Khóa Luận Tốt Nghiệp: Chẩn Đoán Virus Hại Lúa Và Tính Gây Bệnh Của Vi Khuẩn Bạc Lá Lúa

Khóa luận tốt nghiệp nghiên cứu chẩn đoán virus hại lúa và tính gây bệnh của vi khuẩn bạc lá lúa, cung cấp thông tin chi tiết về bệnh hại lúa.

• Tác giả: Khuất Thị Yến
• Người hướng dẫn: PGS.TS. Hà Viết Cường
• Trường học: Học viện Nông nghiệp Việt Nam
• Chuyên ngành: Bảo vệ thực vật
• Đề tài: Nghiên cứu chẩn đoán virus hại lúa và tính gây bệnh của vi khuẩn bạc lá lúa
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• I. PHẦN I: MỞ ĐẦU
• I.1. Mục đích và yêu cầu
• II. PHẦN II: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• II.1. Tầm quan trọng của cây lúa
• II.2. Thành phần và phân bố bệnh hại do virus gây ra trên cây lúa trên thế giới
• II.3. Các bệnh virus gây hại trên lúa phổ biến tại Việt Nam
• II.3.1. Bệnh vàng lùn lúa: virus gây bệnh vàng lùn lúa rice grassy stunt virus
• II.3.2. Bệnh lùn xoắn lá: virus gây bệnh lùn xoắn lá lúa rice ragged stunt virus
• II.3.3. Bệnh lùn sọc đen phương nam: virus gây bệnh lùn sọc đen phương Nam Southern rice black-streaked dwarf virus
• II.3.4. Bệnh vàng lụi lúa: do virus rice yellow stunt virus gây ra
• II.4. Biện pháp phòng chống các bệnh hại virus chính trên lúa
• II.5. Các phương pháp chẩn đoán bệnh và phát triển kĩ thuật PTA - ELISA
• II.5.1. Các phương pháp chẩn đoán bệnh
• II.5.2. Nghiên cứu phát triển kĩ thuật chẩn đoán dựa vào huyết thanh học ELISA
• II.6. Nghiên cứu bệnh bạc lá lúa: Xanthomonas oryzae pv oryzae
• II.6.1. Phân bố của bệnh bạc lá lúa trên thế giới và Việt Nam
• II.6.2. Triệu chứng, dấu hiệu và quy luật phát sinh phát triển
• II.6.3. Hình thái vi khuẩn và khuẩn lạc
• II.6.4. Biện pháp phòng chống
• III. PHẦN III: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• III.1. Đối tượng nghiên cứu
• III.2. Địa điểm và thời gian nghiên cứu
• III.2.1. Địa điểm nghiên cứu
• III.2.2. Thời gian nghiên cứu
• III.3. Vật liệu nghiên cứu
• III.4. Môi trường sử dụng nuôi cấy
• III.5. Thiết bị và dụng cụ nghiên cứu chính
• III.6. Phương pháp nghiên cứu
• III.6.1. Phương pháp chiết RNA tổng số
• III.6.2. Phương pháp RT – PCR
• III.6.3. Kĩ thuật điện di sản phẩm RT-PCR trên gel Agarose 1 %
• III.6.4. Gây miễn dịch tạo kháng thể đa dòng trên thỏ
• III.6.5. Đánh giá kháng thể bằng kĩ thuật ELISA
• III.6.6. Phân lập vi khuẩn
• III.6.7. Kỹ thuật PCR kiểm tra các chủng vi khuẩn Xanthomons Oryzae pv oryzae được phân lập
• III.6.8. Đánh giá khả năng gây bệnh các chủng vi khuẩn bạc lá được phân lập
• IV. PHẦN IV: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• IV.1. Kết quả kiểm tra các mẫu bệnh
• IV.2. Phát hiện lùn sọc đen phương nam trên mẫu rầy, mẫu lúa thu thập tại Nghệ An (năm 2021) và Trung tâm Bệnh cây nhiệt đới bằng kĩ thuật RT-PCR, ELISA và DOT BLOT
• IV.3. Phát hiện virus rice yellow stunt virus gây bệnh vàng lụi lúa tại Hà Tĩnh năm 2021 bằng kĩ thuật PTA-ELISA
• IV.4. Phát hiện virus vàng lùn, lùn xoắn lá các mẫu bệnh thu thập tại Hậu Giang và Kiên Giang năm 2021 bằng kĩ thuật RT-PCR
• IV.5. Kiểm tra mẫu virus vàng lùn và lùn xoắn lá mẫu khô tại Trung tâm Bệnh cây nhiệt đới bằng kĩ thuật RT-PCR
• IV.6. Kết quả nghiên cứu tạo kháng thể đa dòng
• IV.6.1. Gây miễn dịch trên thỏ và kiểm tra sự có mặt của kháng thể
• IV.6.2. Đánh giá ảnh hưởng của hấp thụ chéo đến phản ứng PTA-ELISA của KHT P9 và S10N với các công thức xử lý dịch nghiền khác nhau
• IV.6.3. Đánh giá toàn bộ KHT virus lúa bằng kỹ thuật PTA- ELISA
• IV.6.4. Đánh giá chất lượng của năm nguồn KHT: RGSV-Virion 08, RGSV- NCP 03, RRSV-Virion 10-L, RRSV-P9-10, RRSV-P9-21 bằng kỹ thuật PTA-ELISA
• IV.7. Kết quả nghiên cứu Xanthomonas oryzae pv oryzae
• IV.7.1. Mẫu thu thập
• IV.7.2. Kiểm tra PCR các dòng vi khuẩn phân lập được
• IV.7.3. Kiểm tra khả năng gây bệnh của các chủng bạc lá phân lập được
• V. PHẦN V: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu và mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu tập trung vào chẩn đoán virus hại lúa và tính gây bệnh của vi khuẩn bạc lá lúa. Mục tiêu chính là xác định chính xác các loại virus gây bệnh như lùn sọc đen phương nam, vàng lùn, và lùn xoắn lá thông qua kỹ thuật RT-PCR và huyết thanh học. Đồng thời, nghiên cứu cũng phân lập và đánh giá khả năng gây bệnh của vi khuẩn Xanthomonas oryzae pv. oryzae, tác nhân gây bệnh bạc lá lúa.

1.1. Tầm quan trọng của cây lúa

Cây lúa là cây lương thực chính ở Việt Nam và nhiều nước châu Á. Sản lượng lúa góp phần đảm bảo an ninh lương thực và xuất khẩu. Tuy nhiên, bệnh hại lúa do virus và vi khuẩn gây ra đã ảnh hưởng nghiêm trọng đến năng suất. Các bệnh như vàng lùn, lùn xoắn lá, và bạc lá lúa đã gây thiệt hại lớn trên diện rộng.

