Luận văn thạc sĩ nghiên cứu bệnh viêm phổi màng phổi do vi khuẩn actinobacillus pleuropneumoniae trên đàn lợn rừng nuôi tại chi nhánh công ty nghiên cứu

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu bệnh viêm phổi màng phổi do vi khuẩn Actinobacillus pleuropneumoniae trên đàn lợn rừng nuôi tại chi nhánh công ty.

• Tác giả: Nguyễn Văn Chiến
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Văn Phùng
• Trường học: Đại học Nông Lâm Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Thú y
• Đề tài: Nghiên cứu bệnh viêm phổi - màng phổi do vi khuẩn Actinobacillus pleuropneumoniae trên đàn lợn rừng nuôi tại Chi nhánh công ty nghiên cứu & phát triển động thực vật bản địa và thử nghiệm một số phác đồ điều trị
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp đại học
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC CỤM TỪ VIẾT TẮT
• 1. Phần 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.2. Ý nghĩa khoa học và cơ sở thực tiễn
• 2. Phần 2: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 2.1. Tổng quan tài liệu
• 2.2. Cơ sở khoa học của đề tài
• 2.3. Vai trò và chức năng sinh lý của bộ máy hô hấp của lợn
• 2.4. Hiểu biết về bệnh viêm phổi - màng phổi ở lợn
• 2.5. Nguyên tắc và phương pháp phòng, điều trị bệnh viêm phổi - màng phổi ở lợn
• 2.6. Tình hình nghiên cứu trong nước và ngoài nước
• 2.6.1. Tình hình nghiên cứu trong nước
• 2.6.2. Tình hình nghiên cứu ngoài nước
• 2.7. Giới thiệu một số thuốc sử dụng trong thí nghiệm
• 3. Phần 3: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 3.2. Địa điểm và thời gian tiến hành
• 3.3. Nội dung nghiên cứu
• 3.4. Phương pháp nghiên cứu
• 3.4.1. Phương pháp xác định tỷ lệ nhiễm bệnh viêm phổi - màng phổi trên đàn lợn rừng từ sơ sinh đến 8 tháng tuổi nuôi tại trại chăn nuôi động vật bán hoang dã - Chi nhánh NC&PT động thực vật bản địa
• 3.4.2. Phương pháp nghiên cứu hiệu quả điều trị viêm phổi - màng phổi bằng hai phác đồ điều trị
• 3.5. Các chỉ tiêu theo dõi và phương pháp
• 3.6. Phương pháp xử lý số liệu
• 4. Phần 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ HỆ THỐNG BẢNG BIỂU
• 4.1. Công tác phục vụ sản xuất
• 4.2. Công tác chăm sóc nuôi dưỡng đàn lợn
• 4.3. Kết quả nghiên cứu khoa học
• 4.4. Kết quả điều tra tình hình lợn mắc viêm phổi - màng phổi tại Chi nhánh nghiên cứu & phát triển động thực vật bản địa
• 4.5. Kết quả điều tra tình hình mắc bệnh viêm phổi - màng phổi của lợn theo lứa tuổi
• 4.6. Kết quả điều tra tình hình mắc viêm phổi - màng phổi của lợn theo tháng trong năm
• 4.7. Biểu hiện lâm sàng của lợn mắc viêm phổi - màng phổi
• 4.8. Kết quả theo dõi hai phác đồ điều trị ở lợn rừng mắc bệnh viêm phổi - màng phổi
• 4.9. Kết quả theo dõi tỷ lệ tái nhiễm viêm phổi - màng phổi ở lợn và hiệu quả điều trị lần 2
• 4.10. Chi phí thuốc điều trị bệnh viêm phổi - màng phổi
• 5. Phần 5: KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu và mục tiêu nghiên cứu

Nghiên cứu tập trung vào bệnh viêm phổi - màng phổi do vi khuẩn Actinobacillus pleuropneumoniae trên lợn rừng tại chi nhánh công ty nghiên cứu và phát triển động thực vật bản địa. Mục tiêu chính là xác định tỷ lệ mắc bệnh và thử nghiệm các phác đồ điều trị hiệu quả. Bệnh này gây thiệt hại kinh tế lớn do tỷ lệ chết cao và giảm năng suất chăn nuôi. Nghiên cứu này cung cấp cơ sở khoa học để kiểm soát và phòng ngừa bệnh, đồng thời đánh giá hiệu quả của các phương pháp điều trị.

