Luận văn thạc sĩ nghiên cứu chỉ số tác động môi trường của việc sử dụng thuốc bảo vệ thực vật trên cây chè tại thành phố thái nguyên tỉnh thái nguyên

Luận văn thạc sĩ phân tích chỉ số tác động môi trường từ việc sử dụng thuốc bảo vệ thực vật trên cây chè tại Thái Nguyên, tỉnh Thái Nguyên.

• Tác giả: Lương Quỳnh Hoa
• Người hướng dẫn: TS. Hà Xuân Linh
• Trường học: Đại học Nông Lâm Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Khoa học môi trường
• Đề tài: Nghiên cứu chỉ số tác động môi trường của việc sử dụng thuốc bảo vệ thực vật trên cây chè tại thành phố Thái Nguyên tỉnh Thái Nguyên
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC TỪ, CỤM TỪ VIẾT TẮT
• MỤC LỤC
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU
• 1.1. Cơ sở khoa học của đề tài
• 1.2. Cơ sở thực tiễn của đề tài
• 1.3. Phân loại theo tính độc
• 1.4. Phân loại theo đối tượng phòng chống
• 1.5. Dựa vào con đường xâm nhập (hay tác động của thuốc) đến dịch hại
• 1.6. Dựa vào nguồn gốc hóa học
• 1.7. Phân loại theo nhóm chất hóa học
• 1.8. Công tác quản lý và sử dụng thuốc BVTV trên Thế giới và ở Việt Nam
• 1.8.1. Công tác quản lý và sử dụng thuốc BVTV trên Thế giới
• 1.8.2. Công tác quản lý và sử dụng thuốc BVTV ở Việt Nam
• 1.9. Chỉ số tác động môi trường - EIQ và cách tính
• 1.9.1. Chỉ số tác động môi trường - EIQ
• 1.9.2. Công thức tính EIQ
• 1.10. Những hệ quả của thuốc BVTV gây ra cho sinh quần
• 1.11. Ưu điểm của biện pháp dùng thuốc hóa học trong BVTV
• 1.12. Nhược điểm của biện pháp dùng thuốc hóa học trong BVTV
• 1.13. Tác động của thuốc BVTV đến môi trường và sinh thái
• 1.13.1. Ảnh hưởng của thuốc BVTV đến môi trường đất và Vi sinh vật đất
• 1.13.2. Ảnh hưởng của thuốc BVTV đến môi trường nước
• 1.13.3. Ảnh hưởng của thuốc BVTV đến môi trường không khí
• 1.14. Tác động của thuốc BVTV đến cây trồng
• 1.15. Ảnh hưởng của thuốc BVTV đối với người và động vật máu nóng
• 1.16. Ảnh hưởng của thuốc BVTV đối với động vật sống trên cạn và dưới nước
• 1.17. Ảnh hưởng của thuốc BVTV tới thiên địch
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• 2.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.1.2. Phạm vi nghiên cứu
• 2.1.3. Địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 2.2. Nội dung nghiên cứu
• 2.3. Phương pháp nghiên cứu
• 2.3.1. Phương pháp thu thập số liệu thứ cấp
• 2.3.2. Phương pháp thu thập số liệu sơ cấp
• 2.3.3. Phương pháp khảo sát thực địa
• 2.3.4. Phương pháp xử lí và phân tích số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Đặc điểm về điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội của thành phố Thái Nguyên
• 3.1.1. Điều kiện tự nhiên, tài nguyên thiên nhiên
• 3.1.2. Tình hình nhân khẩu và lao động của thành phố Thái Nguyên
• 3.1.3. Hệ thống cơ sở hạ tầng
• 3.1.4. Đánh giá thuận lợi, khó khăn công tác phân cấp quản lý ngân sách nhà nước trên địa bàn thành phố Thái Nguyên
• 3.2. Đánh giá tình hình sản xuất và tình hình sử dụng thuốc BVTV đối với cây chè trên địa bàn thành phố Thái Nguyên
• 3.2.1. Đánh giá tình hình sản xuất chè trên địa bàn thành phố Thái Nguyên giai đoạn 2010 - 2013
• 3.2.2. Đánh giá tình hình sử dụng thuốc BVTV đối với cây chè trên địa bàn thành phố Thái Nguyên
• 3.3. Chỉ số tác động môi trường lý thuyết và đồng ruộng của các hộ sản xuất chè
• 3.3.1. Loại và lượng thuốc dùng
• 3.3.2. Chỉ số tác động môi trường theo lý thuyết của các loại thuốc sử dụng tại địa điểm nghiên cứu
• 3.3.3. Chỉ số tác động môi trường đồng ruộng cho sản xuất chè
• 3.3.4. Tính toán rủi ro tiềm năng đối với con người và môi trường
• 3.3.5. Các nhân tố ảnh hưởng tới chỉ số - EIQ
• 3.3.5.1. Ảnh hưởng của số lần phun thuốc
• 3.3.5.2. Ảnh hưởng của liều lượng phun
• 3.3.5.3. Ảnh hưởng của giới tính
• 3.3.5.4. Ảnh hưởng của tham gia tập huấn
• 3.4. Một số biện pháp đối với công tác quản lý thuốc BVTV
• 3.4.1. Giải pháp quản lý
• 3.4.2. Giải pháp xử lý
• KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Chỉ số tác động môi trường

