 ô dạng bản (ODB) diện tích 25 m² (5m x 5m) tại 4 góc và trung tâm (tổng cộng 60 ODB) để điều tra cây tái sinh và cây bụi thảm tươi. Về mặt xã hội, khảo sát phỏng vấn sâu 27 hộ gia đình đại diện tại 3 bản đặc trưng của xã Háng Đồng.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích: Sử dụng chỉ số IV% của Daniel Marmillod (tính bằng trung bình cộng tỷ lệ số cá thể N% và tỷ lệ tiết diện ngang G%) nhằm định lượng chính xác những loài chiếm ưu thế sinh thái thực sự (IV% từ 5% trở lên). Quy luật kết cấu số cây theo đường kính (N/D1.3) và chiều cao (N/Hvn) được mô hình hóa qua các hàm phân bố lý thuyết như hàm giảm Meyer, phân bố Weibull và phân bố khoảng cách, sau đó kiểm định độ phù hợp thực nghiệm bằng tiêu chuẩn Khi bình phương (Chi-square) của Pearson ở mức ý nghĩa 0,05.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thực trạng canh tác nương rẫy và sự suy giảm năng suất đất: Sau 4 năm canh tác liên tục không bón phân, năng suất của hầu hết các loại cây trồng đều sụt giảm nghiêm trọng. Năng suất lúa nương giảm 21,05% (từ 1.900 kg/ha năm đầu xuống 1.500 kg/ha ở năm thứ tư); ngô giảm 23,68% (từ 3.800 kg/ha xuống 2.900 kg/ha); sắn củ giảm 16,67% (từ 6.000 kg/ha xuống 5.000 kg/ha); cây dong riềng giảm tới 54,17% (từ 2.400 kg/ha xuống 1.100 kg/ha); và thảo quả giảm 44,00% (từ 2.500 kg/ha xuống 1.400 kg/ha).

Áp lực dân sinh và hiện trạng cơ sở hạ tầng: Toàn xã Háng Đồng có 1.367 lao động trong độ tuổi (chiếm 60% dân số) nhưng 100% làm nông nghiệp tự cấp tự túc. Tỷ lệ nhà tạm, nhà tranh tre dột nát chiếm tới 79,78% (221 trên tổng số 277 căn nhà). Cơ cấu đất nương rẫy gồm 55-60% nương rẫy cố định và 40-45% nương rẫy luân chuyển 1 vụ, phân bố ở địa hình hiểm trở có độ dốc từ 15 độ đến 42 độ.

Quy luật phục hồi cấu trúc quần xã thực vật: Ở giai đoạn bỏ hóa 1-5 năm, thảm thực vật chủ yếu là cây bụi tiên phong như Bùm bụp, Ba soi, Cỏ tranh với độ tàn che dưới 0,3. Ở giai đoạn bỏ hóa 5-10 năm và trên 10 năm, cấu trúc lâm phần có sự chuyển biến rõ rệt với sự xuất hiện của các loài cây gỗ bản địa tái sinh có giá trị như Kháo vàng, Dẻ, Sau sau, Tống quá sủ. Quy luật phân bố số cây theo cấp đường kính và cấp chiều cao hoàn toàn tuân theo hàm giảm Meyer với độ tàn che đạt trên 0,6 và mật độ tái sinh tự nhiên đạt chất lượng tốt chiếm trên 65%.

Đa dạng tài nguyên lâm sản ngoài gỗ: Thảm thực vật rừng bỏ hóa lưu giữ nguồn tài nguyên phong phú với hơn 20 loài lâm sản ngoài gỗ có giá trị dược liệu, thực phẩm và thương phẩm như Thảo quả, Sơn tra (Táo mèo), Chè Shan tuyết, Mây giang và các loại rau rừng bản địa.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi khiến đất nương rẫy bạc màu nhanh chóng là lượng mưa lớn hàng năm đạt 1.228,8 mm, tập trung 84-92% vào mùa mưa (từ tháng 4 đến tháng 9). Trên nền địa hình dốc mạnh và tầng đất Feralit mỏng, nước mưa gây xói mòn rửa trôi ước tính từ 0,5 đến 1,0 cm lớp đất mặt mỗi năm.

