Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Nguồn gốc, phân loại và phân bố Nguồn gốc Theo Mondal, cây chè (Camellia sinensis L.) có nguồn gốc từ Đông Nam châu Á, đặc biệt xung quanh các vùng đất của Đông Bắc Ấn Độ, Bắc Myanmar, Tây Nam Trung Quốc và Tây Tạng [112]. Các cuộc khảo sát và nghiên cứu về tiến hoá của cây chè của các nhà khoa học Pháp, Hà Lan và Liên Xô ở nhiều vùng thuộc khu vực Đông Nam châu Á, bao gồm cả Việt Nam cũng kết luận rằng cây chè có nguồn gốc từ vùng bắc Đông Nam Á cổ đại, trong khu vực mà nay là vùng Assam của Ấn Độ, qua bắc Myanmar, Thái Lan, Lào, Việt Nam đến Vân Nam Trung Quốc. Như vậy, Việt Nam cũng là cái nôi của cây chè Camellia sinensis [35].
Phân loại Cây chè trong hệ thống phân loại thực vật thuộc: Ngành hạt kín Angiospermae; Lớp song tử diệp Dicotyledonae; Bộ chè Theales; Họ chè Theaceae; Chi chè Camellia; Loài Camellia sinensis. Camellia là chi lớn nhất và cũng là chi quan trọng nhất xét về mặt kinh tế trong họ Theaceae với khoảng 250 loài [101]. Chang và Bartholomew chia toàn bộ chi Camellia thành 4 chi phụ (sub-genera) và 20 nhánh (section) [113]. Loài quan trọng nhất trong chi Camellia là C.
assamica, những loài được dùng để sản xuất chè. Phân bố Có nguồn gốc từ khu vực Đông Nam châu Á, vì vậy cây chè phát triển mạnh ở những vùng có khí hậu nóng và ẩm ướt với lượng mưa đều trong suốt cả năm. Những nước trồng chè chính trên thế giới là: Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản, Đài Loan, Nepal, Sri Lanka, Indonesia, Malaysia, Việt Nam, Bangladesh (Châu Á), Cameroon, Mauritius, Kenya, Rwanda, Zimbabwe (Châu Phi), Argentina, Braxin (Nam Mỹ), Georgia, Iran và Thổ Nhĩ Kỳ (quanh biển Caspian và Biển Đen).1: Cây chè được trồng ở các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới. Màu xanh trên bản đồ chỉ ra vùng trồng chè chính trên thế giới Nguồn: Internet Ở Việt Nam, do điều kiện đất đai và khí hậu thích hợp nên cây chè được trồng rải rác ở hầu hết các tỉnh trung du và miền núi.
Ở miền Nam chè được trồng chủ yếu ở hai tỉnh Lâm Đồng và Gia Lai, ở miền Bắc là các tỉnh: Thái Nguyên, Phú Thọ, Tuyên Quang, Sơn La, Hà Giang, Yên Bái, Lào Cai. Tầm quan trọng về mặt kinh tế của cây chè Chè là cây công nghiệp lâu năm, nhanh cho sản phẩm, hiệu quả kinh tế cao và ổn định. Chè trồng một lần có thể thu hoạch hàng chục năm hoặc lâu hơn nữa. Chè là sản phẩm có thị trường ổn định, rộng lớn và ngày càng được mở rộng.
Chi Camellia có tầm quan trọng về mặt kinh tế do lá non của cây C. assamica được dùng để sản xuất chè. Cây chè là cây chủ lực của một số nước như Ấn Độ, Trung Quốc, Nhật Bản, Sri Lanka, Indonesia và một số nước ở châu Phi như Malawi, Kenya,. Trong số những loài hoang dại, cây C.
japonica có giá trị kinh tế cao nhất do cây có hoa tuyệt đẹp. Một số loài dại khác như C. gauchowensis được dùng để sản xuất dầu từ hạt (dùng để nấu ăn và trong ngành dược phẩm ở Trung Quốc). Ngoài ra, lá chè có chứa catechin là chất chống oxy hoá mạnh, một số vitamin và một số chất được dùng trong ngành dược phẩm bao gồm xanthine, teophiline, teabromine, adenine, tearine và oleic acid [113], [118].