Chỉ số tác động môi trường (EIQ) là công cụ quan trọng để đánh giá mức độ ảnh hưởng của thuốc bảo vệ thực vật đến môi trường. Nghiên cứu này tập trung vào việc tính toán EIQ dựa trên các yếu tố như độc tính, liều lượng sử dụng, và tần suất phun thuốc. Kết quả cho thấy, việc sử dụng thuốc bảo vệ thực vật trên cây chè tại Thái Nguyên đã gây ra những tác động đáng kể đến môi trường đất, nước, và không khí. Các chỉ số EIQ cao ở một số khu vực cho thấy mức độ ô nhiễm nghiêm trọng, đặc biệt là ở các vùng chuyên canh chè.

1.1. Phương pháp tính toán EIQ

Phương pháp tính toán EIQ dựa trên công thức kết hợp các yếu tố độc tính, liều lượng, và tần suất sử dụng thuốc. Công thức này giúp đánh giá toàn diện tác động của thuốc bảo vệ thực vật đến môi trường và sức khỏe cộng đồng. Kết quả tính toán cho thấy, các loại thuốc có độc tính cao như lân hữu cơ và chlor hữu cơ có chỉ số EIQ cao nhất, gây ra những rủi ro lớn cho môi trường và sức khỏe người dân.

1.2. Tác động đến môi trường đất

Việc sử dụng thuốc bảo vệ thực vật đã gây ra sự suy thoái chất lượng đất tại các khu vực trồng chè. Các chất độc hại tích tụ trong đất làm giảm độ phì nhiêu và ảnh hưởng đến hệ vi sinh vật đất. Nghiên cứu chỉ ra rằng, sự tồn lưu của các hóa chất độc hại trong đất có thể kéo dài hàng chục năm, gây ra những hậu quả lâu dài cho hệ sinh thái.

II. Thuốc bảo vệ thực vật và tác động sinh thái

Thuốc bảo vệ thực vật không chỉ ảnh hưởng đến môi trường mà còn tác động mạnh mẽ đến hệ sinh thái. Nghiên cứu cho thấy, việc sử dụng thuốc trừ sâu đã làm giảm đáng kể số lượng thiên địch, gây mất cân bằng sinh thái. Đặc biệt, các loại thuốc có độc tính cao như lân hữu cơ và chlor hữu cơ đã gây ra những tác động tiêu cực đến động vật sống trên cạn và dưới nước.

2.1. Ảnh hưởng đến động vật sống trên cạn

Các loại thuốc bảo vệ thực vật có độc tính cao đã gây ra những tác động nghiêm trọng đến động vật sống trên cạn. Nghiên cứu chỉ ra rằng, việc sử dụng thuốc trừ sâu đã làm giảm đáng kể số lượng các loài thiên địch, gây mất cân bằng sinh thái. Đặc biệt, các loại thuốc có độc tính cao như lân hữu cơ và chlor hữu cơ đã gây ra những tác động tiêu cực đến động vật sống trên cạn.

2.2. Ảnh hưởng đến động vật sống dưới nước

Việc sử dụng thuốc bảo vệ thực vật đã gây ra những tác động tiêu cực đến động vật sống dưới nước. Các chất độc hại từ thuốc trừ sâu đã xâm nhập vào các nguồn nước, gây ô nhiễm và ảnh hưởng đến sự sống của các loài cá và động vật thủy sinh. Nghiên cứu cho thấy, nồng độ các chất độc hại trong nước tại các khu vực trồng chè đã vượt quá tiêu chuẩn cho phép.

III. Quản lý hóa chất và nông nghiệp bền vững

Để giảm thiểu tác động của thuốc bảo vệ thực vật đến môi trường và sức khỏe cộng đồng, cần có các biện pháp quản lý hóa chất hiệu quả. Nghiên cứu đề xuất các giải pháp như tăng cường công tác quản lý, nâng cao nhận thức của người dân, và áp dụng các phương pháp canh tác bền vững. Việc sử dụng các loại thuốc có độc tính thấp và thân thiện với môi trường cũng là một trong những giải pháp quan trọng.

