Nghiên Cứu Chính Sách Thúc Đẩy Xuất Khẩu Cà Phê Vùng Tây Nguyên

Luận án tiến sĩ phân tích chính sách nhà nước nhằm thúc đẩy xuất khẩu cà phê vùng Tây Nguyên, góp phần phát triển kinh tế bền vững.

• Tác giả: Nguyễn Thị Phương Dung
• Người hướng dẫn: PGS.TS An Thị Thanh Nhàn
• Trường học: Đại học Thương mại
• Chuyên ngành: Logistic
• Đề tài: Nghiên Cứu Chính Sách Thúc Đẩy Xuất Khẩu Cà Phê Vùng Tây Nguyên
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CÁM ƠN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH VẼ
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU LUẬN ÁN
• 1.1. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU
• 1.2. TỔNG QUAN VÀ KHOẢNG TRỐNG NGHIÊN CỨU
• 1.2.1. Nhóm các công trình liên quan XK cà phê
• 1.2.2. Nhóm các công trình liên quan đến chính sách xuất khẩu cà phê vùng Tây Nguyên, Việt Nam
• 1.2.3. “Khoảng trống” về lý luận và thực tiễn cần tiếp tục nghiên cứu trong luận án
• 1.3. MỤC TIÊU, NHIỆM VỤ VÀ CÂU HỎI NGHIÊN CỨU
• 1.4. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU CỦA LUẬN ÁN
• 1.5. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU CỦA LUẬN ÁN
• 1.6. NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN ÁN
• 1.7. KẾT CẤU CỦA LUẬN ÁN
• 2. MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIỆM QUỐC TẾ VỀ CHÍNH SÁCH NHÀ NƯỚC NHẰM THÚC ĐẨY XUẤT KHẨU CÀ PHÊ
• 2.1. KHÁI QUÁT VỀ THÚC ĐẨY XUẤT KHẨU NÔNG SẢN
• 2.1.1. Khái niệm, quan điểm và nội dung thúc đẩy xuất khẩu nông sản
• 2.1.2. Vai trò và yêu cầu của thúc đẩy xuất khẩu nông sản
• 2.1.3. Chỉ tiêu đánh giá mức độ thúc đẩy xuất khẩu nông sản
• 2.2. CHÍNH SÁCH NHÀ NƯỚC NHẰM THÚC ĐẨY XUẤT KHẨU NÔNG SẢN
• 2.2.1. Khái niệm, mục tiêu và đặc điểm CSNN nhằm thúc đẩy xuất khẩu nông sản
• 2.2.2. Các chính sách nhà nước nhằm thúc đẩy xuất khẩu nông sản
• 2.3. YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG TỚI CHÍNH SÁCH THÚC ĐẨY XUẤT KHẨU NÔNG SẢN VÀ CÀ PHÊ
• 2.3.1. Yếu tố ảnh hưởng tới chính sách thúc đẩy xuất khẩu nông sản
• 2.3.2. Yếu tố ảnh hưởng đến chính sách thúc đẩy xuất khẩu cà phê
• 2.4. KINH NGHIỆM VỀ CHÍNH SÁCH THÚC ĐẨY XUẤT KHẨU CÀ PHÊ VÀ BÀI HỌC RÚT RA CHO VIỆT NAM
• 2.4.1. Các khảo cứu chính sách thúc đẩy XK cà phê của một số quốc gia
• 2.4.2. Bài học kinh nghiệm rút ra cho Việt Nam
• 2.5. KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 3. PHÂN TÍCH THỰC TRẠNG CÁC CHÍNH SÁCH NHÀ NƯỚC NHẰM THÚC ĐẨY XUẤT KHẨU CÀ PHÊ VÙNG TÂY NGUYÊN
• 3.1. THỰC TRẠNG XUẤT KHẨU CÀ PHÊ VÙNG TÂY NGUYÊN GIAI ĐOẠN 2011-2018
• 3.1.1. Vị trí và vai trò của ngành cà phê xuất khẩu Việt Nam, Tây Nguyên
• 3.1.2. Kết quả xuất khẩu cà phê Việt Nam và vùng Tây Nguyên
• 3.1.3. Đánh giá mức độ tăng trưởng xuất khẩu cà phê vùng Tây Nguyên qua một số chỉ tiêu
• 3.2. PHÂN TÍCH TÁC ĐỘNG THÚC ĐẨY CỦA CHÍNH SÁCH NHÀ NƯỚC ĐẾN KẾT QUẢ TĂNG TRƯỞNG XUẤT KHẨU CÀ PHÊ VÙNG TÂY NGUYÊN GIAI ĐOẠN 2011-2018
• 3.2.1. Phân tích các chính sách nhà nước nhằm thúc đẩy xuất khẩu cà phê vùng Tây Nguyên
• 3.2.2. Điều tra mức độ ảnh hưởng của các chính sách thúc đẩy xuất khẩu cà phê vùng Tây Nguyên
• 3.3. ĐÁNH GIÁ CHUNG VỀ THỰC TRẠNG CHÍNH SÁCH NHÀ NƯỚC NHẰM THÚC ĐẨY XUẤT KHẨU CÀ PHÊ VÙNG TÂY NGUYÊN
• 3.3.1. Những ưu điểm và kết quả chủ yếu
• 3.3.2. Một số hạn chế, bất cập của chính sách
• 3.3.3. Nguyên nhân của những thành công và hạn chế
• 3.4. KẾT LUẬN CHƯƠNG 3
• 4. GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN CHÍNH SÁCH NHÀ NƯỚC NHẰM THÚC ĐẨY XUẤT KHẨU CÀ PHÊ VÙNG TÂY NGUYÊN
• 4.1. XU HƯỚNG, DỰ BÁO VÀ BỐI CẢNH PHÁT TRIỂN NGÀNH CÀ PHÊ VIỆT NAM
• 4.1.1. Xu hướng sản xuất và tiêu dùng cà phê của thế giới
• 4.1.2. Dự báo phát triển ngành hành cà phê Việt Nam
• 4.1.3. Bối cảnh quốc tế, trong nước ảnh hưởng đến chính sách thúc đẩy xuất khẩu cà phê vùng Tây Nguyên
• 4.2. QUAN ĐIỂM VÀ NGUYÊN TẮC HOÀN THIỆN CHÍNH SÁCH NHÀ NƯỚC NHẰM THÚC ĐẨY XUẤT KHẨU CÀ PHÊ VÙNG TÂY NGUYÊN
• 4.3. GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN CHÍNH SÁCH NHẰM THÚC ĐẨY XUẤT KHẨU CÀ PHÊ VÙNG TÂY NGUYÊN
• 4.3.1. Giải pháp về các chính sách
• 4.3.2. Hoàn thiện các điều kiện thực hiện CSNN nhằm thúc đẩy xuất khẩu cà phê vùng Tây Nguyên
• 4.3.3. Giải pháp hỗ trợ các doanh nghiệp nâng cao năng lực thụ hưởng chính sách
• 4.4. KẾT LUẬN CHƯƠNG 4
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Chính Sách Xuất Khẩu Cà Phê Tây Nguyên

Nghiên cứu chính sách xuất khẩu cà phê vùng Tây Nguyên có vai trò quan trọng trong bối cảnh cà phê là ngành hàng nông sản chiến lược của Việt Nam. Xuất khẩu cà phê đóng góp đáng kể vào GDP nông nghiệp và tạo việc làm cho hàng triệu người dân. Cà phê Tây Nguyên chiếm phần lớn sản lượng cà phê cả nước, do đó, các chính sách phù hợp sẽ thúc đẩy phát triển bền vững cho ngành. Nghiên cứu này tập trung phân tích các chính sách hiện hành, đánh giá tác động và đề xuất giải pháp hoàn thiện để nâng cao hiệu quả xuất khẩu cà phê Tây Nguyên. Việc này góp phần tăng cường chuỗi giá trị cà phê và nâng cao thu nhập cho người nông dân. Theo số liệu thống kê, có khoảng trên 550 ngàn nông hộ tham gia sản xuất trực tiếp cà phê với hơn 1,6 triệu lao động. [165]

1.1. Tầm quan trọng của xuất khẩu cà phê đối với Tây Nguyên

Ngành cà phê Tây Nguyên không chỉ là nguồn thu nhập quan trọng mà còn là yếu tố then chốt trong xóa đói giảm nghèo cho đồng bào các dân tộc. Sản lượng cà phê của vùng chiếm tỷ trọng lớn trong tổng sản lượng cả nước, khẳng định vị thế cà phê Robusta của Việt Nam trên thị trường quốc tế. Việc phát triển cà phê bền vững thông qua các chương trình như UTZ Certified đã góp phần nâng cao chất lượng và giá trị xuất khẩu cà phê. Do đó, cần có các chính sách hỗ trợ xuất khẩu cà phê cụ thể và đồng bộ từ trung ương đến địa phương.