1.1. Bối cảnh và ý nghĩa

Bệnh viêm phổi - màng phổi là một trong những bệnh truyền nhiễm nguy hiểm trong chăn nuôi lợn, đặc biệt là ở lợn rừng. Bệnh do vi khuẩn Actinobacillus pleuropneumoniae gây ra, dẫn đến tỷ lệ chết cao và giảm năng suất. Nghiên cứu này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về tác nhân gây bệnh mà còn cung cấp các giải pháp điều trị hiệu quả, góp phần phát triển bền vững ngành chăn nuôi.

1.2. Mục tiêu cụ thể

Nghiên cứu nhằm xác định tỷ lệ mắc bệnh viêm phổi - màng phổi trên lợn rừng tại chi nhánh công ty và thử nghiệm hai phác đồ điều trị khác nhau. Kết quả sẽ giúp đánh giá hiệu quả của các phương pháp điều trị, từ đó đề xuất các biện pháp phòng ngừa và kiểm soát bệnh hiệu quả.

II. Tổng quan về bệnh viêm phổi màng phổi

Bệnh viêm phổi - màng phổi là bệnh truyền nhiễm nguy hiểm, chủ yếu ảnh hưởng đến lợn rừng và các loài lợn khác. Bệnh do vi khuẩn Actinobacillus pleuropneumoniae gây ra, với các triệu chứng như ho, khó thở, và tỷ lệ chết cao. Bệnh tích đặc trưng là viêm phổi và dính màng phổi. Nghiên cứu này cung cấp cái nhìn tổng quan về bệnh, từ nguyên nhân, triệu chứng đến các phương pháp chẩn đoán và điều trị.

2.1. Nguyên nhân và triệu chứng

Vi khuẩn Actinobacillus pleuropneumoniae là tác nhân chính gây bệnh. Bệnh thường xuất hiện ở lợn từ 2-6 tháng tuổi, với các triệu chứng như ho, khó thở, và sốt cao. Bệnh tích phổi bao gồm viêm phổi và dính màng phổi, dẫn đến tỷ lệ chết cao nếu không được điều trị kịp thời.

2.2. Phương pháp chẩn đoán

Chẩn đoán bệnh dựa trên các triệu chứng lâm sàng và xét nghiệm vi sinh. Phương pháp PCR và ELISA được sử dụng để xác định sự hiện diện của vi khuẩn Actinobacillus pleuropneumoniae. Các kỹ thuật này giúp chẩn đoán chính xác và nhanh chóng, từ đó đưa ra các biện pháp điều trị kịp thời.

III. Phương pháp nghiên cứu và kết quả

Nghiên cứu được thực hiện trên lợn rừng tại chi nhánh công ty với hai phác đồ điều trị khác nhau. Kết quả cho thấy tỷ lệ mắc bệnh cao ở lợn từ 2-6 tháng tuổi. Các phác đồ điều trị được thử nghiệm đã cho thấy hiệu quả trong việc giảm tỷ lệ chết và cải thiện sức khỏe đàn lợn. Nghiên cứu cũng đánh giá chi phí điều trị và hiệu quả kinh tế của các phương pháp này.

3.1. Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu được thiết kế với hai nhóm lợn mắc bệnh, mỗi nhóm được áp dụng một phác đồ điều trị khác nhau. Các chỉ tiêu theo dõi bao gồm tỷ lệ chết, thời gian hồi phục, và chi phí điều trị. Kết quả được phân tích và so sánh để đánh giá hiệu quả của từng phương pháp.