3.1. Giải pháp quản lý hóa chất

Các giải pháp quản lý hóa chất bao gồm việc tăng cường công tác kiểm tra, giám sát việc sử dụng thuốc bảo vệ thực vật. Nghiên cứu đề xuất việc xây dựng các quy định chặt chẽ về sử dụng thuốc trừ sâu, đồng thời tăng cường công tác tuyên truyền, nâng cao nhận thức của người dân về tác hại của thuốc bảo vệ thực vật.

3.2. Phương pháp canh tác bền vững

Áp dụng các phương pháp canh tác bền vững là một trong những giải pháp quan trọng để giảm thiểu tác động của thuốc bảo vệ thực vật đến môi trường. Nghiên cứu đề xuất việc sử dụng các loại thuốc có độc tính thấp, thân thiện với môi trường, đồng thời áp dụng các biện pháp canh tác hữu cơ, giảm thiểu việc sử dụng hóa chất độc hại.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam là một trong những quốc gia đứng thứ 5 thế giới về xuất khẩu chè, với sản lượng hơn 100.000 tấn năm 2009 và diện tích trồng chè khoảng 120 nghìn ha. Tỉnh Thái Nguyên, đặc biệt thành phố Thái Nguyên, là vùng chuyên canh chè lớn với gần 16 nghìn ha, đóng vai trò quan trọng trong ngành nông nghiệp địa phương. Tuy nhiên, việc sử dụng thuốc bảo vệ thực vật (BVTV) trong sản xuất chè tại đây đang gây ra nhiều tác động tiêu cực đến môi trường và sức khỏe cộng đồng. Theo ước tính, khoảng 90% lượng thuốc BVTV sử dụng không tham gia diệt sâu bệnh mà gây ô nhiễm đất, nước và không khí, ảnh hưởng đến hệ sinh thái và con người.

Mục tiêu nghiên cứu là đánh giá chỉ số tác động môi trường (EIQ) của việc sử dụng thuốc BVTV trên cây chè tại thành phố Thái Nguyên, từ đó đề xuất các biện pháp giảm thiểu ô nhiễm và nâng cao hiệu quả quản lý thuốc BVTV. Nghiên cứu tập trung vào hai xã Phúc Trìu và Phúc Xuân, thực hiện trong giai đoạn từ tháng 8/2013 đến tháng 10/2014. Ý nghĩa của đề tài không chỉ nằm ở việc cung cấp dữ liệu khoa học về mức độ ô nhiễm do thuốc BVTV mà còn góp phần nâng cao nhận thức và cải thiện công tác quản lý thuốc BVTV tại địa phương, đồng thời bảo vệ sức khỏe người dân và phát triển bền vững ngành chè.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết và mô hình về tác động môi trường của thuốc BVTV, trong đó trọng tâm là chỉ số tác động môi trường EIQ do Đại học Cornell phát triển. EIQ là chỉ số tổng hợp đánh giá rủi ro tiềm năng của thuốc BVTV đối với con người và hệ sinh thái, bao gồm 11 tham số như độ độc cấp tính, độc mãn tính, độc tính với chim, ong mật, cá, thời gian phân hủy, khả năng nội hấp và rửa trôi. EIQ được tính toán cho từng hoạt chất và tổng hợp thành chỉ số EIQ đồng ruộng phản ánh mức độ rủi ro thực tế khi sử dụng thuốc trên đồng ruộng.

Các khái niệm chính bao gồm: thuốc BVTV (pesticide), độc tính (toxicity), ô nhiễm môi trường, và các phân loại thuốc theo tính độc, nguồn gốc hóa học, đối tượng phòng chống và con đường xâm nhập. Luật Bảo vệ môi trường và các văn bản pháp luật liên quan đến quản lý thuốc BVTV tại Việt Nam cũng là cơ sở pháp lý quan trọng cho nghiên cứu.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu chính gồm số liệu sơ cấp và thứ cấp. Số liệu sơ cấp được thu thập qua phỏng vấn trực tiếp 100 hộ gia đình trồng chè tại hai xã Phúc Trìu và Phúc Xuân, cùng cán bộ khuyến nông và chủ cửa hàng thuốc BVTV. Phỏng vấn tập trung vào lượng thuốc sử dụng, liều lượng, số lần phun, cách bảo quản và xử lý thuốc thừa, cũng như nhận thức của người dân về thuốc BVTV. Thời gian khảo sát kéo dài từ tháng 8/2013 đến tháng 10/2014, bao gồm hai vụ chè Thu đông 2013 và Xuân 2014.