1.2. Mục tiêu nghiên cứu

Nghiên cứu nhằm phát triển các phương pháp chẩn đoán bệnh lúa hiệu quả, bao gồm RT-PCR và ELISA, để xác định sớm các tác nhân gây bệnh. Đồng thời, nghiên cứu cũng đánh giá tính gây bệnh của các chủng vi khuẩn bạc lá lúa nhằm tìm ra biện pháp phòng trừ hiệu quả.

II. Tổng quan về bệnh hại lúa

Các bệnh hại lúa do virus và vi khuẩn gây ra đã được ghi nhận trên toàn thế giới. Tại Việt Nam, các bệnh như vàng lùn, lùn xoắn lá, và bạc lá lúa đã gây thiệt hại lớn về năng suất. Các phương pháp chẩn đoán bệnh hiện đại như RT-PCR và ELISA đã được áp dụng để phát hiện sớm và kiểm soát dịch bệnh.

2.1. Bệnh virus hại lúa

Các virus hại lúa như Rice grassy stunt virus (RGSV), Rice ragged stunt virus (RRSV), và Southern rice black-streaked dwarf virus (SRBSDV) đã gây ra các bệnh nghiêm trọng như vàng lùn, lùn xoắn lá, và lùn sọc đen. Các bệnh này lan truyền chủ yếu qua rầy nâu, gây thiệt hại lớn trên diện rộng.

2.2. Bệnh bạc lá lúa

Bệnh bạc lá lúa do vi khuẩn Xanthomonas oryzae pv. oryzae gây ra là một trong những bệnh nguy hiểm nhất, có thể làm giảm năng suất lên đến 100%. Bệnh lan truyền qua nước, gió, và dụng cụ nông nghiệp, gây khó khăn trong việc kiểm soát.

III. Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng các phương pháp hiện đại như RT-PCR, ELISA, và PCR để chẩn đoán và phân tích các tác nhân gây bệnh. Các mẫu bệnh được thu thập từ các vùng trồng lúa khác nhau, sau đó được phân tích trong phòng thí nghiệm để xác định virus và vi khuẩn gây bệnh.

3.1. Chẩn đoán virus hại lúa

Phương pháp RT-PCR được sử dụng để phát hiện các virus hại lúa như RGSV, RRSV, và SRBSDV. Kỹ thuật ELISA cũng được áp dụng để kiểm tra sự hiện diện của kháng thể đặc hiệu trong các mẫu bệnh.

3.2. Phân lập và đánh giá vi khuẩn bạc lá lúa

Các mẫu bệnh bạc lá lúa được phân lập và kiểm tra bằng PCR để xác định sự hiện diện của Xanthomonas oryzae pv. oryzae. Khả năng gây bệnh của các chủng vi khuẩn được đánh giá thông qua phương pháp lây nhiễm nhân tạo.

IV. Kết quả và thảo luận

Nghiên cứu đã thành công trong việc chẩn đoán các virus hại lúa và đánh giá tính gây bệnh của vi khuẩn bạc lá lúa. Các kết quả cho thấy hiệu quả của các phương pháp RT-PCR và ELISA trong việc phát hiện sớm các tác nhân gây bệnh. Đồng thời, nghiên cứu cũng cung cấp thông tin quan trọng về khả năng gây bệnh của các chủng Xanthomonas oryzae pv. oryzae.

4.1. Kết quả chẩn đoán virus hại lúa

Phương pháp RT-PCR đã phát hiện thành công các virus hại lúa trong các mẫu bệnh thu thập. Kỹ thuật ELISA cũng cho thấy hiệu quả cao trong việc kiểm tra kháng thể đặc hiệu, giúp xác định sớm các bệnh do virus gây ra.

4.2. Kết quả đánh giá vi khuẩn bạc lá lúa

Các chủng Xanthomonas oryzae pv. oryzae được phân lập và kiểm tra bằng PCR đã cho thấy khả năng gây bệnh cao. Kết quả lây nhiễm nhân tạo cũng xác nhận tính gây hại của các chủng vi khuẩn này trên các giống lúa khác nhau.

V. Kết luận và kiến nghị

Nghiên cứu đã đóng góp quan trọng trong việc chẩn đoán và kiểm soát các bệnh hại lúa do virus và vi khuẩn gây ra. Các phương pháp RT-PCR và ELISA đã chứng minh hiệu quả cao trong việc phát hiện sớm các tác nhân gây bệnh. Đồng thời, nghiên cứu cũng cung cấp thông tin quan trọng về tính gây bệnh của vi khuẩn bạc lá lúa, giúp phát triển các biện pháp phòng trừ hiệu quả.

5.1. Đóng góp của nghiên cứu

Nghiên cứu đã phát triển thành công các phương pháp chẩn đoán bệnh lúa hiệu quả, giúp giảm thiểu thiệt hại do virus và vi khuẩn gây ra. Các kết quả nghiên cứu cũng cung cấp cơ sở khoa học cho việc quản lý dịch bệnh trong nông nghiệp.

5.2. Hướng phát triển trong tương lai

Cần tiếp tục nghiên cứu để phát triển các phương pháp chẩn đoán bệnh lúa nhanh chóng và chính xác hơn. Đồng thời, cần tìm hiểu thêm về cơ chế gây bệnh của các virus và vi khuẩn để phát triển các biện pháp phòng trừ bền vững.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Cây lúa (Oryza sativa L.) là cây lương thực chủ lực tại Việt Nam và khu vực châu Á, giữ vai trò quyết định đối với an ninh lương thực và cung cấp nguyên liệu cho công nghiệp chế biến, chăn nuôi. Trong hơn hai thập kỷ qua, sản lượng lúa của Việt Nam đã tăng khoảng 2 lần. Riêng năm 2020, kim ngạch xuất khẩu gạo đạt 3,05 tỷ USD (tăng 9,3% so với năm 2019) với giá bình quân 499 USD/tấn. Tuy nhiên, sản xuất lúa luôn phải đối mặt với nhiều dịch bệnh nguy hiểm do nấm, vi khuẩn, virus, tuyến trùng và phytoplasma gây ra.

Trong nhóm dịch hại trên lúa, các bệnh do virus và vi khuẩn gây thiệt hại nghiêm trọng nhất:

• Bệnh lùn sọc đen (SRBSDV) bùng phát năm 2009 tại 28 tỉnh miền Bắc và miền Trung với diện tích nhiễm lên tới hàng trăm ngàn hecta (riêng vụ mùa 2009 tại miền Bắc nhiễm 42.385 ha, mất trắng 13.000 ha).
• Dịch bệnh vàng lùn (RGSV) và lùn xoắn lá (RRSV) năm 2006 tại Đồng bằng sông Cửu Long gây hại ước tính trên 500.000 ha, làm giảm 825.000 tấn lúa, thiệt hại khoảng 2.000 tỷ đồng.
• Bệnh bạc lá lúa do vi khuẩn Xanthomonas oryzae pv. oryzae (Xoo) gây hại phổ biến, làm giảm 20–30% năng suất hàng năm và có thể làm thất thu tới 50–100% khi thành dịch. Việc lạm dụng thuốc hóa học phòng trừ không mang lại hiệu quả cao mà còn gây ô nhiễm môi trường.