1.2. Bối cảnh hội nhập và yêu cầu chính sách xuất khẩu cà phê

Trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng, Việt Nam đã ký kết nhiều FTA, tạo cơ hội và thách thức cho ngành cà phê. Để tận dụng cơ hội và nâng cao khả năng cạnh tranh, cần có những điều chỉnh chính sách phù hợp. Việc ứng dụng khoa học công nghệ vào sản xuất và bảo quản sau thu hoạch đóng vai trò quan trọng. Chính sách nhà nước cần hỗ trợ các mặt hàng nông sản, trong đó có cà phê, để thành công trên thị trường quốc tế và đảm bảo vai trò trụ đỡ cho nền kinh tế.

II. Thách Thức và Vấn Đề Nghiên Cứu Chính Sách Cà Phê

Mặc dù ngành cà phê đã đạt được nhiều thành tựu, vẫn còn tồn tại nhiều thách thức và vấn đề cần giải quyết. Các chính sách hiện hành còn thiếu tính đồng bộ và hiệu quả, đặc biệt là các giải pháp từ góc độ chính sách nhà nước. Nghiên cứu độc lập về chính sách thúc đẩy xuất khẩu cà phê vùng Tây Nguyên còn hạn chế. Việc nghiên cứu, tổng kết một cách khoa học và có hệ thống các chính sách hiện hành là cần thiết để xác định những điểm hợp lý, bất cập và nguyên nhân. Nghiên cứu này sẽ góp phần giải quyết các vấn đề này cả về phương diện lý luận và thực tiễn.

2.1. Khoảng trống nghiên cứu về chính sách xuất khẩu cà phê

Các nghiên cứu trước đây tập trung vào quản lý nhà nước đối với xuất khẩu nông sản nói chung, chưa đi sâu vào các chính sách cụ thể cho ngành cà phê. Một số nghiên cứu tập trung vào nâng cao giá trị gia tăng của cà phê trong chuỗi giá trị toàn cầu, nhưng chưa phân tích sâu tác động của chính sách đến xuất khẩu. Do đó, cần có nghiên cứu chuyên sâu về chính sách nhà nước nhằm thúc đẩy xuất khẩu cà phê vùng Tây Nguyên.

2.2. Bất cập trong thực thi chính sách và tiếp cận của doanh nghiệp

Thực tế cho thấy, các chính sách hiện hành còn nhiều bất cập và khó tiếp cận đối với doanh nghiệp. Việc thiếu thông tin và hướng dẫn chi tiết về chính sách gây khó khăn cho doanh nghiệp trong việc tận dụng các ưu đãi và hỗ trợ. Cần có giải pháp để cải thiện khả năng tiếp cận chính sách của doanh nghiệp và nâng cao hiệu quả thực thi chính sách.

2.3. Yếu tố cạnh tranh và rào cản thương mại cà phê quốc tế

Ngành cà phê Việt Nam phải đối mặt với sự cạnh tranh gay gắt từ các quốc gia sản xuất cà phê khác trên thế giới. Các rào cản thương mại, tiêu chuẩn chất lượng và yêu cầu về truy xuất nguồn gốc ngày càng khắt khe. Chính sách nhà nước cần hỗ trợ doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh, đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế và vượt qua các rào cản thương mại.

III. Giải Pháp Chính Sách Thúc Đẩy Xuất Khẩu Cà Phê Bền Vững

Để thúc đẩy xuất khẩu cà phê vùng Tây Nguyên một cách bền vững, cần có các giải pháp chính sách toàn diện và đồng bộ. Các giải pháp này cần tập trung vào nâng cao chất lượng cà phê, tăng cường chuỗi giá trị, hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận thị trường và ứng dụng khoa học công nghệ. Đồng thời, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các bộ, ngành, địa phương và doanh nghiệp để đảm bảo hiệu quả thực thi chính sách.

3.1. Chính sách hỗ trợ nâng cao chất lượng và giá trị cà phê

Chính sách cần khuyến khích nông dân áp dụng các quy trình sản xuất cà phê bền vững, như VietGAP, UTZ Certified, Rainforest Alliance. Hỗ trợ doanh nghiệp đầu tư vào công nghệ chế biến sâu để tạo ra các sản phẩm cà phê có giá trị gia tăng cao. Xây dựng và phát triển thương hiệu cà phê Việt Nam trên thị trường quốc tế.

3.2. Chính sách xúc tiến thương mại và mở rộng thị trường xuất khẩu

Tăng cường hoạt động xúc tiến thương mại để giới thiệu cà phê Việt Nam đến các thị trường tiềm năng. Hỗ trợ doanh nghiệp tham gia các hội chợ, triển lãm quốc tế. Đàm phán và ký kết các hiệp định thương mại song phương và đa phương để giảm thiểu rào cản thương mại.

3.3. Chính sách hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận vốn và công nghệ

Tạo điều kiện cho doanh nghiệp tiếp cận các nguồn vốn ưu đãi để đầu tư vào sản xuất và chế biến cà phê. Khuyến khích doanh nghiệp ứng dụng khoa học công nghệ vào sản xuất, bảo quản và chế biến cà phê. Hỗ trợ doanh nghiệp đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn và Kết Quả Nghiên Cứu Chính Sách Cà Phê

Nghiên cứu này sẽ cung cấp các bằng chứng thực tiễn và kết quả phân tích về tác động của các chính sách hiện hành đến xuất khẩu cà phê vùng Tây Nguyên. Kết quả nghiên cứu sẽ là cơ sở để các nhà hoạch định chính sách đưa ra các quyết định phù hợp và hiệu quả. Đồng thời, nghiên cứu cũng cung cấp thông tin hữu ích cho doanh nghiệp và người nông dân để họ có thể tận dụng tối đa các cơ hội và vượt qua các thách thức.

4.1. Đánh giá tác động của chính sách đến tăng trưởng xuất khẩu

Phân tích định lượng và định tính về tác động của các chính sách đến kim ngạch xuất khẩu cà phê, sản lượng cà phê, giá cà phê và thị trường cà phê. Xác định các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả của chính sách.

4.2. Khảo sát mức độ hài lòng của doanh nghiệp và nông dân

Thực hiện khảo sát để đánh giá mức độ hài lòng của doanh nghiệp và nông dân về các chính sách hiện hành. Thu thập ý kiến đóng góp và đề xuất từ doanh nghiệp và nông dân để hoàn thiện chính sách.

4.3. Đề xuất mô hình chính sách hiệu quả cho xuất khẩu cà phê

Xây dựng mô hình chính sách hiệu quả dựa trên kết quả nghiên cứu và phân tích. Đề xuất các giải pháp cụ thể để cải thiện chính sách và nâng cao hiệu quả xuất khẩu cà phê.

V. Kết Luận và Tương Lai Chính Sách Thúc Đẩy Cà Phê Tây Nguyên

Nghiên cứu này kết luận rằng việc hoàn thiện chính sách nhà nước nhằm thúc đẩy xuất khẩu cà phê vùng Tây Nguyên là vô cùng quan trọng. Các giải pháp chính sách cần được thiết kế một cách toàn diện, đồng bộ và phù hợp với bối cảnh hội nhập quốc tế. Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu và đánh giá tác động của chính sách để đảm bảo tính hiệu quả và bền vững.

5.1. Tóm tắt các giải pháp chính sách đã đề xuất

Nhấn mạnh lại các giải pháp chính sách quan trọng nhất đã được đề xuất trong nghiên cứu, bao gồm nâng cao chất lượng cà phê, tăng cường chuỗi giá trị, hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận thị trường và ứng dụng khoa học công nghệ.

5.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo về chính sách cà phê

Đề xuất các hướng nghiên cứu tiếp theo về chính sách cà phê, như tác động của biến đổi khí hậu đến ngành cà phê, vai trò của chính sách trong phát triển cà phê đặc sản, và ảnh hưởng của các hiệp định thương mại tự do đến xuất khẩu cà phê.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ kinh tế với đề tài "Hoàn thiện chính sách nhà nước nhằm thúc đẩy xuất khẩu cà phê vùng Tây Nguyên", mã số chuyên ngành 62 34 04 01, do nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Phương Dung thực hiện tại Đại học Thương mại dưới sự hướng dẫn của PGS.TS An Thị Thanh Nhàn và TS. Thân Danh Phúc (năm 2019). Luận án được thực hiện xuất phát từ yêu cầu thực tiễn và khoảng trống nghiên cứu cụ thể trong quản lý kinh tế và thương mại quốc tế.