Số liệu thứ cấp được thu thập từ các báo cáo, tài liệu khoa học, số liệu thống kê của địa phương và các văn bản pháp luật liên quan. Phương pháp phân tích sử dụng công thức tính EIQ lý thuyết và EIQ đồng ruộng theo tiêu chuẩn FAO và Đại học Cornell. Cỡ mẫu 100 hộ được chọn theo tiêu chí diện tích chè từ 500 m² trở lên và cây chè trên 3 năm tuổi. Phương pháp xử lý số liệu sử dụng phần mềm Excel để tổng hợp, phân tích và biểu diễn kết quả bằng bảng biểu và biểu đồ minh họa.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tình hình sử dụng thuốc BVTV: Trung bình mỗi hộ sử dụng từ 3 đến 5 loại thuốc BVTV khác nhau trong một vụ chè, với số lần phun trung bình từ 6 đến 8 lần. Lượng thuốc sử dụng trung bình khoảng 1,2 kg/ha/vụ, trong đó thuốc lân hữu cơ chiếm 56%, thuốc carbamate và pyrethroid chiếm phần còn lại.

2. Chỉ số EIQ lý thuyết và thực tế: Giá trị EIQ lý thuyết của các loại thuốc phổ biến dao động từ 30 đến 150, trong khi EIQ đồng ruộng trung bình của các hộ là khoảng 160, vượt ngưỡng an toàn 150 theo tiêu chuẩn Đại học Cornell. Tại xã Phúc Trìu, EIQ đồng ruộng trung bình là 170, cao hơn so với xã Phúc Xuân (150).

3. Ảnh hưởng của các nhân tố đến EIQ: Số lần phun thuốc và liều lượng sử dụng có ảnh hưởng rõ rệt đến giá trị EIQ đồng ruộng, với mức tăng lần lượt 15% và 20% khi tăng 1 lần phun hoặc 0,1 kg/ha thuốc. Giới tính người phun thuốc cũng ảnh hưởng, phụ nữ có giá trị EIQ đồng ruộng trung bình thấp hơn nam giới khoảng 10%. Hộ gia đình có người tham gia tập huấn sử dụng thuốc BVTV có EIQ thấp hơn 12% so với hộ chưa tham gia.

4. Tác động đến sức khỏe và môi trường: Khoảng 35% người phun thuốc có biểu hiện triệu chứng ngộ độc nhẹ như chóng mặt, mệt mỏi, buồn nôn. Môi trường đất và nước tại các vùng chè có dấu hiệu tồn dư thuốc BVTV vượt mức cho phép, gây ảnh hưởng đến vi sinh vật đất và sinh vật thủy sinh.

Thảo luận kết quả

Kết quả cho thấy việc sử dụng thuốc BVTV tại thành phố Thái Nguyên, đặc biệt ở hai xã nghiên cứu, đang ở mức độ tiềm ẩn rủi ro cao cho môi trường và sức khỏe con người. Việc vượt ngưỡng EIQ an toàn phản ánh thói quen sử dụng thuốc chưa khoa học, lạm dụng thuốc và thiếu kiến thức về bảo hộ lao động. So sánh với các nghiên cứu trong nước và quốc tế, mức độ sử dụng thuốc và chỉ số EIQ tại Thái Nguyên tương đương hoặc cao hơn một số vùng chuyên canh chè khác, cho thấy cần có biện pháp can thiệp kịp thời.

Biểu đồ phân bố EIQ đồng ruộng theo số lần phun thuốc và liều lượng cho thấy xu hướng tăng rõ rệt, minh chứng cho mối liên hệ chặt chẽ giữa hành vi sử dụng thuốc và tác động môi trường. Bảng so sánh EIQ giữa các nhóm hộ có và không tham gia tập huấn cho thấy hiệu quả tích cực của công tác đào tạo, tuy nhiên tỷ lệ tham gia tập huấn còn thấp.

Các biểu hiện ngộ độc thuốc BVTV ở người phun thuốc phù hợp với báo cáo của Tổ chức Y tế Thế giới về tỷ lệ nhiễm độc cấp tính trong ngành nông nghiệp. Tồn dư thuốc BVTV trong đất và nước cũng tương đồng với các nghiên cứu trước đây, khẳng định tác động lâu dài của thuốc BVTV đến hệ sinh thái.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường đào tạo và tập huấn: Tổ chức các lớp tập huấn kỹ thuật sử dụng thuốc BVTV an toàn, hiệu quả cho nông dân, đặc biệt là người trực tiếp phun thuốc. Mục tiêu giảm 20% giá trị EIQ đồng ruộng trong vòng 2 năm. Chủ thể thực hiện: Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn phối hợp với UBND các xã.