3.2. Kết quả và đánh giá

Kết quả cho thấy phác đồ điều trị thứ hai có hiệu quả cao hơn trong việc giảm tỷ lệ chết và thời gian hồi phục. Chi phí điều trị cũng được đánh giá là hợp lý, mang lại hiệu quả kinh tế cao. Nghiên cứu này cung cấp cơ sở khoa học để áp dụng các phương pháp điều trị hiệu quả trong thực tiễn chăn nuôi.

IV. Kết luận và đề xuất

Nghiên cứu đã xác định được tỷ lệ mắc bệnh viêm phổi - màng phổi trên lợn rừng và đánh giá hiệu quả của hai phác đồ điều trị. Kết quả cho thấy việc áp dụng các phương pháp điều trị phù hợp có thể giảm thiểu thiệt hại kinh tế và cải thiện sức khỏe đàn lợn. Đề xuất các biện pháp phòng ngừa và kiểm soát bệnh hiệu quả, bao gồm vệ sinh chuồng trại và sử dụng vaccine phòng bệnh.

4.1. Kết luận

Nghiên cứu đã cung cấp cơ sở khoa học để hiểu rõ hơn về bệnh viêm phổi - màng phổi và các phương pháp điều trị hiệu quả. Kết quả cho thấy sự cần thiết của việc áp dụng các biện pháp phòng ngừa và điều trị kịp thời để giảm thiểu thiệt hại kinh tế trong chăn nuôi.

4.2. Đề xuất

Đề xuất các biện pháp phòng ngừa bệnh, bao gồm vệ sinh chuồng trại, sử dụng vaccine, và theo dõi sức khỏe đàn lợn thường xuyên. Nghiên cứu cũng khuyến nghị tiếp tục thử nghiệm các phác đồ điều trị mới để nâng cao hiệu quả điều trị và kiểm soát bệnh.

Nội dung chính

Giới thiệu dự án

Bệnh viêm phổi - màng phổi (Porcine Pleuropneumonia - APP) do vi khuẩn Actinobacillus pleuropneumoniae gây ra là một trong những bệnh truyền nhiễm đường hô hấp nguy hiểm và gây thiệt hại kinh tế nặng nề nhất trong ngành chăn nuôi lợn toàn cầu. Theo các thống kê dịch tễ thú y, các ổ dịch APP cấp tính có thể gây tỷ lệ tử vong lên tới 15 - 20% tổng đàn chỉ trong vòng 24 - 36 giờ, đồng thời làm suy giảm chỉ số chuyển đổi thức ăn (FCR), kéo dài thời gian xuất chuồng và tăng chi phí thú y từ 25 - 40%.

Tại Việt Nam, mô hình chăn nuôi lợn rừng lai (Sus scrofa) theo phương thức bán hoang dã đang phát triển mạnh nhằm cung cấp thực phẩm đặc sản giá trị cao. Tuy nhiên, đặc thù tập tính hung dữ, chuồng trại bán chăn thả chịu ảnh hưởng trực tiếp của biến đổi thời tiết, cùng mật độ nuôi nhốt tăng cao đã tạo điều kiện lý tưởng cho vi khuẩn A. pleuropneumoniae bùng phát diện rộng.

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                  VÒNG XOẮN BỆNH LÝ VIÊM PHỔI - MÀNG PHỔI (APP)                   |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
| Vi khuẩn A. pleuropneumoniae xâm nhập biểu mô hô hấp                             |
+-----------------------------------------------------------------------------------+

Vấn đề thực tiễn và thách thức (Problem Statement)