Đối chiếu với các công trình nghiên cứu của Anthony Young (1997) và Đỗ Đình Sâm (1994), hệ số canh tác đất R bền vững tại vùng nhiệt đới đòi hỏi mức từ 17% đến 33% (tương ứng với 4 năm canh tác thì phải bỏ hóa từ 8 đến 20 năm). Tuy nhiên, do áp lực gia tăng dân số 1,5%/năm tại địa phương, chu kỳ bỏ hóa bị rút ngắn quá mức khiến đất không thể tích lũy lại độ phì tự nhiên, hình thành vòng luẩn quẩn: mất rừng - đất thoái hóa - năng suất giảm - tiếp tục phá rừng.

Để trực quan hóa các phát hiện trên trong các báo cáo khoa học, dữ liệu nên được cấu trúc qua: (1) Biểu đồ đường thể hiện xu hướng suy thoái năng suất 6 loại cây trồng theo thời gian canh tác 4 năm; (2) Biểu đồ cột so sánh chỉ số IV% của các loài cây ưu thế qua 3 giai đoạn bỏ hóa; và (3) Đồ thị hàm phân bố toán học Meyer mô tả cấu trúc phân tầng số cây theo cấp đường kính (N/D1.3) và chiều cao (N/Hvn).

Đề xuất và khuyến nghị

1. Triển khai mô hình nông lâm kết hợp SALT 1 và SALT 3 trên đất nương rẫy có độ dốc trên 25 độ: Thiết lập cơ cấu sử dụng đất gồm 40% đất nông nghiệp xen canh với 60% diện tích trồng cây lâm nghiệp bản địa (Tống quá sủ, Sau sau, Kháo vàng) và dải cây phân xanh chắn xói mòn. Mục tiêu nâng độ che phủ thực bì lên 75-80% và giảm thiểu lượng đất bị rửa trôi trên 40% trong giai đoạn 2016 - 2020. Cơ quan chủ trì: Phòng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn huyện Bắc Yên phối hợp cùng Ủy ban nhân dân xã Háng Đồng.

2. Áp dụng kỹ thuật làm giàu thảm thực vật bỏ hóa bằng các loài cây họ Đậu cải tạo đất: Đưa vào gieo trồng các loài cây cố định đạm mọc nhanh như Đậu triều Ấn Độ, Cốt khí, Keo dậu theo đường đồng mức. Mục tiêu rút ngắn chu kỳ phục hồi đất từ 8 năm xuống còn 3-4 năm, đồng thời tăng hàm lượng mùn và dinh dưỡng tầng đất mặt thêm 15-20% trong vòng 1-3 năm đầu của chu kỳ bỏ hóa. Đơn vị thực hiện: Trạm Khuyến nông huyện trực tiếp chuyển giao kỹ thuật cho các hộ nông dân tại 6 bản.

3. Phát triển vùng chuyên canh lâm sản ngoài gỗ và cây ăn quả đặc sản dưới tán rừng: Mở rộng diện tích trồng Sơn tra, Thảo quả và Chè Shan tuyết trên các sườn đồi núi cao từ 800 m đến 1.500 m. Mục tiêu tăng thu nhập hộ gia đình thêm 30-35% và nâng mức đảm bảo an ninh lương thực quy đổi lên trên 300 kg/người/năm trong giai đoạn 2016 - 2022. Chủ thể thực hiện: Các hộ gia đình và Hợp tác xã Nông lâm nghiệp bản địa.