2. Kiểm soát và quản lý thuốc BVTV: Tăng cường thanh tra, kiểm tra các cơ sở kinh doanh thuốc BVTV, xử lý nghiêm các trường hợp buôn bán thuốc cấm, thuốc giả và thuốc ngoài danh mục. Mục tiêu giảm 15% vi phạm trong 1 năm. Chủ thể thực hiện: Cục Bảo vệ Thực vật, Công an và các cơ quan chức năng địa phương.

3. Khuyến khích sử dụng thuốc BVTV sinh học và ít độc hại: Hỗ trợ nghiên cứu, phát triển và phổ biến các loại thuốc BVTV sinh học, giảm dần thuốc hóa học độc hại trong sản xuất chè. Mục tiêu tăng tỷ lệ sử dụng thuốc sinh học lên 30% trong 3 năm. Chủ thể thực hiện: Viện Nghiên cứu Nông nghiệp, các doanh nghiệp sản xuất thuốc BVTV.

4. Xây dựng mô hình sản xuất chè an toàn: Thực hiện mô hình cộng đồng sử dụng thuốc BVTV an toàn, áp dụng quy trình sản xuất chè sạch, giảm thiểu ô nhiễm môi trường. Mục tiêu nhân rộng mô hình ra toàn thành phố trong 5 năm. Chủ thể thực hiện: UBND thành phố, các tổ chức nông dân và hợp tác xã.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nông dân trồng chè: Nắm bắt kiến thức về tác động của thuốc BVTV, cách sử dụng an toàn và hiệu quả, giảm thiểu rủi ro cho sức khỏe và môi trường.

2. Cán bộ quản lý nông nghiệp và môi trường: Sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng chính sách, kế hoạch quản lý thuốc BVTV phù hợp với thực tiễn địa phương.

3. Doanh nghiệp sản xuất và kinh doanh thuốc BVTV: Hiểu rõ tác động môi trường của sản phẩm, từ đó cải tiến công nghệ, phát triển thuốc BVTV thân thiện môi trường.

4. Nhà nghiên cứu và sinh viên ngành khoa học môi trường, nông nghiệp: Tham khảo phương pháp nghiên cứu, dữ liệu thực tế và kết quả phân tích để phát triển các nghiên cứu tiếp theo.

Câu hỏi thường gặp

1. Chỉ số EIQ là gì và tại sao quan trọng?
   EIQ (Environmental Impact Quotient) là chỉ số đánh giá rủi ro tiềm năng của thuốc BVTV đối với con người và môi trường. Nó giúp nông dân và nhà quản lý lựa chọn thuốc an toàn, giảm thiểu tác động tiêu cực.

2. Tại sao thuốc BVTV lại gây ô nhiễm môi trường?
   Khoảng 90% lượng thuốc BVTV không tiêu diệt sâu bệnh mà rơi xuống đất, nước và không khí, gây ô nhiễm, ảnh hưởng đến vi sinh vật, động vật và sức khỏe con người.

3. Làm thế nào để giảm thiểu tác động của thuốc BVTV?
   Sử dụng đúng liều lượng, số lần phun, áp dụng thuốc BVTV sinh học, tuân thủ quy trình bảo hộ lao động và tham gia tập huấn kỹ thuật là các biện pháp hiệu quả.

4. Người phun thuốc BVTV có nguy cơ sức khỏe như thế nào?
   Người phun thuốc có thể bị ngộ độc cấp tính với triệu chứng như chóng mặt, mệt mỏi, buồn nôn. Nghiên cứu cho thấy khoảng 35% người phun thuốc có biểu hiện nhiễm độc nhẹ.

5. Vai trò của chính quyền địa phương trong quản lý thuốc BVTV?
   Chính quyền cần tăng cường kiểm tra, xử lý vi phạm, tổ chức tập huấn, tuyên truyền nâng cao nhận thức và hỗ trợ nông dân sử dụng thuốc an toàn.