Về chẩn đoán, kỹ thuật sinh học phân tử như RT-PCR có độ chính xác cao nhưng chi phí đắt và đòi hỏi trang thiết bị hiện đại. Kỹ thuật huyết thanh học (PTA-ELISA) có chi phí thấp hơn (chỉ bằng 60–70% so với PCR/RT-PCR), thực hiện được trên quy mô mẫu lớn nhưng Việt Nam đang phải nhập khẩu kháng thể và kit thương mại với chi phí lớn. Do đó, việc chủ động tạo kháng thể đa dòng và hoàn thiện quy trình chẩn đoán là yêu cầu cấp thiết.

Mục tiêu nghiên cứu:

1. Chẩn đoán chính xác virus gây bệnh lùn sọc đen phương Nam, vàng lùn và lùn xoắn lá bằng kỹ thuật RT-PCR và huyết thanh học.
2. Phân lập và đánh giá khả năng gây bệnh của vi khuẩn bạc lá lúa Xanthomonas oryzae pv. oryzae.

Yêu cầu và nhiệm vụ nghiên cứu:

1. Tạo kháng thể chẩn đoán lùn sọc đen phương Nam và lùn xoắn lá từ nguồn kháng nguyên có sẵn tại Trung tâm Bệnh cây nhiệt đới.
2. Đánh giá nguồn kháng thể được tạo ra.
3. Chẩn đoán chính xác lùn sọc đen phương Nam, vàng lùn và lùn xoắn lá bằng kỹ thuật RT-PCR và kháng thể tạo được.
4. Đánh giá tính đặc hiệu và độ nhạy của kháng huyết thanh (KHT) bằng kỹ thuật PTA-ELISA và Dot-blot.
5. Thu thập các mẫu bệnh bạc lá từ các ruộng lúa tại Nam Định và Phúc Thọ (Hà Nội).
6. Phân lập và kiểm tra PCR vi khuẩn Xanthomonas oryzae pv. oryzae thu thập được.
7. Đánh giá khả năng gây bệnh của các chủng vi khuẩn Xanthomonas oryzae pv. oryzae phân lập được.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Virus gây bệnh lùn sọc đen phương Nam (Southern rice black-streaked dwarf virus - SRBSDV), virus vàng lùn (Rice grassy stunt virus - RGSV), virus lùn xoắn lá (Rice ragged stunt virus - RRSV), virus vàng lụi (Rice yellow stunt virus - RYSV) và vi khuẩn bạc lá lúa (Xanthomonas oryzae pv. oryzae - Xoo).
• Phạm vi không gian: Thực hiện tại Trung tâm Bệnh cây nhiệt đới (Học viện Nông nghiệp Việt Nam); địa bàn thu thập mẫu gồm Nghệ An, Hà Tĩnh, Hậu Giang, Kiên Giang, Nam Định, Phúc Thọ (Hà Nội).
• Phạm vi thời gian: Từ tháng 03/2021 đến tháng 09/2021.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khung lý thuyết và đối tượng vi sinh vật

Nghiên cứu dựa trên cơ sở phân loại học, cấu trúc phân tử và dịch tễ học của các tác nhân gây bệnh chính trên cây lúa:

Tác nhân gây bệnh	Chi / Họ phân loại	Cấu trúc bộ gen / Virion	Vector lan truyền chính
RGSV (Vàng lùn/Lùn lúa cỏ)	Tenuivirus	6 đoạn RNA lưỡng tính (~25 kb), dạng sợi/tràng hạt	Rầy nâu (Nilaparvata lugens) truyền bền vững
RRSV (Lùn xoắn lá)	Oryzavirus (Reoviridae)	10 đoạn dsRNA (S1–S10, ~26 kb), virion cầu 2 lớp vỏ (~65 nm) có gai protein P9	Rầy nâu (Nilaparvata lugens) truyền bền vững
SRBSDV (Lùn sọc đen phương Nam)	Fijivirus (Reoviridae)	10 đoạn dsRNA (S1–S10, 29,1 kb), virion cầu 2 lớp vỏ (~70 nm) có gai A và B	Rầy lưng trắng (Sogatella furcifera), rầy nâu nhỏ
RYSV (Vàng lụi)	Nucleorhabdovirus (Rhabdoviridae)	Bộ gen RNA	Rầy xanh đuôi đen (Nephotettix spp.) truyền bền vững
Xoo (Bạc lá lúa)	Xanthomonas (Pseudomonadaceae)	Trực khuẩn Gram âm (1–2 x 0,5–0,9 µm), 1 lông roi, khuẩn lạc tròn vàng sáp	Nước tưới, mưa gió, vết thương cơ giới

Phương pháp nghiên cứu thực nghiệm

1. Tách chiết RNA tổng số:

   • Phương pháp CTAB: Nghiền mẫu mô lá tươi trong đệm CTAB bổ sung 1% Mercaptoethanol (ME), ủ ở 65°C trong 30 phút; chiết bằng Chloroform : Isoamyl alcohol (24:1); kết tủa bằng LiCl 10M ở -20°C qua đêm; rửa cặn bằng Ethanol 70% và hòa tan trong 20 µl nước khử ion.
   • Phương pháp dùng kit Easy Blue: Áp dụng cho 0,0025 g mẫu mô lúa khô, chiết với Chloroform, kết tủa bằng đệm P buffer và 2-propanol qua đêm ở -20°C, rửa cặn bằng Ethanol 70%.

2. Kỹ thuật RT-PCR khuếch đại gen đặc hiệu:

   • Sử dụng các cặp mồi chuyên biệt:
     • RB-S10-F2/R2: Khuếch đại đoạn gen kích thước 600 bp của SRBSDV.
     • RG-PC5-F/R: Khuếch đại đoạn gen kích thước 980 bp của RGSV.
     • RR-P9-F/R: Khuếch đại đoạn gen kích thước 1020 bp của RRSV.
     • RG-P6-F/R: Khuếch đại đoạn gen kích thước 540 bp của RGSV.
   • Tiến hành so sánh hai quy trình: RT-PCR một bước (One-step RT-PCR) và RT-PCR hai bước (Two-step RT-PCR tổng hợp cDNA bằng enzyme MMuLV Reverse Transcriptase, sau đó chạy PCR với i-Taq Master mix).
   • Kiểm tra sản phẩm khuếch đại bằng điện di trên gel Agarose 1% trong đệm TAE 0,5x, nhuộm Ethidium Bromide (EtBr) và quan sát dưới ánh sáng tử ngoại (UV).