Cà phê là ngành hàng nông sản chiến lược của Việt Nam với khối lượng xuất khẩu đứng thứ hai thế giới, đóng góp khoảng 10% GDP nông nghiệp, chiếm 5% tổng kim ngạch xuất khẩu quốc gia, tạo việc làm cho hơn 1 triệu lao động và đảm bảo sinh kế cho 50% dân số vùng Tây Nguyên. Tính đến thời điểm nghiên cứu, diện tích cà phê cho thu hoạch đạt trên 570.000 ha, sản lượng bình quân đạt từ 1,4 đến 1,6 triệu tấn/năm với hơn 550.000 nông hộ và 1,6 triệu lao động trực tiếp tham gia sản xuất. Kể từ năm 2011, Việt Nam giữ vị thế là nước xuất khẩu cà phê Robusta (cà phê vối) lớn nhất thế giới, trong đó vùng Tây Nguyên là địa bàn trọng điểm, đóng góp khoảng 92% tổng sản lượng cả nước.

Tuy nhiên, tăng trưởng xuất khẩu cà phê thời gian qua chủ yếu dựa trên khai thác tài nguyên và mở rộng diện tích theo chiều rộng; tỷ lệ cà phê qua chế biến sâu còn thấp, xuất khẩu chủ yếu ở dạng cà phê nhân thô nên giá trị gia tăng thu về chưa tương xứng với tiềm năng. Bên cạnh đó, tác động của biến đổi khí hậu, biến động giá cả trên thị trường thế giới và những rào cản kỹ thuật khắt khe khi thực thi các Hiệp định thương mại tự do (FTA) đặt ra yêu cầu phải có hệ thống chính sách can thiệp đồng bộ từ Nhà nước. Mặc dù đã có nhiều công trình nghiên cứu về xuất khẩu cà phê, nhưng việc đánh giá toàn diện tác động của từng công cụ chính sách theo chuỗi cung ứng trên địa bàn vùng Tây Nguyên vẫn còn bỏ ngỏ.

Mục tiêu chung của luận án là hệ thống hóa cơ sở lý luận, khảo sát thực trạng thực thi chính sách và đề xuất hệ thống giải pháp có cơ sở khoa học nhằm hoàn thiện chính sách nhà nước (CSNN) thúc đẩy xuất khẩu cà phê vùng Tây Nguyên đến năm 2020 và định hướng 2030. Để đạt được mục tiêu này, luận án xác định 3 nhiệm vụ cụ thể:

1. Thiết lập hệ thống cơ sở lý luận về chính sách thúc đẩy xuất khẩu, các chỉ tiêu đánh giá mức độ thúc đẩy xuất khẩu và các yếu tố ảnh hưởng tới chính sách thúc đẩy xuất khẩu cà phê.
2. Khảo sát, đo lường và đánh giá tình hình xuất khẩu cà phê cùng thực trạng chính sách của Nhà nước nhằm thúc đẩy xuất khẩu cà phê vùng Tây Nguyên giai đoạn 2011–2018.
3. Đề xuất các giải pháp có tính khả thi nhằm hoàn thiện chính sách nhà nước thúc đẩy xuất khẩu cà phê vùng Tây Nguyên.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu của luận án gồm 5 câu hỏi chính:

• Câu 1: Thúc đẩy xuất khẩu là gì? Nội dung cụ thể của thúc đẩy xuất khẩu là gì? Vai trò và yêu cầu của thúc đẩy xuất khẩu hàng hóa tại Việt Nam như thế nào?
• Câu 2: Những chỉ tiêu nào đánh giá mức độ thúc đẩy xuất khẩu hàng hóa?
• Câu 3: Đặc điểm của chính sách nhà nước nhằm thúc đẩy xuất khẩu hàng hóa? Yếu tố nào ảnh hưởng tới chính sách nhà nước nhằm thúc đẩy xuất khẩu hàng hóa?
• Câu 4: Trong thời gian qua, CSNN nhằm thúc đẩy xuất khẩu cà phê vùng Tây Nguyên đã đạt được những thành công và hạn chế gì? Chính sách nào nhiều bất cập cần phải hoàn thiện? Nguyên nhân ở đâu? Luận án sẽ đề xuất các quan điểm và kiến nghị các giải pháp nào có cơ sở khoa học và có tính khả thi nhằm hoàn thiện chính sách nhà nước nhằm thúc đẩy xuất khẩu mặt hàng cà phê của Việt Nam nói chung và vùng Tây Nguyên nói riêng những năm tiếp theo?
• Câu 5: Để thúc đẩy xuất khẩu cà phê vùng Tây Nguyên ra thị trường thế giới cần những điều kiện gì? Những giải pháp nào từ phía các cơ quan quản lý nhà nước và hiệp hội ngành nghề?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Các chính sách của Nhà nước nhằm thúc đẩy xuất khẩu cà phê vùng Tây Nguyên giai đoạn 2011–2020, định hướng đến năm 2030. Luận án lựa chọn 7 nhóm chính sách tác động trực tiếp vào chuỗi cung ứng: (1) Chính sách thị trường xuất khẩu; (2) Chính sách phát triển và chuyển dịch cơ cấu mặt hàng xuất khẩu; (3) Chính sách xúc tiến xuất khẩu; (4) Chính sách khuyến khích và hỗ trợ các doanh nghiệp sản xuất và phân phối hàng xuất khẩu; (5) Chính sách gắn sản xuất với xuất khẩu; (6) Chính sách khoa học công nghệ (KHCN) hỗ trợ sản xuất và sau thu hoạch; (7) Chính sách về đổi mới các công cụ và thể chế quản lý xuất khẩu.
• Phạm vi không gian: 5 tỉnh vùng Tây Nguyên (Đắk Lắk, Lâm Đồng, Gia Lai, Kon Tum, Đắk Nông) và các Bộ, ban, ngành liên quan ở Trung ương.
• Phạm vi thời gian: Đánh giá thực trạng giai đoạn 2011–2020 dựa trên chuỗi số liệu thứ cấp và dữ liệu điều tra giai đoạn 2010–2018, tầm nhìn giải pháp đến năm 2030.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan tài liệu trong luận án được phân chia thành hai nhóm công trình chính:

Nhóm thứ nhất gồm các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến xuất khẩu và chuỗi giá trị cà phê:

• Luận án tiến sĩ của Nguyễn Thị Phong Lan (2017) nghiên cứu về quản lý nhà nước đối với xuất khẩu nông sản Việt Nam trong hội nhập quốc tế tại Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, tập trung vào công cụ quản lý xuất khẩu ngành trồng trọt nói chung mà chưa đi sâu vào từng mặt hàng riêng biệt.
• Luận án tiến sĩ của Lê Huy Khôi (2013) tại Viện Nghiên cứu Thương mại nghiên cứu giải pháp nâng cao giá trị gia tăng cho mặt hàng cà phê Việt Nam trong chuỗi giá trị cà phê toàn cầu, tiếp cận ở góc độ chuỗi giá trị và thị trường nhưng chưa phân tích sâu tác động thực thi của các chính sách nhà nước cụ thể.
• Tài liệu "National coffee policy" (2013) của Cộng hòa Uganda nghiên cứu kinh nghiệm hoạch định chính sách phát triển cà phê quốc gia.
• Luận án tiến sĩ của Vũ Trí Tuệ (2012) tại Học viện Chính trị - Hành chính Quốc gia Hồ Chí Minh phân tích năng lực cạnh tranh của ngành cà phê Việt Nam trong hội nhập kinh tế quốc tế, nhận diện các nhân tố ảnh hưởng nhưng chưa đi sâu vào chính sách thúc đẩy xuất khẩu của Nhà nước.
• Báo cáo của Carlos Augusto M. Santana và Jose Rente Nascimento (2012) về "Public Policies and Agricultural Investment in Brazil" phân tích các chính sách hỗ trợ đầu tư nông nghiệp và ngành cà phê Brazil.
• Bài viết của Nguyễn Xuân Minh (2011) trên Tạp chí Thương mại phân tích các giải pháp thúc đẩy xuất khẩu cà phê bền vững thông qua việc cấp chứng nhận tiêu chuẩn quốc tế như UTZ, Rainforest Alliance, 4C.
• Nghiên cứu của Medwell Journals (2010) khảo cứu về năng lực cạnh tranh của chuỗi cung ứng cà phê toàn cầu tại Indonesia.
• Báo cáo nghiên cứu của Công ty TNHH Tư vấn phát triển bền vững (2007) xác định năng lực cạnh tranh của ngành cà phê Robusta Việt Nam, đưa ra các gợi ý chính sách ngắn và dài hạn nhưng chủ yếu tiếp cận theo phương pháp định tính.
• Các công trình quốc tế khác như Bernard Kilian và cộng sự (2007) về chuỗi giá trị cà phê hữu cơ và thương mại công bằng tại Mỹ Latinh; Dubois (2006) tại Tổ chức Cà phê Quốc tế (ICO) về cải thiện điều kiện thị trường cho người sản xuất; Arias và cộng sự (2006) của Ngân hàng Phát triển Liên Mỹ về phục hồi năng lực cạnh tranh ngành cà phê Haiti.