• Tỷ lệ mắc bệnh cao ở giai đoạn chuyển tiếp miễn dịch: Đàn lợn con sau cai sữa (từ 2 đến 6 tháng tuổi) suy giảm kháng thể mẹ truyền, dễ nhiễm khuẩn hô hấp phức hợp.
• Thách thức trong thao tác điều trị đối với động vật bán hoang dã: Lợn rừng có bản tính kích động mạnh; việc bắt giữ tiêm thuốc nhiều lần trong ngày (2 - 3 lần/ngày) gây stress hô hấp cấp tính, làm tăng nguy cơ vỡ mạch máu phổi và đột tử.
• Hiện tượng kháng kháng sinh: Sự xuất hiện của các chủng A. pleuropneumoniae kháng Ampicillin, Streptomycin, Tetracycline truyền qua plasmid đòi hỏi các phác đồ điều trị tác dụng kéo dài (Long-Acting - LA) với phổ kháng khuẩn tối ưu và phối hợp kháng viêm tiêu đờm chuẩn xác.

Mục tiêu dự án

1. Xác định chính xác tỷ lệ nhiễm, đặc điểm dịch tễ học và quy luật phát sinh bệnh viêm phổi - màng phổi trên đàn lợn rừng từ sơ sinh đến 8 tháng tuổi tại Chi nhánh Công ty Nghiên cứu & Phát triển Động thực vật Bản địa (Phú Lương, Thái Nguyên).
2. Phân tích chi tiết bệnh học lâm sàng, triệu chứng đặc trưng và bệnh tích đại thể của bệnh APP trên lợn rừng nuôi bán hoang dã.
3. Thiết kế, thử nghiệm và so sánh hiệu quả lâm sàng, tỷ lệ khỏi bệnh, tỷ lệ tái nhiễm và chi phí kinh tế của 02 phác đồ điều trị: Kháng sinh tác dụng kéo dài (Amoxicillin LA) so với Phối hợp đa kháng sinh truyền thống (Tylosin + Oxytetracycline + Kanamycin + Tiamulin).

Phương pháp tiếp cận giải pháp (Solution Approach)

Dự án áp dụng phương pháp nghiên cứu dịch tễ học mô tả cắt ngang kết hợp thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên (Randomized Controlled Trial - RCT). Giải pháp can thiệp nhắm vào việc tối ưu hóa dược động học (PK/PD) bằng cách sử dụng kháng sinh thế hệ mới có tá dược tác dụng kéo dài 48 giờ (Marphamox-LA phối hợp acid clavulanic) nhằm hạn chế tối đa tần suất can thiệp trực tiếp lên lợn rừng, đồng thời kết hợp liệu pháp triệu chứng (Bromhexine HCl) và tăng cường miễn dịch (Vitamin B-complex, Vitamin C).

Kết quả kỳ vọng (Expected Outcomes)

• Bộ cơ sở dữ liệu dịch tễ học hoàn chỉnh trên 694 lượt lợn rừng theo dõi từ tháng 6 đến tháng 11.
• Tỷ lệ điều trị khỏi bệnh lâm sàng đạt $\ge 90%$.
• Giảm thiểu số lần tiêm can thiệp từ 2 lần/ngày xuống 1 lần mỗi 48 giờ, cắt giảm chi phí công lao động và nguy cơ tử vong do stress.
• Định hình quy trình thú y chuẩn ứng dụng cho các trang trại chăn nuôi động vật bán hoang dã trên toàn quốc.

Phạm vi và giới hạn (Scope & Limitations)

• Phạm vi: 694 lượt lợn rừng lai từ sơ sinh đến 8 tháng tuổi nuôi tại Trại chăn nuôi động vật bán hoang dã - Chi nhánh NC&PT Động thực vật Bản địa (xã Tức Tranh, huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên).
• Giới hạn: Nghiên cứu tập trung vào chẩn đoán lâm sàng, dịch tễ học thực địa và đánh giá hiệu lực điều trị in vivo; chưa tiến hành giải trình tự gen PCR định type độc tố Apx trên từng ca bệnh riêng lẻ.