Tình hình sản xuất và tiêu thụ chè trên thế giới và Việt Nam Sản xuất và tiêu thụ chè trên thế giới Trong vòng 20 năm, diện tích trồng chè trên thế giới tăng từ 2563,75 nghìn ha (năm 1991) lên 3. Sản xuất chè cũng theo xu hướng tăng trong giai đoạn này, từ 2.631,05 triệu kg lên 4. Đến 2015, sản lượng chè thế giới đã đạt 5,3 triệu tấn, trong khi mức tiêu thụ là 4,99 triệu tấn [168]. Có tới hơn 40 nước sản xuất chè thương mại [67] và theo dự báo của FAO nhu cầu tiêu thụ chè trên thế giới sẽ tiếp tục tăng.
Chỉ với riêng chè đen, nhu cầu tiêu thụ của thế giới sẽ đạt hơn 3,5 triệu tấn vào năm 2023 [60]. Tăng sản lượng chè trên thế giới là do tăng sản lượng ở các nước sản xuất chè lớn (Phụ lục1. Trung Quốc vẫn là quốc gia sản xuất chè lớn nhất với sản lượng 1,9 triệu tấn, chiếm hơn 38% tổng sản lượng thế giới, trong khi sản lượng của Ấn Độ, nước sản xuất lớn thứ hai, cũng tăng lên 1,2 triệu tấn vào năm 2013. Sản lượng cũng tăng ở hai nước xuất khẩu lớn nhất, nơi sản xuất đạt 436.300 tấn ở Kenya và 343.100 tấn ở Sri Lanka.
Ngoài mức giảm của Việt Nam xuống còn 185.000 tấn, sản lượng của các nước sản xuất chính khác tăng: Indonesia đạt 152.700 tấn; Bangladesh đạt 66. Các nhà sản xuất khác ở châu Phi tăng nhẹ: Burundi lên đến 8.800 tấn; Zimbabwe đến 8.500 tấn và Nam Phi đến 2. Tiêu thụ chè của thế giới tiếp tục tăng trong năm 2013. Tổng tiêu thụ chè tăng gần 5% trong năm 2013 lên 4,84 triệu tấn.
Nhu cầu tiêu thụ tăng mạnh ở Trung Quốc, tổng tiêu thụ đã tăng 9% trong năm 2013, đạt mức 1,61 triệu tấn, lớn nhất trên thế giới. Tại Ấn Độ, mức tiêu thụ đã tăng 2,4% trong năm 2009 và 6,6% trong năm 2013 lên tới 1 triệu tấn (Phụ lục1. Sản xuất và tiêu thụ chè ở Việt Nam Việt Nam là nước xuất khẩu và sản xuất chè lớn thứ 5 thế giới với diện tích trồng chè khoảng hơn 100.000 héc ta và thu hút khoảng 2 triệu lao động. Năm 2016, cả nước có diện tích trồng chè là 133.400 ha với năng suất 86,9 tạ/ha, sản lượng chè nguyên liệu 1.025,2 nghìn tấn và xuất khẩu là 132.
Cả nước có khoảng hơn 500 cơ sở chế biến chè có công suất đạt > 500 nghìn tấn chè khô/năm, trong đó có khoảng 31 nhà máy có quy mô sản xuất lớn 30 tấn búp 7 tươi/ngày chiếm 47% công suất chế biến; 103 nhà máy có quy mô vừa công suất chế biến 10 đến 28 tấn búp tươi/ ngày chiếm 43%, còn lại là cơ sở chế biến nhỏ công suất từ 3 đến 5 hoặc 6 tấn búp tươi/ngày và các hộ chế biến nhỏ lẻ chiếm khoảng 10% tổng công suất chế biến. Về tiêu thụ, năm 2016, xuất khẩu chè của cả nước đạt 130 nghìn tấn, trị giá hơn 200 triệu USD [171]. Thị trường xuất khẩu mở rộng tới gần 100 quốc gia, trong đó Pakistan là thị trường Việt Nam xuất khẩu nhiều chè nhất, tiếp đến là Đài Loan, đứng thứ ba là Nga rồi Trung Quốc, Indonesia, Mỹ,… Theo Vinanet [171], trong 6 tháng đầu năm 2017 cả nước xuất khẩu 63.123 tấn chè các loại, thu về 97,45 triệu USD (Phụ lục 1.3); trong đó riêng tháng 6/2017 xuất khẩu 12.810 tấn, trị giá 21,43 triệu USD. Mục tiêu ngành chè Việt Nam năm 2017 là xuất khẩu chính ngạch đạt trên 150.000 tấn, thu về 250 triệu USD, đồng thời chiếm lĩnh được thị trường trong nước với sản lượng khoảng 50.000 tấn và doanh thu khoảng 10.