Nhóm thứ hai gồm các công trình nghiên cứu liên quan đến chính sách và phát triển cà phê tại vùng Tây Nguyên:

• Luận án tiến sĩ của Nguyễn Thanh Trúc (2016) nghiên cứu phát triển công nghiệp chế biến cà phê trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk.
• Luận án tiến sĩ của Nguyễn Văn Đạt (2016) tại Trường Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh xác định 9 yếu tố ảnh hưởng tới năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp kinh doanh cà phê tại Đắk Lắk.
• Luận án tiến sĩ của Nguyễn Văn Hóa (2014) về phát triển cà phê bền vững tại tỉnh Đắk Lắk.
• Luận án tiến sĩ của Nguyễn Ngọc Tuấn (2013) tại Đại học Nông nghiệp Hà Nội nghiên cứu giải pháp tín dụng của Agribank đối với hộ sản xuất cà phê Đắk Nông.
• Luận án tiến sĩ của Trần Đức Nhuận (2013) nghiên cứu về cung cà phê nhân tại vùng Tây Nguyên.
• Luận án tiến sĩ của Từ Thái Giang (2013) về phát triển sản xuất cà phê bền vững tại Đắk Lắk.
• Luận án tiến sĩ của Đỗ Thị Nga (2012) về lợi thế cạnh tranh sản phẩm cà phê nhân của các tổ chức kinh tế tại Đắk Lắk.
• Luận án tiến sĩ của Nguyễn Hồng Cử (2011) tại Đại học Đà Nẵng về phát triển nông sản xuất khẩu theo hướng bền vững ở Tây Nguyên.
• Báo cáo của Trương Hồng (2011) tại Viện Khoa học Kỹ thuật Nông Lâm nghiệp Tây Nguyên về tổ chức sản xuất cà phê nguyên liệu chất lượng cao.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án nhận diện: Các công trình trước đây phần lớn tiếp cận đơn lẻ ở một khâu (sản xuất, tín dụng, chế biến hoặc cung ứng nguyên liệu), hoặc giới hạn phạm vi không gian tại một tỉnh (chủ yếu là Đắk Lắk, Đắk Nông). Chưa có công trình nào đánh giá một cách toàn diện và có hệ thống tác động của 7 nhóm công cụ chính sách nhà nước thúc đẩy xuất khẩu cà phê trên phạm vi toàn vùng Tây Nguyên dựa trên việc kết hợp phân tích văn bản pháp quy với điều tra thực nghiệm định lượng từ các doanh nghiệp và chuyên gia quản lý.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Về mặt lý luận, tác giả phân định rõ khái niệm "thúc đẩy xuất khẩu" với "phát triển xuất khẩu" và "mở rộng xuất khẩu". Thúc đẩy xuất khẩu là tổng thể các biện pháp, cách thức được sử dụng nhằm gia tăng sản lượng, nâng cao kim ngạch, đa dạng hóa mặt hàng và mở rộng thị trường xuất khẩu dựa trên tiềm năng quốc gia và cơ hội thị trường thế giới. Thúc đẩy xuất khẩu thể hiện qua 4 nội hàm: (1) Gia tăng quy mô xuất khẩu; (2) Thay đổi trình độ và năng lực xuất khẩu; (3) Nâng cao hiệu quả xuất khẩu thông qua gia tăng giá trị; (4) Hướng tới mục tiêu phát triển bền vững.

Chính sách nhà nước thúc đẩy xuất khẩu nông sản tại Việt Nam được luận án phân tích qua các đặc điểm:

• Gắn với quá trình quá độ của nền kinh tế chuyển đổi: tư duy quản lý còn mang dấu ấn tự cung tự cấp; chủ yếu khai thác nguồn lực theo chiều rộng; khối lượng xuất khẩu còn thiếu ổn định và bị động trước biến động thị trường.
• Mang đặc trưng của nền kinh tế thị trường chuyển đổi: đan xen giữa phương thức kế hoạch hóa tập trung kiểu cũ với cơ chế thị trường mở cửa hội nhập.
• Gắn liền với xu hướng phát triển nông nghiệp bền vững: hài hòa giữa mục tiêu tăng trưởng kinh tế với bảo vệ tài nguyên đất, nước ngầm và môi trường sinh thái.
• Không tách rời với các chiến lược phát triển của các ngành công nghiệp, ngân hàng, giao thông vận tải và dịch vụ logistics.

Hệ thống tiêu chí đánh giá chính sách được xây dựng gồm 5 tiêu chí:

1. Tính hiệu lực: Mức độ tác động trên thực tế để đạt được mục tiêu đề ra.
2. Tính hiệu quả: Tương quan so sánh giữa kết quả đạt được so với chi phí ngân sách bỏ ra.
3. Tính công bằng: Phân bổ hợp lý chi phí, quyền lợi giữa các đối tượng và hỗ trợ các nhóm dễ tổn thương.
4. Mức độ tác động đến đối tượng thụ hưởng: Đo lường thông qua sự hài lòng của doanh nghiệp và nông hộ.
5. Mức độ giải quyết vấn đề chính sách: Khả năng giải quyết các mâu thuẫn, nút thắt phát sinh trong chuỗi giá trị.

Luận án triển khai phân tích chi tiết khung nội dung của 7 nhóm chính sách công cụ:

• Chính sách thị trường xuất khẩu: Định hướng mở rộng, đàm phán hiệp định thương mại song phương và đa phương (AFTA, WTO, FTA), phân bổ cơ cấu thị trường trọng điểm.
• Chính sách phát triển và chuyển dịch cơ cấu mặt hàng: Khuyến khích chế biến sâu, giảm tỷ trọng cà phê thô, nâng cao tỷ trọng cà phê hòa tan, cà phê rang xay.
• Chính sách xúc tiến xuất khẩu: Chương trình xúc tiến thương mại quốc gia, hội chợ, triển lãm, hỗ trợ thông tin dự báo thị trường và xây dựng thương hiệu quốc gia.
• Chính sách khuyến khích và hỗ trợ doanh nghiệp sản xuất, phân phối hàng xuất khẩu: Quy định đăng ký kinh doanh, quyền xuất khẩu, ưu đãi thuế doanh thu, thuế thu nhập cho doanh nghiệp thuộc mọi thành phần kinh tế.
• Chính sách gắn sản xuất với xuất khẩu: Quy hoạch vùng nguyên liệu, liên kết giữa người trồng và nhà máy chế biến, chính sách miễn hoàn thuế nhập khẩu máy móc, vật tư phục vụ gia công chế biến hàng xuất khẩu.
• Chính sách KHCN hỗ trợ sản xuất và sau thu hoạch: Nghiên cứu giống mới năng suất cao, quy trình canh tác GAP, hỗ trợ công nghệ sấy và bảo quản nhằm giảm tổn thất sau thu hoạch.
• Chính sách về đổi mới công cụ và thể chế quản lý: Quản lý tín dụng ưu đãi, điều hành tỷ giá hối đoái linh hoạt, công cụ thuế xuất nhập khẩu và hỗ trợ tài chính vi mô.