3. Kỹ thuật sinh miễn dịch và huyết thanh học:

   • Gây miễn dịch trên thỏ: Sử dụng kháng nguyên tinh sạch ở nồng độ 1,69 mg/ml hòa trong Urea 4M, pha tỷ lệ 1:1 với NaCl 0,9%. Tiêm bắp đùi thỏ định kỳ 1 tuần/lần trong 4 tuần liên tục; thu máu kiểm tra hiệu giá kháng thể trong 3 tuần sau mũi tiêm thứ ba.
   • Phản ứng PTA-ELISA (Plate Trapped Antigen - ELISA): Cố định dịch chiết mẫu bệnh nghiền trong đệm Carbonate (tỷ lệ 1:10) lên bản nhựa ở 4°C qua đêm; rửa bằng PBS-T; ủ kháng huyết thanh sơ cấp pha loãng (1:200 đến 1:5000) trong điều kiện có và không có hấp thụ chéo với dịch chiết cây lúa khỏe; ủ kháng thể thứ cấp (kháng thể chuột đặc hiệu IgG thỏ liên kết enzyme Alkaline Phosphatase - AP); phát hiện màu bằng cơ chất p-Nitrophenyl Phosphate (NPP) ở bước sóng quang phổ OD.
   • Kỹ thuật Dot-blot: Cố định mẫu trực tiếp lên màng lai và phát hiện phức hợp miễn dịch.

4. Phân lập, định danh và kiểm tra tính gây bệnh của vi khuẩn bạc lá:

   • Nuôi cấy, phân lập vi khuẩn từ vết bệnh bằng các môi trường dinh dưỡng: LB (Luria Bertani), PSA (Peptone Sucrose Agar), mXOS (Modified XOS agar) và Wakimoto cải tiến.
   • Kiểm tra định danh các dòng vi khuẩn bằng kỹ thuật PCR và Multiplex PCR khuẩn lạc.
   • Đánh giá khả năng gây bệnh của các chủng vi khuẩn phân lập được bằng phương pháp tiêm lây nhiễm nhân tạo cắt kéo (clip inoculation) trên bộ giống lúa chỉ thị mang gen kháng (IRBB2, IRBB3, IRBB4, IRBB5, IRBB7, IRBB10, IRBB11, IRBB14, IRBB21, IRBB24) và các giống lúa địa phương/phổ biến (Bắc thơm 7, BC15, nếp, TW, D1, D4, HP).

---

Nội dung chính theo từng chương

Phần I: Mở đầu

Trình bày tầm quan trọng chiến lược của ngành trồng lúa tại Việt Nam và nguy cơ đe dọa từ các dịch bệnh hại sinh học. Phân tích diễn biến các đại dịch virus (vàng lùn, lùn xoắn lá, lùn sọc đen) và bệnh bạc lá vi khuẩn tại các vùng sinh thái nông nghiệp. Nêu bật tính cấp thiết của việc phát triển các kỹ thuật chẩn đoán nhanh, chính xác, giá thành rẻ phục vụ công tác bảo vệ thực vật, từ đó xác định cụ thể mục đích và 7 yêu cầu kỹ thuật của đề tài.

Phần II: Tổng quan tài liệu

• Thành phần bệnh virus hại lúa: Tổng hợp danh mục 15 loại virus hại lúa trên thế giới thuộc 11 chi khác nhau theo phân loại quốc tế.
• Bệnh virus hại lúa phổ biến tại Việt Nam:
  • Bệnh vàng lùn (RGSV): Lịch sử phát hiện từ năm 1962 tại IRRI, bùng phát tại Việt Nam năm 2006; đặc điểm hình thái sợi cuộn tròn; cấu trúc 6 đoạn RNA phân tử; triệu chứng cây lùn bụi cỏ, lá vàng cam.
  • Bệnh lùn xoắn lá (RRSV): Lịch sử phát sinh; cấu trúc hạt virion 20 mặt có mấu gai protein P9; bộ gen 10 phân đoạn dsRNA; triệu chứng táp lá, xoắn vặn và sọc phồng trắng dạng sáp ở bẹ lá.
  • Bệnh lùn sọc đen phương Nam (SRBSDV): Xuất hiện tại Trung Quốc (2001) và bùng phát tại miền Bắc Việt Nam (2009); cơ chế truyền qua rầy lưng trắng; cấu trúc virion đường kính ~70 nm mang 10 đoạn dsRNA (S1–S10, 29,1 kb); triệu chứng cây thấp lùn, lá cứng xanh đậm, xuất hiện u sọc phồng đen dọc gân.
  • Bệnh vàng lụi (RYSV): Diễn biến bệnh tại các tỉnh phía Bắc (Bắc Giang, Hà Nội, Hà Nam) lây lan qua rầy xanh đuôi đen.
• Phương pháp chẩn đoán và kỹ thuật huyết thanh học: Phân tích ưu nhược điểm của kính hiển vi điện tử, RT-PCR và ELISA (DAS-ELISA, PTA-ELISA). Làm rõ vai trò của việc tự chủ sản xuất kháng thể đặc hiệu trong nước để giảm giá thành chẩn đoán.
• Bệnh bạc lá lúa (Xanthomonas oryzae pv. oryzae): Lịch sử nghiên cứu toàn cầu và tại Việt Nam; phân loại 10 nhóm chủng vi khuẩn theo Tạ Minh Sơn; các dạng triệu chứng (bạc lá, héo xanh Kresek, vàng nhợt); đặc điểm sinh hóa trực khuẩn Gram âm và các biện pháp quản lý tổng hợp (IPM, giống kháng mang gen Xa, canh tác, hóa học).

Phần III: Phương pháp nghiên cứu

Mô tả chi tiết địa điểm (Trung tâm Bệnh cây nhiệt đới) và thời gian thực hiện (03/2021 – 09/2021). Trình bày thông số thành phần hóa chất, công thức các môi trường nuôi cấy (LB, PSA, mXOS, Wakimoto), các loại đệm sinh hóa (CTAB, TAE, PBS, PBS-T, đệm Carbonate, đệm cơ chất diethanolamine). Thiết lập chi tiết chu trình nhiệt RT-PCR một bước và hai bước, trình tự 4 cặp mồi đặc hiệu, quy trình tiêm thỏ tạo kháng thể đa dòng, quy trình 5 bước thực hiện phản ứng PTA-ELISA và phương pháp cắt kéo lây bệnh nhân tạo vi khuẩn bạc lá.