Kết luận

• Nghiên cứu đã đánh giá được tình hình sử dụng thuốc BVTV và chỉ số tác động môi trường EIQ trên cây chè tại thành phố Thái Nguyên, cho thấy mức độ rủi ro vượt ngưỡng an toàn.
• Các nhân tố như số lần phun, liều lượng và nhận thức người dân ảnh hưởng rõ rệt đến giá trị EIQ đồng ruộng.
• Thuốc BVTV gây tác động tiêu cực đến sức khỏe người phun thuốc và môi trường đất, nước, không khí tại vùng nghiên cứu.
• Đề xuất các giải pháp đào tạo, quản lý, khuyến khích sử dụng thuốc BVTV sinh học và xây dựng mô hình sản xuất chè an toàn nhằm giảm thiểu ô nhiễm.
• Tiếp tục nghiên cứu mở rộng phạm vi và theo dõi lâu dài để đánh giá hiệu quả các biện pháp can thiệp, đồng thời kêu gọi sự phối hợp của các bên liên quan trong quản lý thuốc BVTV.

Hành động tiếp theo là triển khai các giải pháp đề xuất, tăng cường giám sát và nâng cao nhận thức cộng đồng nhằm bảo vệ môi trường và sức khỏe người dân tại thành phố Thái Nguyên.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU 1. Cơ sở khoa học của đề tài - Khái niệm về môi trường Môi trường bao gồm các yếu tố tự nhiên và vật chất nhân tạo bao quanh con người có ảnh hưởng tới đời sống, sản xuất, sự tồn tại, phát triển của con người và sinh vật. Môi trường sống của con người theo chức năng được chia thành các loại: + Môi trường tự nhiên: Bao gồm các yếu tố tự nhiên như các yếu tố vật lý, hoá học và sinh học, tồn tại khách quan ngoài ý muốn của con người. + Môi trường xã hội: Là tổng thể các quan hệ giữa người với người tạo nên sự thuận lợi hoặc trở ngại cho sự tồn tại và phát triển của các cá nhân và cộng đồng loài người.

+ Môi trường nhân tạo: Là tất cả các yếu tố tự nhiên, xã hội do con người tạo nên và chịu sự chi phối của con người. - Khái niệm thuốc BVTV Thuốc trừ sâu hay hoá chất BVTV xuất phát từ thuật ngữ tiếng anh “Pesticide” có nghĩa là chất để diệt loài gây hại. Dịch sang tiếng Việt các tác giả sử dụng nhiều thuật ngữ khác nhau như: thuốc trừ sâu, thuốc BVTV, hoá chất trừ sâu, hoá chất BVTV. Như vậy thuốc BVTV là danh từ chung để chỉ một chất hoặc một thuốc bất kỳ có tác dụng dự phòng, tiêu diệt hoặc kiểm soát các sinh vật gây hại kể cả các Vector gây bệnh cho người và động vật, các loại côn trùng khác hay động vật có hại trong quá trình sản xuất, chế biến, dự trữ, xuất khẩu, tiếp thị lương thực, sản phẩm trong nông nghiệp, sản phẩm của gỗ, thức ăn gia súc hoặc phòng chống các loại côn trùng, ký sinh trùng [13].

- Khái niệm về chất độc Chất độc Là những chất khi xâm nhập vào cơ thể sinh vật một lượng nhỏ cũng có thể gây biến đổi sâu sắc về cấu trúc hay chức năng trong cơ thể sinh vật, phá huỷ nghiêm trọng những chức năng của cơ thể, làm cho sinh vật bị ngộ độc hoặc bị chết [28]. Theo từ điển bách khoa Việt Nam: Chất có khả năng ức chế, phá huỷ hoặc làm chết cơ thể sống: khi đưa một lượng nhỏ chất độc vào cơ thể (qua miệng, dạ dày, thở hít qua phổi, thấm qua da.) hoặc khi được hấp thụ vào máu n 5 trong những điều kiện nhất định, gây ra những rối loạn sinh lý của cơ thể, làm nguy hại cho sức khoẻ hoặc gây nguy hiểm đến tính mạng con người. Hiện tượng này còn gọi là ngộ độc. - Khái niệm về độc tính Độc tính là khả năng gây độc của một chất đối với cơ thể sinh vật ở một lượng nhất định của chất độc đó [27].

Theo từ điển Bách khoa Việt Nam: Độc tính là tính gây độc của một chất đối với cơ thể sinh vật. Độc tính được chia ra các dạng: + Độc cấp tính: chất độc xâm nhập vào cơ thể gây nhiễm độc tức thì, kí hiệu LD50 (letal dosis 50), biểu thị lượng chất độc (mg) đối với 1 kg trọng lượng cơ thể có thể gây chết 50 % cá thể vật thí nghiệm (thường là chuột hoặc thỏ). LD50 khác nhau tuỳ loại chất độc, con đường xâm nhập (qua miệng, qua da.) vào vật thí nghiệm. Nếu chất độc lẫn với không khí (hơi độc, hay ở trong nước) thì được kí hiệu LC50 (letal concentration 50) biểu thị lượng chất độc (mg) trong 1m3 không khí hoặc 1 lít nước có thể gây chết 50 % cá thể thí nghiệm.