Phương pháp nghiên cứu kết hợp giữa tiếp cận định tính và định lượng:

• Nguồn dữ liệu thứ cấp: Các báo cáo từ Tổng cục Thống kê, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Bộ Công Thương, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn 5 tỉnh Tây Nguyên, các văn bản quy phạm pháp luật của Trung ương và địa phương, số liệu từ Tổ chức Cà phê Quốc tế (ICO), Ngân hàng Thế giới (WB), Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), Tổ chức Nông lương Liên Hợp Quốc (FAO).
• Nguồn dữ liệu sơ cấp: Thu thập thông qua điều tra bằng bảng câu hỏi khảo sát và phỏng vấn trực tiếp. Phiếu điều tra phát ra là 260 phiếu, số phiếu thu về hợp lệ đạt 204 phiếu. Địa bàn khảo sát trải đều trên 5 tỉnh Tây Nguyên (Đắk Lắk, Kon Tum, Lâm Đồng, Gia Lai, Đắk Nông) với đối tượng là cán bộ quản trị doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh xuất khẩu cà phê. Ngoài ra, tác giả thực hiện phỏng vấn sâu các nhà hoạch định chính sách tại các cơ quan quản lý nhà nước (Bộ NN&PTNT, Bộ KHĐT, Bộ Công Thương, Bộ Tài chính, Tổng cục Hải quan, Ban Chỉ đạo Tây Nguyên, UBND các tỉnh) và các chuyên gia kinh tế thuộc Đại học Tây Nguyên và Hiệp hội Cà phê Buôn Ma Thuột.
• Phương pháp phân tích dữ liệu: Thống kê mô tả (phân tích tần số, tỷ lệ, giá trị trung bình), phương pháp so sánh (tuyệt đối, tương đối qua các năm), phương pháp tổng hợp hóa và phương pháp chuyên gia.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan nghiên cứu luận án

Chương này tập trung xác lập tính cấp thiết của đề tài trên cơ sở vị thế của ngành cà phê vùng Tây Nguyên trong nền kinh tế Việt Nam và thương mại quốc tế. Tác giả tiến hành tổng quan có hệ thống các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước, chỉ rõ những kết quả đã đạt được và khoảng trống nghiên cứu cần tiếp tục giải quyết. Chương 1 cũng trình bày mục tiêu nghiên cứu, 3 nhiệm vụ, 5 câu hỏi nghiên cứu cốt lõi, đối tượng nghiên cứu, phạm vi nghiên cứu (nội dung, không gian, thời gian), các phương pháp thu thập và phân tích dữ liệu sơ cấp - thứ cấp, cùng những đóng góp mới về học thuật và thực tiễn của luận án.

Chương 2: Một số vấn đề lý luận và kinh nghiệm quốc tế về chính sách Nhà nước nhằm thúc đẩy xuất khẩu cà phê

Chương 2 làm rõ cơ sở lý thuyết về thúc đẩy xuất khẩu nông sản, phân định rõ mối quan hệ giữa thúc đẩy xuất khẩu, phát triển xuất khẩu và mở rộng xuất khẩu. Tác giả phân tích vai trò của xuất khẩu nông sản đối với việc tạo nguồn vốn nhập khẩu phục vụ công nghiệp hóa, hiện đại hóa, chuyển dịch cơ cấu kinh tế và giải quyết việc làm. Chương này xác định các đặc điểm mang tính quá độ của chính sách xuất khẩu nông sản Việt Nam, hệ thống hóa mục tiêu, 5 tiêu chí đánh giá chính sách và nội dung cụ thể của 7 nhóm chính sách nhà nước thúc đẩy xuất khẩu cà phê. Đồng thời, chương 2 khảo cứu kinh nghiệm thực thi chính sách của một số quốc gia sản xuất cà phê lớn trên thế giới (như Brazil, Indonesia, Uganda, Haiti) và rút ra bài học cho Việt Nam về quản lý chuỗi cung ứng, kiểm soát chất lượng và đổi mới công cụ hỗ trợ tài chính.

Chương 3: Phân tích thực trạng các chính sách nhà nước nhằm thúc đẩy xuất khẩu cà phê vùng Tây Nguyên

Chương 3 trình bày các dữ liệu thực chứng về tình hình xuất khẩu cà phê của Việt Nam và vùng Tây Nguyên giai đoạn 2011–2018, đồng thời phân tích quá trình ban hành và thực thi 7 nhóm chính sách nhà nước. Số liệu thực tế trong luận án phản ánh rõ nét những bất cập về mặt kỹ thuật và công nghệ: trong chuỗi giá trị cà phê xuất khẩu tại vùng Tây Nguyên, năng lực chế biến ở khâu sơ chế chỉ đạt khoảng 20%, khâu tinh chế đạt 40%, và công nghệ sấy chất lượng cao mới chỉ đạt mức 20%.

Hệ thống số liệu, văn bản pháp quy và kết quả khảo sát thực tế được tác giả tổng hợp qua các bảng biểu trong chương:

Ký hiệu bảng	Tên bảng số liệu / văn bản trong luận án	Nội dung trích xuất chính
Bảng 3.1	Các mặt hàng cà phê của Việt Nam, Vùng Tây Nguyên	Phân loại chủng loại sản phẩm (cà phê nhân, cà phê rang xay, cà phê hòa tan).
Bảng 3.2	Tổng hợp diện tích và khối lượng cà phê giai đoạn 2010-2017	Chuỗi dữ liệu quy mô diện tích (ha) và sản lượng thu hoạch (tấn).
Bảng 3.3	Xuất khẩu cà phê nhân phân theo thị trường giai đoạn 2010–2017	Cơ cấu và kim ngạch xuất khẩu sang các thị trường chính (EU, Mỹ, Nhật Bản...).
Bảng 3.4	Tổng hợp các tồn tại – hạn chế trong khâu sản xuất cà phê vùng Tây Nguyên	Các vấn đề về canh tác tự phát, vượt quy hoạch, suy thoái nguồn nước.
Bảng 3.5	Các vấn đề sản xuất cà phê quy trình kỹ thuật ở vùng Tây Nguyên	Tỷ lệ tuân thủ quy trình kỹ thuật chăm sóc, thu hái quả chín, tiêu chuẩn GAP/UTZ.
Bảng 3.6	Tổng hợp các tồn tại - hạn chế trong thu mua - chế biến - tiêu thụ cà phê	Nút thắt khâu sơ chế (20%), tinh chế (40%), sân phơi và thiết bị sấy (20%).
Bảng 3.7	Kim ngạch xuất khẩu cà phê của Việt Nam giai đoạn 2010–2017	Tốc độ tăng trưởng kim ngạch xuất khẩu hàng năm (triệu USD).
Bảng 3.8	Một số chỉ tiêu mặt hàng cà phê 2011–2016	Chỉ tiêu đơn giá, khối lượng và tỷ trọng các sản phẩm chế biến.
Bảng 3.9	Kim ngạch xuất khẩu cà phê 2011–2017	Đánh giá tổng hợp giá trị xuất khẩu toàn ngành qua các mốc thời gian.
Bảng 3.10	Chỉ số chuyên môn hoá xuất khẩu Việt Nam với 10 thị trường lớn nhất	Đánh giá mức độ tập trung thị trường và lợi thế so sánh chuyên môn hóa.
Bảng 3.11	Các chính sách liên quan đến thị trường xuất khẩu cà phê	Hệ thống hóa các văn bản mở cửa thị trường và đàm phán hiệp định thương mại.
Bảng 3.12	Một số chính sách phát triển và chuyển dịch cơ cấu mặt hàng cà phê	Các quyết định định hướng giảm tỷ lệ xuất thô, khuyến khích chế biến sâu.
Bảng 3.13	Các quy định pháp luật về chính sách XTTM xuất khẩu	Khung khổ pháp lý về xúc tiến thương mại quốc gia của Bộ Công Thương.
Bảng 3.14	Các văn bản của địa phương vùng Tây Nguyên liên quan đến XTTM cà phê	Nghị quyết, quyết định hỗ trợ xúc tiến và lễ hội cà phê của 5 tỉnh Tây Nguyên.
Bảng 3.15	Các quy định pháp luật về khuyến khích và hỗ trợ doanh nghiệp XK	Cơ chế đăng ký kinh doanh, ưu đãi thuế, thủ tục hải quan cho doanh nghiệp.
Bảng 3.16	Các quy định pháp luật gắn sản xuất với xuất khẩu cà phê	Chính sách phát triển cánh đồng mẫu lớn, liên kết nông hộ và nhà máy chế biến.
Bảng 3.17	Các quy định pháp luật gắn sản xuất với XK ở vùng Tây Nguyên	Quy định cấp tỉnh về quy hoạch vùng trồng và liên kết chuỗi tiêu thụ.
Bảng 3.18	Các văn bản QPPL về KHCN liên quan đến cà phê	Hỗ trợ chuyển giao tiến bộ kỹ thuật giống tái canh và quy trình chăm sóc.
Bảng 3.19	Các VBQPPL về đầu tư, chế biến, bảo quản sau thu hoạch cà phê	Cơ chế hỗ trợ giảm tổn thất sau thu hoạch, hỗ trợ lãi suất mua máy móc.
Bảng 3.20	Các văn bản QPPL về tín dụng liên quan đến cà phê	Gói vay vốn tín dụng nông nghiệp, chương trình tái canh cà phê từ ngân hàng.
Bảng 3.21	Các quy định pháp luật về tỷ giá liên quan đến cà phê	Cơ chế điều hành tỷ giá hối đoái của Ngân hàng Nhà nước tác động đến xuất khẩu.
Bảng 3.22	Các đợt điều chỉnh tỷ giá	Diễn biến các đợt điều chỉnh tỷ giá VND/USD và tác động tới doanh nghiệp xuất khẩu.
Bảng 3.23	Kết quả phân tích thống kê mô tả	Tổng hợp mức độ đánh giá của 204 doanh nghiệp về 7 nhóm chính sách nhà nước.