Phần IV: Kết quả và thảo luận

Trình bày toàn bộ số liệu thực nghiệm thu được qua các bảng biểu và hình ảnh:

• Kết quả chẩn đoán virus: Xác định sự có mặt của SRBSDV trên rầy và lúa tại Nghệ An; phát hiện RYSV tại Hà Tĩnh bằng PTA-ELISA; phát hiện RGSV và RRSV trên các mẫu bệnh tại Hậu Giang, Kiên Giang và các mẫu khô lưu trữ; chứng minh phản ứng Two-step RT-PCR cho độ nhạy vượt trội đối với RRSV.
• Kết quả tạo và đánh giá kháng thể đa dòng: Đánh giá hiệu giá kháng thể IgG kháng SRBSDV và RRSV trong huyết thanh thỏ qua hai đợt lấy máu; xác định xử lý hấp thụ chéo với dịch cây khỏe giúp triệt tiêu phản ứng nền không đặc hiệu trên PTA-ELISA; kiểm tra và sàng lọc 5 nguồn kháng huyết thanh có sẵn tại phòng thí nghiệm.
• Kết quả nghiên cứu vi khuẩn Xoo: Quan sát dòng dịch vi khuẩn qua kỹ thuật lam ép; phân lập và kiểm tra Multiplex PCR các chủng vi khuẩn từ mẫu bệnh Nam Định, Phúc Thọ; ghi nhận phản ứng độc lực của 3 chủng Xoo trên các dòng lúa chỉ thị mang gen kháng và giống lúa địa phương.

Phần V: Kết luận và kiến nghị

Tổng hợp 5 kết luận cốt lõi về kỹ thuật chẩn đoán phân tử, sản xuất kháng thể đa dòng, tối ưu hóa quy trình PTA-ELISA và đánh giá tính gây bệnh của các chủng vi khuẩn bạc lá; đề xuất các hướng ứng dụng và nghiên cứu tiếp theo.

---

Kết quả và đóng góp

Kết quả chính từ số liệu thực nghiệm

1. Chẩn đoán virus gây bệnh hại lúa:

   • Kỹ thuật Two-step RT-PCR chứng minh tính ưu việt rõ rệt so với One-step RT-PCR trong việc phát hiện virus lùn xoắn lá (RRSV) từ các mẫu mô lá lúa khô lưu trữ tại Trung tâm Bệnh cây nhiệt đới.
   • Xác định chính xác các mẫu dương tính với SRBSDV (mẫu lúa và mẫu rầy thu tại Nghệ An năm 2021), RYSV (mẫu lúa thu tại Hà Tĩnh ngày 30/06/2021 bằng PTA-ELISA), cũng như RGSV và RRSV (mẫu thu tại Hậu Giang và Kiên Giang năm 2021).
   • Kiểm tra và tái định danh thành công các nguồn mẫu khô lưu trữ của virus RGSV và RRSV làm vật liệu chuẩn cho các thử nghiệm tiếp theo.

2. Nghiên cứu tạo kháng thể đa dòng và tối ưu hóa PTA-ELISA:

   • Sản xuất thành công kháng thể đa dòng trên thỏ đặc hiệu với protein vỏ của virus RRSV (kháng thể P9) và SRBSDV (kháng thể S10N).
   • Xác định nồng độ và hiệu giá kháng thể IgG đặc hiệu qua hai đợt lấy máu trên thỏ bằng kỹ thuật PTA-ELISA.
   • Chứng minh kỹ thuật hấp thụ chéo (cross-absorption) giữa kháng thể với dịch nghiền cây lúa khỏe có vai trò quyết định trong việc loại bỏ hoàn toàn các phản ứng dương tính giả (phản ứng liên kết nền với protein thực vật), giúp tăng độ nhạy và độ đặc hiệu của phép thử PTA-ELISA.
   • Đánh giá chất lượng toàn bộ 5 nguồn kháng huyết thanh virus lưu trữ tại Trung tâm Bệnh cây nhiệt đới, chọn lọc được hai nguồn có hiệu giá và độ đặc hiệu cao nhất là RGSV-Virion 08 (đối với virus vàng lùn) và RRSV-P9-10 (đối với virus lùn xoắn lá).

3. Phân lập và đánh giá tính gây bệnh của vi khuẩn Xanthomonas oryzae pv. oryzae:

   • Phân lập thành công các dòng vi khuẩn bạc lá từ các mẫu bệnh thu thập năm 2021 tại Nam Định và Phúc Thọ (Hà Nội).
   • Khẳng định danh tính các dòng vi khuẩn phân lập được thuộc loài Xanthomonas oryzae pv. oryzae bằng kỹ thuật Multiplex PCR đặc hiệu.
   • Đánh giá khả năng gây bệnh và độc lực của 3 chủng vi khuẩn Xoo đại diện trên tập đoàn 10 giống lúa chỉ thị quốc tế (IRBB2, IRBB3, IRBB4, IRBB5, IRBB7, IRBB10, IRBB11, IRBB14, IRBB21, IRBB24) và các giống lúa trồng phổ biến (Bắc thơm 7, BC15, nếp, TW, D1, D4, HP).

Đóng góp mới của đề tài

• Làm chủ quy trình tạo kháng thể đa dòng trên thỏ kháng protein virus hại lúa trong điều kiện phòng thí nghiệm trong nước.
• Xây dựng hoàn chỉnh quy trình PTA-ELISA có xử lý hấp thụ chéo dịch cây khỏe, cung cấp giải pháp chẩn đoán virus hại lúa quy mô lớn với chi phí rẻ hơn (chỉ bằng 60–70% chi phí phản ứng RT-PCR), giảm thiểu sự phụ thuộc vào các bộ kit huyết thanh học nhập ngoại.
• Cung cấp dữ liệu thực nghiệm cập nhật về độc lực và tính gây bệnh của các chủng vi khuẩn bạc lá lúa phân lập tại miền Bắc trên các tổ hợp gen kháng bệnh.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế

• Số lượng vùng thu thập mẫu bệnh bạc lá vi khuẩn thực địa trong năm 2021 còn giới hạn ở hai địa phương (Nam Định và Phúc Thọ - Hà Nội).
• Số lượng chủng vi khuẩn bạc lá được đánh giá độc lực chuyên sâu mới dừng lại ở 3 chủng đại diện.
• Thời gian nghiên cứu của khóa luận (03/2021 – 09/2021) chưa cho phép theo dõi độ ổn định và hiệu giá kháng thể thỏ bảo quản trong thời gian dài nhiều năm.