4. Hoàn thiện quy hoạch giao đất khoán rừng và hỗ trợ tín dụng lâm nghiệp: Rà soát phân định ranh giới và giao quyền sử dụng ổn định lâu dài đối với 7.130,00 ha đất lâm nghiệp và đưa 1.580,76 ha đất chưa sử dụng vào khoanh nuôi tái sinh có trồng bổ sung. Mục tiêu đảm bảo 100% hộ dân H'Mông có diện tích rừng nhận khoán hưởng lợi từ dịch vụ môi trường rừng và các chính sách thuộc Chương trình mục tiêu quốc gia giảm nghèo bền vững. Đơn vị thực hiện: Ủy ban nhân dân huyện Bắc Yên phối hợp cùng Ban Quản lý Rừng đặc dụng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà quản lý và hoạch định chính sách lâm nghiệp, nông thôn miền núi: Tài liệu cung cấp căn cứ thực tiễn để xây dựng quy hoạch sử dụng 13.108,00 ha đất đai vùng cao, phân bổ ngân sách các chương trình mục tiêu quốc gia và điều chỉnh chính sách giao đất giao rừng phù hợp với tập quán của đồng bào dân tộc thiểu số.

2. Cán bộ khuyến nông, khuyến lâm tại các địa phương vùng núi dốc: Ứng dụng trực tiếp quy trình kỹ thuật chuyển đổi 247,56 ha nương rẫy, hướng dẫn người dân kỹ thuật trồng xen dải cây họ đậu chắn xói mòn, xử lý đất bỏ hóa và canh tác theo mô hình SALT.

3. Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên chuyên ngành Lâm học, Quản lý tài nguyên rừng: Nguồn tài liệu học thuật giá trị về phương pháp thiết lập ô tiêu chuẩn điển hình 1.000 m², kỹ thuật định lượng chỉ số giá trị quan trọng IV% và ứng dụng các hàm phân bố xác suất trong phân tích động thái thảm thực vật phục hồi.

4. Các tổ chức phi chính phủ và ban quản lý dự án bảo tồn sinh kế bền vững: Cung cấp khung đánh giá thực nghiệm để thiết kế các dự án phát triển chuỗi giá trị lâm sản ngoài gỗ (Sơn tra, Thảo quả), gắn kết giữa mục tiêu bảo tồn đa dạng sinh học với nâng cao đời sống cho 277 hộ dân tộc H'Mông tại vùng đệm.

Câu hỏi thường gặp

1. Nguyên nhân chính khiến năng suất cây trồng nương rẫy tại xã Háng Đồng sụt giảm nhanh là gì? Năng suất suy giảm do canh tác trên sườn dốc hiểm trở từ 15 độ đến 42 độ trong điều kiện lượng mưa lớn 1.228,8 mm gây rửa trôi nghiêm trọng. Điển hình, năng suất lúa nương giảm từ 1.900 kg/ha ở năm đầu xuống 1.500 kg/ha ở năm thứ tư vì đất bị mất từ 0,5 đến 1,0 cm tầng đất mặt mỗi năm mà không được bổ sung phân bón.

2. Vì sao chu kỳ bỏ hóa nương rẫy hiện nay không đủ để phục hồi độ phì của đất? Theo nguyên lý sinh thái học, hệ số canh tác R bền vững cần thời gian bỏ hóa từ 8 đến 20 năm để đất phục hồi độ phì tự nhiên. Do áp lực dân số 2.509 người, thời gian bỏ hóa tại địa phương bị rút ngắn xuống chỉ còn 2-5 năm, khiến thảm thực vật chưa kịp tái sinh tầng cây gỗ đã bị phát đốt lại.

3. Mô hình nông lâm kết hợp SALT nào thích hợp nhất với điều kiện tự nhiên địa phương? Luận văn khuyến nghị áp dụng mô hình SALT 1 và SALT 3 với cơ cấu dành 40% diện tích cho cây nông nghiệp và 60% cho cây lâm nghiệp kết hợp hàng rào xanh. Mô hình này giúp nâng độ che phủ mặt đất lên trên 75%, hạn chế xói mòn và mang lại sản phẩm đa dạng hơn so với phương thức độc canh truyền thống.