Dựa trên điều tra 204 phiếu hợp lệ, luận án rút ra đánh giá chung: Chính sách đã tạo hành lang pháp lý mở rộng thị trường và gia tăng sản lượng xuất khẩu; tuy nhiên, vẫn tồn tại nhiều hạn chế như chính sách tín dụng khó tiếp cận do yêu cầu tài sản bảo đảm khắt khe, chính sách KHCN chưa đồng bộ ở khâu sau thu hoạch, chính sách gắn kết sản xuất với chế biến xuất khẩu thiếu chế tài ràng buộc, dẫn đến chi phí trung gian cao và năng lực cạnh tranh chưa bền vững.

Chương 4: Giải pháp hoàn thiện chính sách Nhà nước nhằm thúc đẩy xuất khẩu cà phê vùng Tây Nguyên

Chương 4 đưa ra các dự báo phát triển ngành hàng dựa trên các bảng dữ liệu: Bảng 4.1 về "Dự báo tăng trưởng xuất khẩu cà phê toàn cầu" và Bảng 4.2 về "Dự báo giá trị xuất khẩu các sản phẩm cà phê Việt Nam 2020, 2030 (theo giá năm 2017)". Tác giả xác lập quan điểm và nguyên tắc hoàn thiện chính sách, từ đó đề xuất 3 nhóm giải pháp trọng tâm:

1. Giải pháp hoàn thiện trực tiếp 7 nhóm chính sách:

• Hoàn thiện chính sách thị trường: Đa dạng hóa thị trường nhập khẩu, tận dụng các FTA thế hệ mới, tháo gỡ rào cản kỹ thuật.
• Chuyển dịch cơ cấu mặt hàng: Tăng tỷ lệ cà phê rang xay, hòa tan đạt tiêu chuẩn quốc tế.
• Tăng cường hiệu quả xúc tiến thương mại và thông tin dự báo thị trường xuất khẩu.
• Hoàn thiện chính sách hỗ trợ doanh nghiệp xuất khẩu tiếp cận nguồn lực và cải cách thủ tục hành chính.
• Thúc đẩy chính sách liên kết chuỗi giữa nông hộ, hợp tác xã và doanh nghiệp chế biến xuất khẩu.
• Đẩy mạnh chính sách KHCN: Đầu tư công nghệ sau thu hoạch, hệ thống sấy công nghiệp, hỗ trợ áp dụng chứng nhận chất lượng (UTZ, 4C).
• Hoàn thiện các công cụ kinh tế: Tín dụng ưu đãi tái canh cà phê, điều hành tỷ giá linh hoạt và chính sách thuế hỗ trợ nhập khẩu máy móc chế biến.

2. Hoàn thiện các điều kiện thực thi chính sách: Nâng cao năng lực bộ máy quản trị công tại 5 tỉnh Tây Nguyên, tăng cường phối hợp liên ngành giữa Bộ Công Thương, Bộ Nông nghiệp & PTNT và chính quyền địa phương.
3. Giải pháp hỗ trợ doanh nghiệp nâng cao năng lực thụ hưởng chính sách: Cung cấp đào tạo kỹ năng thương mại quốc tế, quản trị rủi ro tỷ giá và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực cho các doanh nghiệp xuất khẩu cà phê vùng Tây Nguyên.

Kết quả và những đóng góp mới

Về mặt học thuật:

• Luận án là công trình nghiên cứu hệ thống và độc lập về chính sách nhà nước nhằm thúc đẩy xuất khẩu cà phê trên địa bàn vùng Tây Nguyên. Tác giả đã làm rõ cơ sở lý thuyết, chuẩn hóa các khái niệm, xác định 4 nội dung thúc đẩy xuất khẩu và thiết lập hệ thống 5 tiêu chí đánh giá chính sách công áp dụng cho nông sản xuất khẩu.
• Luận án đã nhận diện và phân tích sâu các đặc điểm mang tính quá độ của chính sách xuất khẩu nông sản Việt Nam trong nền kinh tế thị trường chuyển đổi gắn với yêu cầu phát triển nông nghiệp bền vững.
• Luận án phân tích chi tiết quá trình đổi mới từng công cụ chính sách qua khảo sát các văn bản quy phạm pháp luật từ năm 2011 đến năm 2018; đồng thời cung cấp bằng chứng thực nghiệm từ khảo sát 204 doanh nghiệp xuất khẩu tại 5 tỉnh Tây Nguyên để đo lường mức độ tác động của 7 nhóm chính sách.

Về mặt thực tiễn:

• Cung cấp cơ sở khoa học và dữ liệu thực chứng cho các nhà hoạch định chính sách tại các Bộ, ngành (Bộ Nông nghiệp và PTNT, Bộ Công Thương, Bộ KHĐT, Ngân hàng Nhà nước) và chính quyền 5 tỉnh Tây Nguyên nhận diện những điểm nghẽn của chính sách hiện hành.
• Đưa ra dự báo xu hướng thị trường thế giới và dự báo giá trị xuất khẩu cà phê Việt Nam đến năm 2020 và 2030.
• Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ từ việc sửa đổi các công cụ chính sách (thị trường, cơ cấu sản phẩm, xúc tiến thương mại, liên kết sản xuất, KHCN, tín dụng, tỷ giá) đến việc nâng cao điều kiện thực thi và năng lực thụ hưởng chính sách của doanh nghiệp địa phương.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu:

• Giới hạn phạm vi không gian: Nghiên cứu tập trung tại 5 tỉnh Tây Nguyên, chưa mở rộng điều tra so sánh với các vùng trồng cà phê khác trên cả nước (như vùng Tây Bắc hay Bắc Trung Bộ).
• Giới hạn nguồn dữ liệu và thời gian: Số liệu điều tra thực nghiệm doanh nghiệp được thu thập trong giai đoạn đến năm 2018; các nhận định về FTA chủ yếu tập trung vào các hiệp định đã thực thi và các hiệp định đang đàm phán tại thời điểm nghiên cứu (CPTPP, EVFTA, RCEP).
• Giới hạn đối tượng khảo sát: Mẫu điều tra định lượng sơ cấp tập trung vào 204 doanh nghiệp có hoạt động liên quan đến xuất khẩu cà phê; chưa thực hiện khảo sát diện rộng bằng bảng hỏi định lượng đối với toàn bộ các nông hộ sản xuất cá thể tại vùng sâu, vùng xa.

Hướng nghiên cứu tiếp:

• Mở rộng đánh giá tác động của các chính sách nhà nước sau khi các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới (như EVFTA, CPTPP) đi vào thực thi toàn diện đối với ngành cà phê.
• Đi sâu nghiên cứu mô hình kinh tế lượng đo lường mức độ tác động biên của từng chính sách cụ thể (như chính sách tín dụng tái canh hoặc chính sách hỗ trợ công nghệ sau thu hoạch) đến kim ngạch xuất khẩu và thu nhập của người nông dân.

Giá trị tham khảo

Nội dung và kết quả nghiên cứu của luận án có giá trị tham khảo thiết thực cho nhiều nhóm đối tượng:

• Đối với các cơ quan quản lý nhà nước: Các Bộ (Bộ Công Thương, Bộ NN&PTNT, Bộ KHĐT), Ban Chỉ đạo Tây Nguyên và UBND 5 tỉnh vùng Tây Nguyên có thể tham khảo Chương 3 và Chương 4 để rà soát, điều chỉnh các văn bản quản lý, tháo gỡ rào cản về thủ tục hành chính, hoàn thiện cơ chế tín dụng ưu đãi tái canh và ban hành các chính sách hỗ trợ đầu tư công nghệ chế biến sâu.
• Đối với các doanh nghiệp kinh doanh xuất khẩu cà phê: Các thông tin về thị trường, dự báo xu hướng sản phẩm (Bảng 4.2), cùng các giải pháp nâng cao năng lực thụ hưởng chính sách tại Chương 4 giúp doanh nghiệp chủ động xây dựng chiến lược kinh doanh, liên kết vùng nguyên liệu và áp dụng các chứng nhận chất lượng quốc tế.
• Đối với các viện nghiên cứu, giảng viên và nghiên cứu sinh: Phần tổng quan tài liệu, khung lý luận về chính sách thúc đẩy xuất khẩu (Chương 2) và phương pháp thiết kế công cụ khảo sát thực nghiệm (204 phiếu hợp lệ tại Chương 1 và Chương 3) là tài liệu tham khảo giá trị cho các nghiên cứu thuộc chuyên ngành Quản lý kinh tế và Kinh doanh thương mại.