Hướng nghiên cứu tiếp

• Mở rộng phạm vi điều tra, thu thập và phân lập vi khuẩn Xanthomonas oryzae pv. oryzae trên nhiều vùng sinh thái nông nghiệp khác nhau để lập bản đồ phân bố chủng độc lực cập nhật.
• Ứng dụng nguồn kháng thể đa dòng tạo được để chế tạo các bộ kít chẩn đoán nhanh (như que thử miễn dịch hoặc đĩa ELISA thương mại) chuyển giao cho các trạm Bảo vệ thực vật địa phương.
• Tiếp tục nghiên cứu tinh sạch và sản xuất kháng thể đối với các đoạn protein cấu trúc khác của các virus gây bệnh mới trên cây trồng.

---

Giá trị tham khảo

• Đối tượng tham khảo: Sinh viên, học viên cao học, nghiên cứu viên thuộc các chuyên ngành Bảo vệ thực vật, Bệnh cây, Nông học, Công nghệ sinh học nông nghiệp và cán bộ kỹ thuật tại các Trung tâm/Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật.
• Nội dung có giá trị ứng dụng cao:
  • Quy trình chiết tách RNA từ mẫu mô thực vật khô bằng kit Easy Blue và từ mô tươi bằng đệm CTAB.
  • Trình tự mồi và điều kiện nhiệt phản ứng RT-PCR chẩn đoán chính xác các loại virus lùn sọc đen phương Nam, vàng lùn, lùn xoắn lá.
  • Quy trình gây miễn dịch trên động vật thí nghiệm (thỏ) và kỹ thuật loại bỏ phản ứng chéo trong PTA-ELISA nhằm nâng cao độ chính xác khi giám định bệnh virus thực vật quy mô lớn.
  • Phương pháp phân lập, bảo quản và thử độc lực vi khuẩn bạc lá bằng phương pháp lây nhiễm nhân tạo cắt kéo trên các giống lúa chỉ thị.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Kỹ thuật RT-PCR nào cho hiệu quả phát hiện virus lùn xoắn lá (RRSV) tốt hơn trên mẫu khô?

Phương pháp Two-step RT-PCR (RT-PCR hai bước) cho kết quả phát hiện virus lùn xoắn lá (RRSV) trên các mẫu lúa khô lưu trữ rõ ràng và nhạy hơn đáng kể so với phương pháp One-step RT-PCR.

2. Ưu điểm nổi bật về kinh tế và kỹ thuật của phương pháp PTA-ELISA so với RT-PCR là gì?

Phương pháp PTA-ELISA có chi phí thực hiện chỉ bằng khoảng 60–70% so với RT-PCR, thao tác kỹ thuật đơn giản, không đòi hỏi trang thiết bị phân tử đắt tiền và đặc biệt thích hợp để xét nghiệm hàng loạt dung lượng mẫu bệnh lớn trong thời gian ngắn.

3. Tại sao cần thực hiện kỹ thuật hấp thụ chéo với dịch cây khỏe trong phản ứng PTA-ELISA?

Kỹ thuật hấp thụ chéo dịch cây khỏe giúp trung hòa và loại bỏ các kháng thể liên kết không đặc hiệu với các kháng nguyên/protein nội sinh của cây lúa, từ đó triệt tiêu độ hấp thụ quang nền (background), tránh hiện tượng dương tính giả và đảm bảo tính đặc hiệu tuyệt đối cho phản ứng chẩn đoán virus.

4. Trong 5 nguồn kháng huyết thanh lưu trữ tại Trung tâm Bệnh cây nhiệt đới, nguồn nào được xác định là tốt nhất?

Qua đánh giá bằng kỹ thuật PTA-ELISA, hai nguồn kháng huyết thanh được xác định có chất lượng tốt nhất là RGSV-Virion 08 (đối với virus gây bệnh vàng lùn) và RRSV-P9-10 (đối với virus gây bệnh lùn xoắn lá).

5. Tác giả sử dụng phương pháp nào để lây nhiễm và đánh giá tính gây bệnh của vi khuẩn bạc lá Xanthomonas oryzae pv. oryzae?

Tác giả sử dụng phương pháp tiêm lây bệnh nhân tạo bằng kéo cắt (clip inoculation) nhúng dịch vi khuẩn để gây nhiễm trực tiếp lên chóp lá của các giống lúa chỉ thị mang gen kháng (dòng IRBB) và các giống lúa địa phương, sau đó theo dõi chiều dài vết bệnh để đánh giá độc lực.

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Khuất Thị Yến đã giải quyết trọn vẹn hai nhiệm vụ khoa học then chốt trong công tác bảo vệ thực vật là chẩn đoán virus và đánh giá tính gây bệnh của vi khuẩn bạc lá lúa. Nghiên cứu đã chứng minh tính hiệu quả vượt trội của quy trình Two-step RT-PCR trong phát hiện virus RRSV, đồng thời sản xuất thành công kháng thể đa dòng trên thỏ và tối ưu hóa phản ứng PTA-ELISA có hấp thụ chéo giúp chẩn đoán virus với chi phí thấp. Bên cạnh đó, đề tài đã phân lập, định danh chính xác bằng Multiplex PCR và đánh giá phản ứng độc lực của 3 chủng vi khuẩn Xanthomonas oryzae pv. oryzae trên tập đoàn giống lúa chỉ thị và giống địa phương. Đây là công trình thực nghiệm có giá trị khoa học và thực tiễn cao, đóng góp thiết thực cho công tác giám định dịch bệnh và định hướng chọn tạo giống lúa kháng bệnh tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Cây lúa ( Oryza sativa L.) là cây lương thực quan trọng nhất của các nước Châu Á cũng như ở Việt Nam. Sản phẩm lúa gạo là nguồn lương thực nuôi sống phần đông dân số thế giới và có vai trò quan trọng trong công nghiệp chế biến cũng như ngành chăn nuôi. Kể từ khi thực hiện công cuộc đổi mới đến nay, nông nghiệp Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu to lớn, nổi bật là sản xuất lương thực. Trong hơn 20 năm qua, năng suất và sản lượng lúa của Việt Nam đã tăng gấp khoảng 2 lần.

Việt Nam là một trong những nước đứng đầu thế giới về sản xuất lúa gạo. Lúa là một trong những loại cây trồng bị nhiều tác nhân gây bệnh tấn công ở hầu hết các giai đoạn sinh trưởng. Các tác nhân gây bệnh trên lúa rất đa dạng, bao gồm: nấm, vi khuẩn, virus, tuyến trùng và phytoplasma.Trong số các tác nhân gây bệnh trên lúa thì virus là nhóm bệnh hại nguy hiểm hàng đầu ở cây lúa. Ở Việt Nam virus gây ra một số bệnh rất nguy hiểm ảnh hưởng nghiêm trọng tới sản lượng lúa như bệnh vàng lùn, bệnh lùn xoắn lá, bệnh lùn sọc đen,… Bệnh lúa lùn sọc đen lần đầu tiên bùng phát và gây hại 28 tỉnh miền Bắc và Trung với tổng diện tích nhiễm bệnh lên tới cả trăm ngàn ha vào vụ mùa năm 2009 (http://www.vn/QDNDSite/viVN/61/43/7/24/24/123115/Default.