---

Phân tích và thiết kế giải pháp

Phân tích hiện trạng

+---------------------------------------------------------------------------------------------+
|                           SO SÁNH CÁC PHƯƠNG PHÁP ĐIỀU TRỊ APP                              |
+----------------------+--------------------------------+-------------------------------------+
| Tiêu chí             | Phác đồ truyền thống (Phối hợp)| Phác đồ cải tiến (Marphamox-LA)     |
+----------------------+--------------------------------+-------------------------------------+
| Hoạt chất chính      | Tylosin, Oxytetracycline,      | Amoxicillin Trihydrate 15.000 mg,   |
|                      | Kanamycin, Tiamulin            | Acid Clavulanic                     |
| Tần suất tiêm        | 2 lần/ngày (Sáng / Chiều)      | 1 lần / 48 giờ                      |
| Mức độ stress ở lợn  | Rất cao (Bắt giữ liên tục)     | Thấp (Giảm 75% số lần tiêm)         |
| Tác dụng phụ mô tiêm | Sưng viêm cơ do nhiều mũi tiêm | Hạn chế tối đa tổn thương mô tiêm   |
| Nguy cơ kháng thuốc  | Trung bình - Cao (Plasmid APP) | Thấp (Có chất ức chế Beta-lactamase)|
+----------------------+--------------------------------+-------------------------------------+

Phân tích khoảng trống kỹ thuật (Gap Analysis)

Các phác đồ điều trị truyền thống tại địa phương sử dụng kháng sinh phổ hẹp hoặc dạng dung dịch thông thường đòi hỏi tiêm 2 lần/ngày liên tục 3 - 5 ngày. Với lợn rừng lai có bản tính hoang dã, việc dồn ép bắt giữ thường xuyên khiến huyết áp tăng đột ngột, xuất huyết phế nang trầm trọng hơn, dẫn đến tỷ lệ chết do suy hô hấp cấp trong quá trình điều trị lên tới 8 - 12%. Do đó, giải pháp sử dụng kháng sinh hạt siêu mịn huyền phù dầu phóng thích chậm là bước đột phá kỹ thuật bắt buộc.

Ma trận yêu cầu hệ thống điều trị (MoSCoW)

• Must-have (Bắt buộc): Kháng sinh có nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) thấp đối với A. pleuropneumoniae; tá dược kéo dài thời gian bán thải $\ge 48\text{h}$; thuốc giãn phế quản, tiêu đờm (Bromhexine).
• Should-have (Cần có): Chất chống thoái hoạt enzyme $\beta$-lactamase (Acid Clavulanic); hạ sốt giảm đau không steroid (Analgin C/Diclofenac).
• Could-have (Có thể có): Thuốc bổ trợ trợ tim, tăng cường trao đổi chất (Butaphosphan, Vitamin $B_{12}$).
• Won't-have (Không dùng): Các dòng kháng sinh có tỷ lệ đề kháng cao ghi nhận tại vùng Đông Bắc (Streptomycin, Tetracycline đơn thuần không bảo vệ).

---

Thiết kế hệ thống giám sát và phác đồ can thiệp

Kiến trúc quy trình dịch tễ & can thiệp lâm sàng

graph TD
    A["Đàn lợn rừng bán hoang dã (SS - 8 tháng tuổi)"] --> B["Giám sát lâm sàng hàng ngày (6:00 & 18:00)"]
    B --> C{"Phát hiện triệu chứng APP?"}
    C -- "Không" --> D["Tiếp tục quy trình chăm sóc & Vaccine định kỳ"]
    C -- "Có: Sốt >40.5°C, Thở thể bụng, Ho" --> E["Cách ly cá thể & Phân loại lâm sàng"]
    E --> F["Phân lô thử nghiệm đối chứng (n = 54/lô)"]
    F --> G["Lô 1: Marphamox-LA (1ml/8-10kg TT/48h) + Bromhexine + Vit C"]
    F --> H["Lô 2: Pneumotic (Sáng) + Kanatialin (Chiều) + Analgin C"]
    G --> I["Theo dõi tiến triển lâm sàng (Ngày 1 -> 5)"]
    H --> I
    I --> J["Đánh giá tiêu chí: Tỷ lệ khỏi, Tái nhiễm, Chi phí"]