LD50 và LC50 càng thấp chứng tỏ độ độc cấp tính càng cao. + Độc mạn tính (độc trường diễn): chỉ khả năng tích luỹ chất độc trong cơ thể, khả năng gây đột biến, gây ung thư hoặc quái thai, dị dạng. Nếu thường xuyên làm việc nơi có chất độc (xưởng hoá chất, xử lí chất phế thải, sản xuất và phun thuốc trừ sâu.) thì cần làm đầy đủ quy trình bảo hộ lao động, quy định kiểm tra độ độc nơi làm việc và khám sức khoẻ thường xuyên. - Khái niệm ô nhiễm môi trường Ô nhiễm môi trường là sự biến đổi của các thành phần môi trường không phù hợp với tiêu chuẩn môi trường, gây ảnh hưởng xấu đến con người và sinh vật.

Cơ sở pháp lý - Luật Bảo vệ môi trường của nước cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam số 29/2005/L- CTN ngày 29/11/2005. - Chỉ thị số 29/1998/CT-TTg ngày 25 tháng 08 năm 1998 của Thủ tướng Chính phủ về tăng cường công tác quản lý việc sử dụng thuốc bảo vệ thực vật và các chất hữu cơ độc hại khó phân hủy. n 6 - Quyết định số 184/2006/QĐ-TTg ngày 10/8/2006 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt kế hoạch quốc gia thực hiện công ước Stockholm về các chất ô nhiễm hữu cơ khó phân hủy. - Quyết định số 89/2006/QĐ-BNN ngày 02/10/2006 về việc Ban hành về quy định về quản lý thuốc bảo vệ thực vật.

- Quyết định 63/2007/QĐ-BNN của Bộ NN&PTNT về việc sửa đổi, bổ sung một số điều của Quy định về Quản lý thuốc bảo vệ thực vật ban hành theo Quyết định 89/2006/QĐ-BNN ngày 02/10/2006 của Bộ trưởng Bộ NN&PTNT. - Nghị định 58 ban hành năm 2002 về “Hướng dẫn thi hành pháp lệnh về Bảo vệ và Kiểm dịch thực vật”, trong đó có “Điều lệ Bảo vệ thực vật”. - Nghị định số 26/2003/NĐ-CP “Quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực Bảo vệ và kiểm dịch thực vật”. - Thông tư số 38/2010/TT-BNN&PTNT ngày 28/06/2010 của Bộ NN&PTNT về việc quy định về quản lý thuốc bảo vệ thực vật và Công văn số 1538/BVTV-QLT ngày 8/9/2010 hướng dẫn thi hành Thông tư số 38/2010/TT- BNN&PTNT.

- Thông tư 36/2011/TT-BNN&PTNT ngày 20/5/2011 về việc ban hành Danh mục thuốc bảo vệ thực vật được phép sử dụng, hạn chế sử dụng, cấm sử dụng ở Việt Nam.- Thông tư số 10/2012/TT-BNN&PTNT ngày 22/02/2012 Về việc ban hành danh mục thuốc bảo vệ thực vật được phép sử dụng, hạn chế sử dụng, cấm sử dụng ở Việt Nam. - Thông tư số 12/2011/TT-BTNMT Quy định về quản lý chất thải nguy hại. - Công văn số 2975/BKHCN & MT - MTg ngày 18/11/1998 của Bộ trưởng Bộ KHCN&MT về việc điều tra đánh giá các chất ô nhiễm hữu cơ khó phân huỷ ở Việt Nam và ảnh hưởng của chúng đến môi trường. Cơ sở thực tiễn của đề tài Chủng loại thuốc BVTV đang sử dụng ở Việt Nam rất đa dạng.

Hiện nay, nhiều nhất vẫn là thuốc lân hữu cơ, Chlor hữu cơ, nhóm độc từ Ia, Ib, đến II và III, sau đó là các nhóm carbamat và pyrethroid [1]. n 7 Trong những năm gần đây, thuốc BVTV được sử dụng tăng lên đáng kể, cả về số lượng lẫn chủng loại. Theo báo cáo của Bộ thương mại thì hàng năm, mức tiêu thụ thuốc BVTV trong nước khoảng 1,5 triệu tấn, không kể một số lượng không nhỏ được nhập cảng lậu qua đường biên giới mà chính quyền không thể kiểm soát được. Theo thông tư 36/2011/TT-BNN&PTNT của Bộ Nông nghiệp và phát triển nông thôn thì danh mục thuốc BVTV được phép sử dụng có 1.201 hoạt chất với 3.107 tên thương phẩm, danh mục thuốc BVTV hạn chế sử dụng có 16 hoạt chất với 29 tên thương phẩm, danh mục thuốc BVTV cấm sử dụng có 29 hoạt chất khác nhau [2].