4. Cây họ Đậu đóng vai trò gì trong việc rút ngắn thời gian bỏ hóa nương rẫy? Các loài cây họ Đậu như Đậu triều, Cốt khí và Keo dậu có hệ rễ cố định đạm sinh học và cung cấp sinh khối phân xanh dồi dào. Việc trồng xen cây họ Đậu theo đường đồng mức giúp cải tạo kết cấu đất, giảm rửa trôi và rút ngắn thời gian bỏ hóa đất từ 8 năm xuống còn 3-4 năm.

5. Lâm sản ngoài gỗ đóng góp như thế nào vào việc cải thiện sinh kế cho đồng bào H'Mông? Các loài lâm sản ngoài gỗ như Thảo quả (năng suất 2.500 kg/ha), quả Sơn tra, Chè Shan tuyết và Mây tre cung cấp nguồn thu nhập thương phẩm trực tiếp cho 277 hộ dân. Việc khai thác hợp lý dưới tán rừng giúp giải quyết tình trạng thiếu đói giáp hạt và tạo động lực để người dân tích cực bảo vệ rừng.

Kết luận

• Đánh giá chi tiết hiện trạng canh tác 247,56 ha nương rẫy tại xã Háng Đồng và xác thực tốc độ suy giảm năng suất từ 16,67% đến 54,17% của các loại cây trồng lương thực sau 4 năm canh tác liên tục.
• Xác định quy luật diễn thế và cấu trúc tầng tán của quần xã thực vật phục hồi qua 3 mốc thời gian bỏ hóa (1-5 năm, 5-10 năm và trên 10 năm) thông qua mô hình phân bố hàm giảm Meyer và chỉ số quan trọng IV%.
• Đề xuất hệ thống mô hình nông lâm kết hợp SALT 1-4 cùng giải pháp làm giàu đất bỏ hóa bằng cây họ Đậu cố định đạm kết hợp phát triển cây đa mục đích bản địa (Sơn tra, Thảo quả, Tống quá sủ).
• Đóng góp cơ sở khoa học xác đáng cho công tác quy hoạch 13.108,00 ha đất đai và bảo tồn 7.130,00 ha diện tích rừng vùng cao tại huyện Bắc Yên, tỉnh Sơn La.
• Xác lập định hướng phát triển sinh kế bền vững, chuyển đổi từ nền sản xuất nương rẫy bóc lột tự nhiên sang hệ sinh thái nông lâm kết hợp đa tầng có bồi bổ cho môi trường.

Về lộ trình kế tiếp: Giai đoạn 2016 - 2018 tập trung xây dựng các mô hình trình diễn SALT và chuyển giao kỹ thuật gieo trồng cây họ Đậu tại 3 bản nòng cốt; giai đoạn 2019 - 2022 mở rộng quy mô toàn diện trên toàn bộ 6 bản của xã Háng Đồng. Các cấp chính quyền địa phương, nhà khoa học lâm nghiệp và cộng đồng người H'Mông cần phối hợp chặt chẽ để triển khai ngay các giải pháp nông lâm kết hợp, biến đất nương rẫy thoái hóa thành những cánh rừng trù phú và giàu giá trị kinh tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Trên thế giới 1. Nghiên cứu canh tác nương rẫy Canh tác nương rẫy được hiểu theo nhiều nghĩa khác nhau, nông nghiệp du canh, canh tác du canh, nhưng thường được hiểu là chặt cây – đốt nương – làm rẫy. Thuật ngữ này mang nặng dấu ấn về phá hoại môi trường.