Dược chuẩn và thông số kỹ thuật phác đồ

protocol_specifications:
  protocol_1:
    primary_antibiotic:
      name: "Marphamox-LA (Marphavet)"
      form: "Huyền phù tiêm tác dụng kéo dài"
      active_ingredient: "Amoxicillin trihydrate 15,000 mg"
      synergist: "Acid Clavulanic (tá dược đặc biệt chống beta-lactamase)"
      dosage: "1 ml / 8 - 10 kg thể trọng (TT)"
      route: "Tiêm bắp sâu (Deep IM) hoặc tiêm dưới da"
      interval_hours: 48
    adjunct_therapy:
      mucolytic: "Bromhexine HCl 0.3% (1 ml / 5 - 7 kg TT / 24h)"
      supportive: "Vitamin B-complex + Vitamin C (tiêm bắp 1 lần/ngày)"
  protocol_2:
    primary_antibiotics:
      morning_dose:
        name: "Pneumotic (Thuốc Thú y TW1)"
        composition: "Tylosin tartrate 5g + Oxytetracyclin HCl 5g + Bromhexine HCl 150mg / 100ml"
        dosage: "1 ml / 5 - 7 kg TT"
        route: "Tiêm bắp (IM)"
      afternoon_dose:
        name: "Kanatialin (Thuốc Thú y TW1)"
        composition: "Tiamulin HF 4g + Kanamycin 8g / 100ml"
        dosage: "1 ml / 5 - 7 kg TT"
        route: "Tiêm bắp (IM)"
    adjunct_therapy:
      antipyretic: "Analgin C (1 ml / 10 - 12 kg TT / 12h)"

Cấu trúc dữ liệu ghi nhận ca bệnh (Case Tracking Schema)

{
  "$schema": "http://json-schema.org/draft-07/schema#",
  "title": "SwinePleuropneumoniaCaseRecord",
  "type": "object",
  "properties": {
    "pig_id": { "type": "string", "pattern": "^LR-[0-9]{4}$" },
    "age_months": { "type": "number", "minimum": 0, "maximum": 8 },
    "weight_kg": { "type": "number", "minimum": 1.5, "maximum": 60.0 },
    "clinical_signs": {
      "type": "object",
      "properties": {
        "rectal_temp_celsius": { "type": "number" },
        "respiratory_rate_bpm": { "type": "integer" },
        "dyspnea_type": { "type": "string", "enum": ["abdominal", "mouth_breathing", "normal"] },
        "cough_frequency": { "type": "string", "enum": ["none", "sporadic", "continuous"] },
        "nasal_discharge": { "type": "string", "enum": ["serous", "mucopurulent", "bloody_froth"] }
      },
      "required": ["rectal_temp_celsius", "respiratory_rate_bpm", "dyspnea_type"]
    },
    "treatment_assignment": { "type": "string", "enum": ["Protocol_1_MarphamoxLA", "Protocol_2_Pneumotic_Kanatialin"] },
    "outcome": {
      "type": "object",
      "properties": {
        "days_to_recovery": { "type": "integer" },
        "is_cured": { "type": "boolean" },
        "relapse_within_30d": { "type": "boolean" },
        "cost_vnd": { "type": "number" }
      }
    }
  }
}

---

Phương pháp nghiên cứu (Methodology)