Câu hỏi thường gặp

1. Bảy nhóm chính sách nhà nước nào được luận án xác định và phân tích tác động đối với xuất khẩu cà phê vùng Tây Nguyên? Luận án xác định 7 nhóm chính sách can thiệp trực tiếp vào chuỗi cung ứng cà phê xuất khẩu gồm: (1) Chính sách thị trường xuất khẩu; (2) Chính sách phát triển và chuyển dịch cơ cấu mặt hàng xuất khẩu; (3) Chính sách xúc tiến xuất khẩu; (4) Chính sách khuyến khích và hỗ trợ các doanh nghiệp sản xuất và phân phối hàng xuất khẩu; (5) Chính sách gắn sản xuất với xuất khẩu; (6) Chính sách KHCN hỗ trợ sản xuất và sau thu hoạch; (7) Chính sách về đổi mới các công cụ và thể chế quản lý xuất khẩu (tín dụng, tỷ giá, thuế).

2. Mẫu điều tra khảo sát thực tế của luận án được thực hiện với quy mô và phạm vi cụ thể như thế nào? Khảo sát sơ cấp được thực hiện bằng phiếu điều tra với 260 phiếu phát ra và thu về 204 phiếu hợp lệ. Địa bàn khảo sát bao gồm các doanh nghiệp có hoạt động liên quan đến sản xuất, chế biến và xuất khẩu cà phê tại 5 tỉnh vùng Tây Nguyên: Đắk Lắk, Kon Tum, Lâm Đồng, Gia Lai, Đắk Nông. Ngoài ra, tác giả kết hợp phỏng vấn sâu các nhà hoạch định chính sách tại các Bộ, ngành liên quan và chuyên gia kinh tế.

3. Thực trạng tỷ lệ áp dụng công nghệ trong khâu chế biến cà phê xuất khẩu tại vùng Tây Nguyên được luận án ghi nhận ra sao? Theo số liệu trích xuất từ luận án, công nghệ tại các nhà máy chế biến phục vụ xuất khẩu ở vùng Tây Nguyên còn thấp so với yêu cầu thị trường quốc tế: năng lực chế biến ở khâu sơ chế chỉ đạt khoảng 20%, khâu tinh chế đạt khoảng 40%, và công nghệ sấy chất lượng cao mới chỉ đạt mức 20%.

4. Chính sách thúc đẩy xuất khẩu nông sản của Việt Nam có những đặc điểm chủ yếu nào theo phân tích của tác giả? Luận án chỉ ra 4 đặc điểm cốt lõi: (1) Gắn với quá trình quá độ của nền kinh tế chuyển đổi từ tự cung tự cấp sang chuyên môn hóa, thiên về khai thác chiều rộng; (2) Mang đặc trưng của nền kinh tế thị trường chuyển đổi, chịu ảnh hưởng đan xen của cơ chế kế hoạch hóa cũ; (3) Gắn liền với xu hướng phát triển nông nghiệp bền vững nhằm giải quyết mâu thuẫn giữa khai thác tài nguyên và bảo vệ môi trường; (4) Không tách rời khỏi chiến lược phát triển của các ngành công nghiệp, ngân hàng, vận tải và logistics.

5. Luận án phân định sự khác biệt giữa "thúc đẩy xuất khẩu" và "phát triển xuất khẩu" trên các khía cạnh nào? Thúc đẩy xuất khẩu là tổng thể các biện pháp, cách thức tác động vào quy trình lưu thông và tiêu thụ nhằm làm cho hoạt động xuất khẩu diễn ra nhanh hơn, mạnh hơn cả về quy mô sản lượng và tốc độ tăng trưởng kim ngạch. Trong khi đó, phát triển xuất khẩu là quá trình biến đổi toàn diện cả về lượng và chất trong một thời kỳ dài, bao gồm sự mở rộng quy mô, sự chuyển dịch cơ cấu mặt hàng theo hướng tối ưu, nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực và đảm bảo tính bền vững về mặt xã hội - môi trường. Thúc đẩy xuất khẩu đóng vai trò là động lực, điều kiện tiền đề để tạo ra sự phát triển xuất khẩu.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Nguyễn Thị Phương Dung là công trình nghiên cứu toàn diện về hệ thống chính sách nhà nước tác động đến xuất khẩu cà phê vùng Tây Nguyên trong giai đoạn chuyển đổi kinh tế và hội nhập quốc tế. Bằng việc kết hợp phương pháp tổng quan văn bản quy phạm pháp luật với điều tra thực nghiệm 204 doanh nghiệp tại 5 tỉnh Tây Nguyên, tác giả đã làm rõ thực trạng năng lực chế biến còn hạn chế và những bất cập trong việc thực thi 7 nhóm chính sách công cụ. Các định hướng, dự báo đến năm 2030 và hệ thống giải pháp hoàn thiện chính sách được đề xuất có giá trị thực tiễn cao, đóng góp cơ sở khoa học quan trọng cho công tác quản lý nhà nước và chiến lược phát triển bền vững ngành hàng cà phê Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU LUẬN ÁN 1.1 TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨ U Cà phê là ngành hàng nông sản chiến lược của Việt Nam, với lượng xuất khẩu lớn thứ 2 thế giới, đóng góp 10% GDP nông nghiệp, 5% tổng giá trị xuất khẩu, cung cấp hơn 1 triệu việc làm và tạo 50% sinh kế cho người dân Tây Nguyên. Thương hiệu cà phê Việt Nam đã khẳng định được vị thế của mình trên thị trường thế giới và những sản phẩm cà phê Việt Nam được người tiêu dùng quốc tế yêu chuộng. Với trên 570 ngàn ha diện tích trồng cà phê đang cho thu hoạch, trung bình sản lượng đạt từ 1,4 đến 1,6 triệu tấn/năm. Theo số liệu thống kê, có khoảng trên 550 ngàn nông hộ tham gia sản xuất trực tiếp cà phê với hơn 1,6 triệu lao động.

Ngoài lao động trực tiếp tham gia chuỗi sản xuất, thu mua, kinh doanh xuất nhập khẩu, ngành cà phê còn thu hút lao động nhàn rỗi tại các tỉnh lân cận tập trung về khu vực Tây Nguyên trong thời gian thu hái để làm thuê.[165] Từ năm 2011 đến nay, Việt Nam là nước XK cà phê Robusta (cà phê vối) lớn nhất thế giới, trong đó Tây Nguyên là thủ phủ của cây cà phê với sản lượng chiếm khoảng 92% sản lượng cà phê của cả nước. Cà phê đã thực sự trở thành cây trồng chủ lực, cây xóa đói, giảm nghèo và vươn lên làm giàu đối với đồng bào các dân tộc Tây Nguyên. Với sản lượng trên 1,6 triệu tấn cà phê nhân/năm. Chính phủ và chính quyền các cấp của vùng Tây Nguyên đã chỉ đạo kiên quyết hạn chế trồng mới, ổn định diện tích, tập trung thâm canh cho năng suất cao… và gần đây, chương trình phát triển cà phê bền vững của UTZ nhằm nâng cao chất lượng cà phê Việt Nam nói chung và cà phê vùng Tây Nguyên nói riêng đã được nhiều nông hộ hưởng ứng góp phần nâng cao năng suất, nâng cao giá trị xuất khẩu cà phê.

Từ thực tế trên, để có được một sự ổn định bền vững tương đối và lâu dài, để có chất lượng cà phê tốt hơn và người trồng cà phê có cuộc sống tốt hơn thì phải có một chính sách thật cụ thể và đồng bộ từ Trung ương đến địa phương. Phát triển bền vững là xu thế chung mà toàn nhân loại đang nỗ lực hướng tới, là mục tiêu chiến lược mà Đảng, Nhà nước và nhân dân Việt Nam đang quyết tâm thực hiện, nhiều chủ trương, biện pháp phát triển nhanh các ngành kinh tế, trong đó có phát triển nông nghiệp theo hướng bền vững. Phát triển nông nghiệp đã đi liền với việc khai thác có hiệu quả tài nguyên thiên nhiên, giảm thiểu ô nhiễm môi trường, gắn với giải quyết các vấn đề xã hội như việc làm, chuyển dịch cơ cấu kinh tế, bảo đảm vững chắc an ninh lương thực quốc gia; một số mặt hàng xuất khẩu trong đó có mặt hàng cà phê chiếm vị thế cao trên thị trường thế giới. Trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, để ngành nông nghiệp phát triển bền vững, cần có những điều chỉnh để đảm bảo tăng trưởng cũng như tận dụng tốt cơ 2 hội mà các Hiệp định thương mại mang lại, nâng cao khả năng cạnh tranh để ngành nông nghiệp có thể phát triển bền vững, xứng tầm, cần phải đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ vào sản xuất, trong đó vấn đề bảo quản sau thu hoạch đối với nông sản đóng vai trò rất quan trọng.