Pakistan luôn dẫn đầu thị trường về tiêu thụ chè của Việt Nam, chiếm 19% trong tổng khối lượng chè xuất khẩu của cả nước và chiếm 25% trong tổng kim ngạch (đạt 12.088 tấn, tương đương 24,48 triệu USD). Đài Loan đứng thứ 2 về thị trường tiêu thụ chè của Việt Nam, chiếm trên 12% trong tổng khối lượng và tổng kim ngạch (đạt 7.613 tấn, tương đương trên 12,19 triệu USD). Sau đó là thị trường Nga đạt 8.582 tấn, trị giá 11,53 triệu USD (chiếm 13,6% trong tổng lượng và chiếm 11,8% trong tổng giá trị xuất khẩu chè của cả nước). Mặc dù là một trong những nước sản xuất và xuất khẩu chè lớn trên thế giới, nhưng đa phần chè Việt Nam vẫn chủ yếu xuất khẩu sang các thị trường dễ tính, chưa có nhiều sản phẩm đạt tiêu chuẩn xuất khẩu vào thị trường có yêu cầu chất lượng cao như EU, Mỹ.
Chính vì vậy đến nay, lượng chè xuất khẩu của Việt Nam chỉ chiếm tỷ trọng nhỏ so với sức tiêu thụ của thế giới [166]. Mô tả về cây chè sử dụng trong nghiên cứu và điều kiện tự nhiên vùng nghiên cứu 1. Mô tả về cây chè sử dụng trong nghiên cứu C. sinensis là cây bụi hoặc cây gỗ nhỏ, cây thường xanh (không rụng lá vào mùa đông).
Hoa có nhiều màu sắc, từ trắng đến hồng và đỏ, có đường kính từ 2,5cm 8 - 4cm. Hoa thường nở vào giữa tháng 9 và tháng 4 [113]. Lá chè có gân rất rõ. Những gân chính của lá chè thường không phát triển ra đến tận rìa lá.
Rìa lá chè thường có răng cưa, hình dạng răng cưa trên lá chè khác nhau tùy theo giống. Phú Thọ hiện đứng thứ 4 về diện tích, thứ 3 về sản lượng chè trong số các tỉnh sản xuất chè của cả nước. Toàn tỉnh hiện có 16. Tỷ lệ diện tích chè giống mới có năng suất, chất lượng cao như LDP1, LDP2, chè Ấn Độ, Kim Tuyên,… chiếm trên 73% [161].
Giống chè LDP1 là con lai được chọn ra từ quần thể F1 thuộc tổ hợp lai giữa giống Đại Bạch Trà của Trung Quốc có chất lượng tốt và giống chè PH1 sinh trưởng khoẻ, năng suất cao [51]. Cây LDP1 sinh trưởng khoẻ, tán rộng, phân cành thấp, mật độ cành dày, mật độ búp dày, búp to trung bình. LDP1 có khả năng thích ứng rộng, khả năng chống chịu với điều kiện bất lợi của môi trường rất tốt [32]. Nguyên liệu từ giống chè LPD1 dùng được cho chế biến cả chè xanh và che đen với chất lượng tốt, được công nhận giống chè quốc gia năm 2002.
Điều kiện tự nhiên vùng nghiên cứu Phú Thọ là tỉnh miền núi, trung du nên địa hình bị chia cắt, được chia thành các tiểu vùng. Tiểu vùng núi cao phía Tây và phía Nam của Phú Thọ, tuy gặp một số khó khăn về việc đi lại, giao lưu song ở vùng này lại có nhiều tiềm năng phát triển lâm nghiệp, khai thác khoáng sản và phát triển kinh tế trang trại. Tiểu vùng gò, đồi thấp bị chia cắt nhiều, xen kẽ là đồng ruộng và dải đồng bằng ven sông Hồng, hữu Lô, tả Đáy. Vùng này thuận lợi cho việc trồng các loại cây công nghiệp, phát triển cây lương thực và chăn nuôi [162].
Phú Thọ có khí hậu nhiệt đới gió mùa với 4 mùa: xuân, hạ, thu, đông rõ rệt. Trong đó, mùa đông khí hậu lạnh, khô hanh từ tháng 11 đến tháng 2 của năm sau, thời gian này nhiệt độ thường xuống thấp không thích hợp cho sinh trưởng và phát triển của cây chè. - Về nhiệt độ: Nhiệt độ trung bình năm 23oC [162]. Trong năm, nhiệt độ cao nhất vào tháng 6 và tháng 7, nhiệt độ thấp nhất vào tháng 1 và tháng 2.