Bệnh vàng lùn và lùn xoắn lá năm 2006 trở thành đại dịch ở đồng bằng sông Cửu Long và sau đó lan ra hầu khắp các tỉnh miền Nam. Gây thiệt hại với diện tích ước tính 500.000 ha, ước tính sản lượng giảm 825.vn/bao-cao-nhanh-vvtai-bung-phat-benh-vang-lun-lun-xoan-la- tai-dong-bang-song-cuu-long-nam-2017-c2a192. Để chẩn đoán các bệnh do virus gây ra, người ta có thể áp dụng tất cả các phương pháp chẩn đoán bệnh virus thực vật. Đó là phương pháp huyết thanh học, phương pháp cây chỉ thị và chẩn đoán bằng kính hiển vi điện tử.

Ngày nay, người ta còn sử dụng phương pháp sinh học phân tử như PCR, RT-PCR…để 1 chẩn đoán bệnh. Tuy nhiên, phương pháp kháng huyết thanh, đặc biệt là ELISA được sử dụng phổ biến hơn cả bởi đây là phương pháp đơn giản, có khả năng thử trên một lượng mẫu lớn, chi phí thấp, chẩn đoán nhanh và hiệu quả khá cao. Ngoài các bệnh virus gây ra trên lúa , bệnh bạc lá lúa cũng gây hại rất lớn có khi dẫn tới thiệt hại 100%. Mặc dù đã sử dụng rất nhiều loại thuốc nhưng bệnh cũng không giảm mà thậm chí còn gây ô nhiễm môi trường.

Trước thực tế trên, dưới sự hướng dẫn trực tiếp của PGS. Hà Viết Cường, tôi tiến hành đề tài: “ NGHIÊN CỨU CHẨN ĐOÁN VIRUS HẠI LÚA VÀ TÍNH GÂY BỆNH CỦA VI KHUẨN BẠC LÁ LÚA” 1. MỤC ĐÍCH VÀ YÊU CẦU 1. Mục đích Chẩn đoán virus gây bệnh lùn sọc đen phương nam, vàng lùn và lùn xoắn bằng kĩ thuật RT- PCR và huyết thanh học.

Phân lập và đánh giá khả năng gây bệnh của vi khuẩn Xanthomonas oryzae pv. Yêu cầu Tạo kháng thể chẩn đoán lùn sọc đen phương nam và lùn xoắn từ nguồn kháng nguyên có sẵn tại Trung tâm Bệnh cây Nhiệt Đới. Đánh giá nguồn kháng thể được tạo ra. Chẩn đoán chính xác lùn sọc đen phương nam, vàng lùn và lùn xoắn lá bằng kĩ thuật RT-PCR và kháng thể tạo được.

Đánh giá tính đặc hiệu và độ nhạy của KHT bằng kĩ thuật PTA-ELISA, Dot blot. Thu thập các mẫu bệnh từ các ruộng khác nhau tại Nam Định, Phúc Thọ - Hà Nội. Phân lập và PCR vi khuẩn Xanthomonas oryzae pv. oryzae được phân lập.

Đánh giá khả năng gây bệnh của các chủng vi khuẩn Xanthomonas oryzae pv. Oryzae phân lập được. 2 PHẦN II : TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. TẦM QUAN TRỌNG CỦA CÂY LÚA Lúa là cây trồng rất thân thuộc và phổ biến ở nước ta, cây lúa được trồng khắp mọi miền của đất nước.

Đặc biệt điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng của nước ta rất thuận lợi cho cây lúa phát triển. Cây lúa đóng một vai trò quan trọng trong đời sống vật chất và đời sống tinh thần của người Việt Nam ta. Người dân Việt Nam ta dùng lúa gạo là lương thực chính. Lúa gạo còn có thể cung cấp cho công nghiệp chế biến tạo ra rất nhiều các món ăn đa dạng như: phở, bún, các loại bánh.

,bia, rượu và hàng chục sản phẩm khác từ gạo. Ngoài ra còn cung cấp cho ngành chăn nuôi. Sản xuất lúa gạo phát triển đã đưa Việt Nam từ một nước nhiều năm triền miên thiếu lương thực trở thành một nước không những có đủ lương thực cho nhân dân, mà còn xuất khẩu mặc dù lượng gạo xuất khẩu năm 2020 giảm khoảng 3,5% so với năm 2019 (6,37 triệu tấn), chủ yếu vì mục tiêu bảo đảm an ninh lương thực quốc gia, nhưng trị giá xuất khẩu lại tăng tới 9,3% (đạt 3,05 tỷ USD) so với năm 2019 (đạt 2,81 tỷ USD). Đặc biệt, với giá xuất khẩu bình quân cả năm ước đạt 499 USD/tấn, đây là mức giá bình quân năm cao nhất trong những năm gần đây, mang lại lợi ích to lớn cho người dân trồng lúa (Theo Cục chế biến & thị trường nông sản, Bộ Nông nghiệp và phát triển nông thôn).

THÀNH PHẦN VÀ PHÂN BỐ BỆNH HẠI DO VIRUS GÂY RA TRÊN CÂY LÚA TRÊN THẾ GIỚI Thành phần bệnh hại do virus gây ra trên lúa rất đa dạng và phong phú có tới 11 chi khác nhau: Fijivirus:1, Phytoreovirus:3, Oryzavirus:1 thuộc họ Reoviridae; Luteovirus:1 thuộc họ: Luteoviridae; Tenuivirus:3; Bymovirus:1 thuộc họ Potyviridae; Furovirus:1; Tungrovirus: 1 thuộc họ Caulimoviriadae ; Nucleorhabdo:1 thuộc họ Rhabdoviridae; Sequiviridae Waikavirus:1 thuộc họ Sequiviridae;Sobemovirus:1.Theo Hibino (1996) đã ghi nhận tổng số 15 loại 3 virus gây bệnh trên lúa trong đó tại Châu Á 12 loại, Châu Phi 1 loại và Châu Mỹ 1 loại (Bảng 2.1: Thành phần bệnh virus hại lúa STT Tên bệnh Lan truyền Ký chủ Phân bố 1 Rice black - theo kiểu bền vững Lúa, ngô, lúa Trung Quốc, streaked dwarf nhờ rầy mỳ, lúa miến, Nhật Bản và virus (RBSDV) Laodelphaxstriatellus và một số loài Triều Tiên Reoviridae Fijivirus cỏ. 2 Rice bunchy stunt Theo kiểu bền vững Lúa Trung quốc virus (RBSV) nhờ rầy Nephotettix Reoviridae cincticeps và Phytoreovirus N.virescens 3 Rice dwarf virus Theo kiểu bền vững Lúa và một Trung Quốc (RDV) nhờ rầy Nephotettix vài loài cỏ dại. Nhật Bản, Triều Reoviridae spp. Tiên, và Phytoreovirus Philippines 4 Rice gall dwarf Theo kiểu bền vững Lúa và cỏ Trung Quốc, virus (RGDV) nhờ rầy Nephotettix Alopecurus Malaysia và Reoviridae spp.