Tuy nhiên, để có một chiến lược dài hơi thì cần phải có sự tham gia của nhà nước bằng cách ban hành các chính sách hỗ trợ cho các mặt hàng nông sản trong đó có cà phê mới có thể thành công trên con đường chinh phục thị trường quốc tế đồng thời đảm bảo là một trụ đỡ vững chắc cho nền kinh tế. Ngày nay trước sự phát triển như vũ bảo của cuộc cách mạng KHCN 4.0, xu thế toàn cầu hóa đang trở thành một xu thế khách quan. Các quốc gia, dân tộc không còn cách lựa chọn nào khác là hội nhập để cùng phát triển và tồn tại. Là quốc gia có xuất phát điểm thấp, Việt Nam sớm nhận thức được tầm quan trọng và yêu cầu khách quan của hội nhập kinh tế toàn cầu, Việt Nam đã thể hiện quyết tâm thực hiện tự do hóa thương mại và coi đây là ưu tiên hàng đầu trong chương trình cải cách của mình.

Tính đến nay, Việt Nam đã phê chuẩn 10 FTA song phương và đa phương, với các đối tác trong khu vực và trên thế giới, bao gồm: Khu vực thương mại tự do ASEAN (AFTA) và 5 FTA ASEAN +1 (Trung Quốc, Nhật Bản, Ấn Độ, Australia, New Zealand; 4 FTA song phương giữa Việt Nam với Nhật Bản (VJEPA), với Hàn Quốc (KVFTA), với Chile (VCFTA) với Liên minh kinh tế Á - Âu (EAEUFTA). Việt Nam cũng đã cơ bản kết thúc đàm phán FTA với EU, cùng ASEAN ký FTA với Hong Kong (Trung Quốc) vào tháng 11/2017. Cùng đó, Việt Nam đang tiếp tục đàm phán Hiệp định Đối tác toàn diện khu vực (RCEP), Hiệp định Đối tác toàn diện và tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP). Khoảng 60 nền kinh tế đã và đang đàm phán FTA với Việt Nam, bao gồm các đối tác thương mại chủ chốt nắm giữ khoảng 90% kim ngạch thương mại của Việt Nam.

Việc thực thi các FTA nói trên đã góp phần tích cực cho sự phát triển kinh tế, mở rộng thị trường xuất khẩu, giúp Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị, mạng lưới sản xuất toàn cầu. Đồng thời chuyển đổi cơ cấu kinh tế theo hướng tích cực, cải thiện môi trường kinh doanh, nâng cao năng lực cạnh tranh, tranh thủ vốn đầu tư, công nghệ tri thức, kinh nghiệm quản lý, tạo thêm nhiều việc làm… Đặc biệt, cùng sự phát triển về sản lượng xuất khẩu thô, ngành cà phê Việt Nam ngày càng phát triển, tham gia mạnh mẽ vào chuỗi giá trị gia tăng của ngành. Những sản phẩm cà phê của các doanh nghiệp Việt như G7, Trung Nguyên, Vinacafe,… đã có mặt và khẳng định vị thế của mình tại nhiều thị trường trên thế giới. Đồng thời, thị trường cà phê Việt Nam cũng trở thành miếng bánh hấp dẫn cho các doanh nghiệp F&B trong nước và quốc tế tham gia.

Trong bối cảnh mới của quốc tế và điều kiện kinh tế trong nước cần có CSNN nhằm thúc đẩy XK cà phê hợp lý để tăng cường XK ra thị trường quốc tế. Để làm được điều này cần phải nghiên cứu, tổng kết một cách khoa học và 3 có hệ thống các CSNN nhằm thúc đẩy XK cà phê đã và đang thực thi trên cả hai phương diện: Những điểm hợp lý, những bất cập và nguyên nhân. Việc nghiên cứu hoàn thiện các CSNN thúc đẩy XK cà phê vùng Tây Nguyên là hết sức cần thiết nhưng thực tế vẫn thiếu những giải pháp phù hợp và hiệu quả, đặc biệt là các giải pháp nhìn từ góc độ chính sách của Nhà nước chưa thực sự rõ ràng và còn khó tiếp cận. Trong khi đó các nghiên cứu độc lập của cá nhân Việt Nam về CSNN nhằm thúc đẩy XK cà phê vùng Tây Nguyên còn rất ít.

Góp phần giải quyết các vấn đề này cả về phương diện lý luận và thực tiễn, tác giả quyết định lựa chọn tên đề tài: “Hoàn thiện chính sách nhà nước nhằm thúc đẩy xuất khẩu cà phê vùng Tây Nguyên” là đề tài luận án tiến sĩ của mình. TỔNG QUAN VÀ KHOẢNG TRỐNG NGHIÊN CỨU Trong quá trình nghiên cứu đề tài, tác giả đã thu thập được một số công trình có liên quan cả ở trong nước và trên thế giới, cụ thể như sau: 1. Nhóm các công trình liên quan XK cà phê Liên quan tới đề tài luận án, đã có nhiều công trình được công bố, có thể kể đến các công trình tiêu biểu như: - Đề tài “Quản lý nhà nước đối với xuất khẩu nông sản của Việt Nam trong hội nhập quốc tế” (2017), LATS kinh tế Nguyễn Thị Phong Lan, Học viện chính trị quốc gia Hồ Chí Minh. Luận án tập trung nghiên cứu, phân tích, đánh giá năng lực QLNN thông qua sử dụng các công cụ quản lý XKNS (trong đó có mặt hàng cà phê) từ đó đề xuất các giải pháp hoàn thiện QLNN đối với XKNS ở Việt Nam.

Tuy nhiên, luận án chủ yếu tập trung vào QLNN đối với hoạt động xuất khẩu các mặt hàng nông sản thuộc ngành trồng trọt của Việt Nam chưa đi sâu nghiên cứu vào các chính sách, mặt hàng cụ thể, do đó chưa đưa ra các giải pháp cho từng mặt hàng .[148] - Đề tài “Giải pháp nâng cao GTGT cho mặt hàng cà phê Việt Nam trong chuỗi giá trị cà phê toàn cầu” (2013), LATS kinh tế Lê Huy Khôi, Viện Nghiên cứu Thương mại. Luận án tập trung vào việc nâng cao GTGT của mặt hàng cà phê trong chuỗi giá trị cà phê toàn cầu, GTGT của mặt hàng cà phê Việt Nam trong chuỗi giá trị cà phê toàn cầu từ đó đưa ra một số quan điểm, định hướng và giải pháp nên những chính sách nhà nước về thúc đẩy xuất khẩu cà phê mới chỉ dừng ở việc đề cập đến mang tính tổng quát mà chưa đi sâu phân tích tác động của chính sách đến thúc đẩy XK cà phê.[65] - National coffee policy (2013) của Republic of Uganda viết về chính sách phát triển mặt hàng cà phê của quốc gia.[164] - Đề tài: “Năng lực cạnh tranh của ngành cà phê Việt Nam trong HNKTQT, LATS kinh tế của Vũ Trí Tuệ” (2012), Học viện Chính trị - Hành chính Quốc gia Hồ Chí Minh; Luận án đã làm rõ vấn đề lý luận về năng lực cạnh tranh của ngành 4 kinh tế trong HNKTQT. Phân tích những nhân tố ảnh hưởng tới NLCT của ngành kinh tế trong HNKTQT, đánh giá thực trạng năng lực cạnh tranh, dự báo xu thế vận động của thị trường, đề xuất quan điểm, định hướng và những nhóm giải pháp nhằm nâng cao NLCT của ngành cà phê. Đây là nghiên cứu liên quan trực tiếp đến một phần của đề tài nghiên cứu của tác giả, tuy nhiên trong nghiên cứu này chưa đi sâu phân tích về chính sách nhà nước nhằm thúc đẩy xuất khẩu cà phê.[145] - Public Policies and Agricultural Investment in Brazil được viết bởi Carlos Augusto M.

Santana Senior Agricultural Economist, EMBRAPA & Jose Rente Nascimento Senior International Consultant (Tháng 8, 2012) viết về chính sách nông nghiệp của Brazil trong đó có cà phê. - Bài viết “Đẩy mạnh XK cà phê bền vững” của Nguyễn Xuân Minh (2011) đăng trên Tạp chí Thương mại số 8, trang 15-16.