Phân loại theo tính độc Các nhà sản xuất thuốc BVTV luôn ghi rõ độc tính của từng loại, đơn vị đo lường được biểu thị dưới dạng LD50 (Lethal Dose 50) và tính bằng mg/kg cơ thể. Các loại thuốc BVTV được chia mức độ độc như sau: Bảng 1. Bảng phân loại độ độc của thuốc trừ dịch hại (theo quy định của WHO) Trị số LD50 của thuốc (mg/kg) Dạng lỏng Dạng rắn Qua miệng Qua da Qua miệng Qua da Rất độc ≤ 20 ≤ 40 ≤5 ≤ 10 Độc 20 – 200 40 – 400 5 – 50 10 – 100 Độc trung bình 200 – 2000 400 – 4000 50 – 500 100 – 1000 Ít độc > 2000 > 4000 > 500 > 1000 (Nguồn: Nguyễn Trần Oánh và cs, giáo trình sử dụng thuốc BVTV) [28] - Liều gây chết tuyệt đối: là liều lượng chất độc thấp nhất trong những điều - kiện nhất định làm chết 100% số cá thể dùng trong nghiên cứu. - Liều gây chết trung bình (medium lethal dose, MLD = LD50): là liều lượng chất độc gây chết cho 50% số cá thể đem thí nghiệm.

Giá trị LD50 ( qua miệng và qua da động vật thí nghiệm) được dùng để so sánh ñộ ñộc của các chất độc với nhau. Giá trị LD50 càng nhỏ, chứng tỏ chất độc đó càng mạnh. Giá trị LD50 thay đổi theo loài động vật thí nghiệm và điều kiện thí nghiệm. Phân loại nhóm độc của thuốc trừ dịch hại Nhóm độc Cảnh báo Cảnh báo Nguy hiểm (I) Báo động (II) (III) (IV) LD50 qua miệng < 50 50 – 500 500 – 5.000 (mg/kg) LD50 qua da < 200 200 – 2.000 (mg/kg) LD50 qua hô hấp <2 0,2 – 2 2 - 20 > 20 (mg/l) Gây hại niêm Đục màng sừng Gây ngứa Không gây Phản ứng niêm mạc, đục màng, mắt và gây niêm mạc ngứa niêm mạc mắt sừng mắt kéo ngứa niêm mạc mạc dài > 7 ngày 7 ngày Mẩn ngứa da Mẩn ngứa 72 Mẩn ngứa nhẹ Phản ứng Phản ứng da kéo dài giờ 72 giờ nhẹ 72 giờ (Nguồn: Nguyễn Trần Oánh và cs, giáo trình sử dụng thuốc BVTV) [28] Những trị số ghi trong các bảng 1.3 được tính theo liều lượng hoạt chất.

Nhưng với thuốc BVTV, người ta lại sử dụng các thành phẩm khác nhau. Vì vậy, độ độc của các dạng thuốc thành phẩm rất quan trọng và thường thấp hơn độ độc của hoạt chất.để xác định giá trị LD50 của thuốc thành phẩm thường phải làm thí nghiệm như xác định trị số LD50 của hoạt chất. Nhưng trong trường hợp không thể tiến hành làm thí nghiệm, FAO đã đưa ra một công thức tính tạm chấp nhận ñộ ñộc trung bình của một thành phẩm đơn cũng như hỗn hợp như sau: LD50 hoạt chất LD50 của thành phẩm = x 100 % hoạt chất có trong sản phẩm n 9 LD50 của thành phẩm của hỗn hợp: CA CB C. CZ 100 + + + = TA TB T.

TZ Tm Trong đó: T= LD50 qua da /miệng của hoạt chất C= Tỷ lệ a. có trong sản phẩm Tm= LD50 qua da /miệng của thuốc hỗn hợp A,B,Z = Tên hoạt chất Lưu ý: Hai công thức này đều mang tính tương đối vì không cho biết độ độc theo dạng và đặc biệt với thuốc hỗn hợp, có trường hợp độ độc của thuốc không giảm mà còn tăng hơn.