Định nghĩa được dùng nhiều nhất là “Canh tác nương rẫy được coi là những hệ thống canh tác nông nghiệp trong đó đất được phát quang để canh tác trong một thời gian ngắn hơn thời gian bỏ hóa (Conklin, 1957)”. Trên quan điểm động, có một định nghĩa mới “Du canh là một chiến lược quản lý tài nguyên trong đó đất đai được luân canh nhằm khai thác năng lượng và vốn dinh dưỡng của phức hệ thực vật – đất của hiện trường canh tác (Mc Grath, 1987)” .Trên quan điểm sử dụng đất, Anthony Young (1997) cho rằng “Du canh là một hệ thống luân canh trong đó sau một thời gian canh tác đất được bỏ hóa tự nhiên để rừng cây hoặc cây bụi mọc trở lại giúp cho đất phục hồi lại độ phì tự nhiên, đây là hệ thống hoàn toàn bền vững khi thời gian bỏ hóa đủ dài và mật độ dân số thấp [15]”. Có rất nhiều các công trình nghiên cứu về canh tác nương rẫy, điển hình là các vấn đề sau: Nghiên cứu về thực trạng nương rẫy: Hiện nay, trên quy mô toàn cầu ước tính có khoảng 5.000ha rừng/ngày bị chặt- đốt với khoảng 500 triệu người sống trực tiếp và một tỷ người sống gián tiếp của 3.000 tộc người khác nhau đang dựa vào canh tác nương rẫy. Đây quả thật là con số báo động.

Do đó, bức tranh về thực trạng nương rẫy luôn là vấn đề quan tâm nghiên cứu đầu tiên ở hầu hết các nước có hoạt động này. Tiêu biểu là “Tổng quan về nông nghiệp du canh” dưới góc nhìn về kiến thức và kinh nghiệm bản địa của người dân trong sử dụng đất khôn khéo và phục hồi rừng. Dự án “Nông c 4 nghiệp du canh ở Thái Lan, Lào và Việt Nam, đặc điểm kinh tế, xã hội và môi trường so với các kiểu sử dụng đất thay thế (1991-1994)” của Viện Quốc tế và Môi trường Anh. Nghiên cứu về nguyên nhân không bền vững của canh tác nương rẫy, nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng, canh tác nương rẫy gây xói mòn mạnh, ước tính mất khoảng 0,5 – 1cm đất/năm nhưng để hình thành đất phải mất 300 năm mới tạo được lớp đất 2,5cm [12].

Công trình “Các phương thức sử dụng đất dốc vùng cao bền vững ở Đông Nam Á” của Garrity (1993) đã chỉ ra các nguyên nhân về tính không bền vững của các phương thức sử dụng đất ở vùng cao, trong đó có nguyên nhân về sự phân chia “trách nhiệm giữa bên nông nghiệp và lâm nghiệp” [12]. Nghiên cứu về giải pháp cho nông nghiệp du canh. Đây là bài toán khó mà thực tế đa số quốc gia chưa tìm được lời giải thấu đáo. Tuy vậy, cũng đã có một số công trình điển hình như chương trình “Thay thế nông nghiệp du canh.

Chiến lược toàn cầu(ABS)” của Trung tâm nghiên cứu nông lâm kết hợp quốc tế ICRAF với nội dung cốt lõi là áp dụng các phương thức nông lâm kết hợp cho sử dụng đất. Thời gian gần đây, ICRAF tiếp tục nghiên cứu về sử dụng đất bỏ hóa. Hội nghị thế giới về “Lâm nghiệp và phát triển bền vững” tại Inđonesia(1996) cũng thảo luận hàng loạt các giải pháp bề canh tác nương rẫy [48]. Nghiên cứu về tác động tích cực của canh tác nương rẫy, một số tác giả khác cho rằng, nếu mật độ dân số 50 người/km2, canh tác nương rẫy có thể được xem như các “ lỗ trống” trong rừng tự nhiên nên hoạt động này là cách hiệu quả nhất để đối phó với các thực thể sinh thái vùng nhiệt đới (Cox và Atkins, 1976) và có tác dụng tích cực trong quá trình diễn thế và tái tạo rừng ( Odum, 1971, Bodley, 1976) Nhìn chung các công trình nghiên cứu đều khẳng định rằng sự không phù hợp của canh tác nương rẫy ngày này.