aequalis Thái Lan Phytoreovirus 5 Rice giallume Theo kiểu bền vững Lúa, một số Ý (miền Bắc) và virus (RGV) nhờ rệp cây ngũ cốc và Tây Ban Nha Luteoviridae Rhopalosiphum padi cỏ dại Luteovirus và một số loài rệp muội khác 6 Rice grassy stunt Theo kiểu bền vững Lúa Trung Quốc, virus (RGSV) nhờ rầy Nilaparvata Nhật Bản Tenuivirus spp. 7 Rice hoja blanca Theo kiểu bền vững Lúa Châu Mỹ (cả virus (RHBV) nhờ Sogatodes Trung Mỹ, Nam Tenuivirus orizicola Mỹ và Hoa Kỳ) 8 Rice necrosis Nấm đất Polymyxa Lúa Nhật Bản, Ấn mosaic virus graminis Độ (RNMV) Potyviridae Bymovirus 4 STT Tên bệnh Lan truyền Ký chủ Phân bố 9 Rice ragged stunt Theo kiểu bền vững Lúa Indonesia, Ấn virus (RRSV) nhờ rầy Nilaparvata Độ, Malaysia, Reoviridae spp. Đài Loan, Oryzavirus Philippin, Thái Lan,Trung Quốc, và Nhật Bản 10 Rice stripe necrosis Nấm đất Polymyxa Lúa Bở Biển Ngà, virus (RSNV) graminis và có thể Libera Nigeria Furovirus lây nhiễm cơ học và Sierra Leone 11 Rice stripe virus Lan truyền theo kiểu Lúa, lúa mỳ, Trung Quốc, (RSV) bền vững nhờ rầy lúa miến, Đại Nhật Bản, Triều - Tenuivirus Laodelphax Tiên, Nga 12 Rice transitory Theo kiểu bền vững Lúa Trung Quốc, yellowing virus nhờ rầy Nephotettix Nhật Bản, Đài (RTYV) spp. Loan, Thái Lan, Rhabdoviridae Làovà Việt Nam Nucleorhabdo 13 Rice tungro Theo kiểu bán bền Lúa Các nước trồng bacilliform virus vững nhờ rầy lúa châu Á (RTBV) Nephotettix spp.

Caulimoviriadae Tungrovirus 14 Rice tungro Theo kiểu bán bền Lúa Các nước trồng spherical virus vững nhờ rầy lúa châu Á (RTSV) Nephotettix spp. Sequiviridae Waikavirus 15 Rice yellow Theo kiểu bán bền Lúa dại Oryza Các nước trồng mottle virus vững nhờ một số loài longistaminata lúa Châu Phi (RYMV) bọ cánh cứng họ Sobemovirus Chrysomelidae 5 2. CÁC BỆNH VIRUS GÂY HẠI TRÊN LÚA PHỔ BIẾN TẠI VIỆT NAM 2. Bệnh vàng lùn lúa: virus gây bệnh vàng lùn lúa rice grassy stunt virus 2.

Lịch sử phát hiện và phân bố địa lí Bệnh vàng lùn hay lúa cỏ được phát hiện đầu tiên năm 1962 ở Viện Lúa Quốc Tế (IRRI), Philippines. Bệnh cũng được ghi nhận ở Ấn Độ (1967), Srilanka (1969), Indonesia (1973), Malaysia (1969), Đài loan (1970), Thái Lan (1969), Nhật Bản (1980) và Việt Nam (Hoàng, 2010). Tại miền Nam ở Việt Nam cùng với bệnh lúa lùn xoắn lá bệnh lúa vàng lùn đã xuất hiện từ năm 2000 sau các trận dịch rầy nâu và nhanh chóng phát triển thành dịch năm 2006. Trong những năm đầu của thập niên 1960, khi bệnh đầu tiên được ghi nhận thì xuất hiện với mức độ nhiễm rất ít.

Dần dần bệnh xuất hiện gia tăng cùng với mật số gia tăng của vectơ và vào giữa thập niên 1970 một số trận dịch xuất hiện ở miền Nam Luzon và Mindanao của Philippine, ở Kerala của Ấn Độ và Java của Indonesia. Tại Philippine, theo Hibino và Cabauatan (1985) thì một dòng virus mới (dòng 2) xuất hiện đầu tiên trong năm 1982 – 1983 gây vàng lá lúa và chết cây bên cạnh các triệu chứng của 19 dòng virus thông thường (dòng 1). Đến năm 1984 RGSV thường ít xuất hiện và gây thiệt hại tại Châu Á, dù chưa được chứng minh nhiều, nhưng có lẽ RGSV ít là do sự thay đổi trong khả năng truyền bệnh của quần thể rầy nâu. Phạm vi kí chủ và vector lan truyền Phạm vi kí chủ Phổ ký chủ của RGSV thu hẹp trên các loài lúa Oryza spp.

và rầy Nilaparvata spp. Trong tất cả các loài Oryza spp. được thử nghiệm, O. nivara là loài lúa hoang duy nhất có thể kháng được virus RGSV (Ling, Aguiero et al.

6 Cơ chế truyền bệnh RGSV không truyền được qua hạt của cây lúa bệnh hoặc qua phấn hoa, Virus cũng không được truyền bằng cách tiếp xúc giữa cây lúa khoẻ mạnh với cây lúa bệnh hoặc lây qua bằng tiếp xúc cơ học. Theo Iwasaki et al. (1979) thì virus chỉ được truyền qua rầy nâu (Nilaparvata lugens) theo kiểu bền vững tái sinh. Theo Rivera et al.

(1966) và IRRI (1968) cho rằng khoảng 20 – 40% cá thể rầy nầu trong một quần thể có thể truyền virus. Với rầy nâu, tỉ lệ truyền bệnh không khác biệt rõ ràng giữa rầy đực và cái, giữa rầy đen đậm và đen nhạt, giữa rầy cánh dài và cánh ngắn (Ling, Aguiero et al. Tuy nhiên rầy non có khả năng truyền bệnh cao hơn và có giai đoạn ủ virus ngắn hơn rầy trưởng thành (Chen, Wu et al.