Trong công cuộc tìm kiếm các giải pháp sử dụng đất thay thế cho canh tác nương rẫy đã đi đến kết luận: Canh tác c 5 nông lâm kết hợp tỏ ra có nhiều triển vọng nhất để giải quyết các vấn đề bức xúc mà các nước đang phải đối mặt, bùng nổ dân số, đói nghèo và cạn kiệt nguồn tài nguyên thiên nhiên (FAO, 1996) 1. Nghiên cứu nông lâm kết hợp Nông lâm kết hợp (Agroforesty) hoặc hệ sinh thái nông lâm kết hợp, kĩ thuật nông lâm nghiệp,… đã được gọi bằng nhiều tên, nhưng về nội dung cơ bản không có sự phân biệt lớn. Lúc đầu gọi là nông lâm Agri - seilviculture đây là một thuật ngữ, được Ủy ban nghiên cứu kinh doanh nông lâm kết hợp của Liên Hợp Quốc là ICRAF do ông King( Ấn Độ) làm chủ tịch đề xuất, năm 1969, King đã viết cuốn sách “Taungya”, trong đó có định nghĩa Agri- eilviculture như sau: “Trên cùng một mảnh đất sản xuất nông, lâm và chăn nuôi cùng kết hợp lại với nhau, cho sức sản xuất của đất được bảo vệ và nâng cao”. Mấy năm sau, Lundgren định nghĩa như sau: “NLKH là tên gọi chung của những hệ thống sử dụng đất trong đó các cây lâu năm (cây gỗ, cây bụi, các cây họ cau dừa, tre trúc, cây ăn quả, cây công nghiệp)….

được trồng có suy tính trên cùng một đơn vị diện tích qui hoạch đất với hoa màu và/hoặc với vật nuôi dưới dạng xen theo không gian hay theo thời gian. Trong các hệ thống nông lâm kết hợp có mối tác động tương hỗ qua lại về cả mặt sinh thái lẫn kinh tế giữa các thành phần trong hệ thống ”. Sau đó thuật ngữ chuyên môn Agroforestry được ứng dụng rộng hơn và tập trung được các loại khoa học. Theo ICRAF (1997): “NLKH là một hệ thống quản lý đất đai có thể chấp nhận được để tăng khả năng sản xuất của nhiều loại sản phẩm kết hợp sản phẩm nông nghiệp, cây công nghiệp, cây rừng và gia súc (được tiến hành đồng thời và kế tiếp nhau) và áp dụng các biện pháp quản lý kỹ thuật thích hợp với trình độ văn hóa của nhân dân địa phương”.

Biện pháp nông lâm kết hợp là một hệ thống các biện pháp kỹ thuật tổng hợp bao gồm các biện pháp kỹ thuật lâm nghiệp, kỹ thuật nông c 6 nghiệp,… được tiến hành trên một đơn vị diện tích đất đai nhằm đạt được những mục tiêu đã định sẵn và các sản phẩm hàng hóa. Ngay khi định nghĩa này ra đời đã được chấp nhận rộng khắp thế giới. Vì vậy, từ những năm 1984 trở lại đây thì khái niệm “Nông lâm kết hợp” ít được nhắc đến trong các nghiên cứu mà thay vào đó là việc xác định các kiểu, loại hệ thống NLKH đã thành một chủ đề chính của các nghiên cứu. Việc xây dựng nên hệ thống NLKH trên những vùng những khu vực khác nhau có sự khác nhau về thành phần loài, phương thức trồng… một chút nhưng qua các nghiên cứu đó đã làm sáng tỏ đặc điểm của một hệ canh tác NLKH điển hình và có thể tóm tắt như sau: Hệ canh tác Taungya (Taungya system) là hệ canh tác được sử dụng sớm nhất ở Myanmar nó biểu thị cho phương thức du canh.

Hệ canh tác này được đặc trưng bởi sự kết hợp giữa việc trồng cây nông nghiệp và lâm nghiệp. Cây nông nghiệp được trồng trong giai đoạn đầu của trồng rừng, khi cây rừng chưa khép tán người nông dân được phép trồng cây lương thực hoặc cây hàng hóa kết hợp với việc bảo vệ chăm sóc rừng. Việc kết hợp này chỉ có thể diễn ra trong vài năm đầu. Khái niệm Taungya ngày càng phát triển và ngày nay nó còn bao hàm cả tư tưởng của kỹ thuật sử dụng đất tổng hợp phục vụ phát triển nông thôn, miền núi.

Không chỉ sử dụng đất tạm thời khi chưa khép tán và giúp người nông dân xóa đói giảm nghèo mà nó còn tạo ra sự thay đổi để đảm bảo cho sự tham gia bình đẳng của người nông dân trong nền kinh tế lâm nghiệp sinh thái bền vững. Tuy nhiên hệ canh tác này đem lại hiệu quả kinh tế ban đầu cho người nông dân, nhưng ở những giai đoạn sau khi không còn trồng xen được cây nông nghiệp người dân không có thu nhập trước mắt nữa, đặc biệt trong các khu rừng phòng hộ đầu nguồn. Vì vậy hệ canh tác Taungya này vẫn chưa thực sự bền vững và lâu dài được. c 7 Mô hình rừng rẫy luân canh có thể coi là phương thức duy trì hệ nông nghiệp sinh thái và quản lý rừng tự nhiên bền vững.

Trong canh tác nương rẫy truyền thống, giai đoạn bỏ hóa (Fallow) là rất quan trọng để phục hồi lại độ phì tự nhiên, tái tạo lại rừng đây cũng là thời kì bỏ hóa cho đất nghỉ. Đứng về mặt sinh thái thì bỏ hóa hoàn toàn hợp lý nếu thời gian bỏ hóa được duy trì (Moran,1981), đây là giai đoạn nghỉ canh tác nông nghiệp để rừng được phục hồi lại. Trong giai đoạn gần đây kỹ thuật làm giầu rừng (Enricher fallow) đã và đang được áp dụng rộng rãi và có thể chia hai phương án: Một là hữu canh làm giàu kinh tế, nghĩa là làm tăng giá trị kinh tế của thảm thực vật hữu canh bằng cách trồng thêm các loài cây có giá trị hàng hóa và cây lương thực thực phẩm khác. Chẳng hạn mô hình trồng mây ở Luangan Dayaks của (Weistock, 1984), trồng cây gỗ đa mục đích trên ruộng bậc thang ở Ifugao Phippin (Conklin, 1980).

Hai là giai đoạn hữu canh làm giàu sinh học, nghĩa là tăng khả năng cải tạo đất của thảm thực vật hữu canh bằng các cây cải tạo đất. Việc thực hiện mô hình trồng rừng rẫy luân canh với các cây nương rẫy tạo ra không lớn, và giữ lại những mảnh rừng xung quanh để làm nguồn gieo giống, người sử dụng đã và đang tích cực điều khiển quá trình tái sinh của rừng theo đúng quy luật (Clarker, 1976; Gomerez, 1972) [15]. Trồng theo băng (Alley cropping) là kỹ thuật canh tác NLKH trong đó cây họ đậu cố định đạm mọc nhanh được trồng thành hàng theo đường đồng mức, giữa hai hàng cây này người ta canh tác nông nghiệp. Kỹ thuật canh tác này được nghiên cứu tại Viện nông nghiệp nhiệt đới quốc tế Ibanda (Wilsol và Kang, 1980) [30].

Hệ canh tác này cung cấp gỗ củi, thức ăn gia súc và nguồn phân xanh để nâng cao độ phì cho đất và tăng năng suất cây trồng.