• Địa điểm & Đối tượng: Trại chăn nuôi động vật bán hoang dã - Chi nhánh NC&PT Động thực vật Bản địa. Đàn lợn rừng lai từ sơ sinh đến 8 tháng tuổi.
• Thời gian triển khai: Từ 25/05/2015 đến 18/11/2015.
• Thiết kế thí nghiệm:
  • Điều tra dịch tễ học theo phương pháp của Laval A. (1994) trên tổng số 694 lượt lợn.
  • Thử nghiệm lâm sàng so sánh: 108 lợn mắc bệnh được phân bổ ngẫu nhiên vào 2 lô tương đồng về lứa tuổi, thể trạng và mức độ bệnh lý ($n_1 = 54$, $n_2 = 54$).
• Xử lý số liệu: Ứng dụng phương pháp thống kê sinh học trong chăn nuôi thú y (Nguyễn Văn Thiện, 2000), kiểm định sai khác tỷ lệ bằng phương pháp Chi-square ($\chi^2$) và phần mềm sinh trắc học với ngưỡng ý nghĩa $P < 0.05$.

$$\text{Tỷ lệ mắc bệnh (%)} = \frac{\text{Số con mắc bệnh trong nhóm}}{\text{Tổng số con theo dõi trong nhóm}} \times 100$$

$$\text{Tỷ lệ khỏi bệnh (%)} = \frac{\text{Tổng số con khỏi bệnh}}{\text{Tổng số con điều trị}} \times 100$$

---

Implementation và kết quả

Quy trình triển khai thực địa

Dự án được thực hiện xuyên suốt 6 tháng theo 4 giai đoạn cụ thể:

1. Giai đoạn 1 (Tháng 5 - 6/2015): Thiết lập hệ thống chuồng cách ly, lập sổ theo dõi số tai, chuẩn hóa quy trình nhận diện triệu chứng lâm sàng.
2. Giai đoạn 2 (Tháng 6 - 8/2015): Khảo sát dịch tễ mùa hè - thu, tiến hành tiêm phòng các vaccine cơ bản (Dịch tả, LMLM, PRRS, Lepto), sàng lọc ca bệnh đầu tiên.
3. Giai đoạn 3 (Tháng 9 - 11/2015): Cao điểm mùa lạnh - thời tiết bất lợi, tập trung phân lô điều trị thử nghiệm lâm sàng 108 ca bệnh.
4. Giai đoạn 4 (Tháng 11/2015): Tổng hợp dữ liệu, phân tích kinh tế dược, đánh giá tỷ lệ tái nhiễm sau 30 ngày.

Thuật toán tính toán liều lượng và lịch tiêm tự động (Pseudocode)

def calculate_treatment_regimen(pig_weight_kg: float, protocol: int) -> dict:
    """
    Tính toán liều lượng thuốc thú y chính xác theo thể trọng lợn rừng.
    """
    if protocol == 1:
        # Phác đồ 1: Marphamox-LA tiêm cách 48h
        marphamox_dose_ml = round(pig_weight_kg / 9.0, 2)  # 1ml / 8-10kg TT
        bromhexine_dose_ml = round(pig_weight_kg / 6.0, 2) # 1ml / 5-7kg TT
        return {
            "regimen": "Phác đồ 1 (Marphamox-LA)",
            "day_1": {"Marphamox_LA_ml": marphamox_dose_ml, "Bromhexine_ml": bromhexine_dose_ml, "Vit_C_ml": 2.0},
            "day_2": {"Bromhexine_ml": bromhexine_dose_ml, "Vit_C_ml": 2.0},
            "day_3": {"Marphamox_LA_ml": marphamox_dose_ml, "Bromhexine_ml": bromhexine_dose_ml, "Vit_C_ml": 2.0},
            "day_4": {"Bromhexine_ml": bromhexine_dose_ml},
            "day_5": "Khám đánh giá khỏi bệnh"
        }
    elif protocol == 2:
        # Phác đồ 2: Pneumotic (Sáng) + Kanatialin (Chiều)
        pneumotic_dose_ml = round(pig_weight_kg / 6.0, 2)
        kanatialin_dose_ml = round(pig_weight_kg / 6.0, 2)
        analgin_dose_ml = round(pig_weight_kg / 11.0, 2)
        return {
            "regimen": "Phác đồ 2 (Pneumotic + Kanatialin)",
            "daily_routine_days_1_to_5": {
                "morning_07h00": {"Pneumotic_ml": pneumotic_dose_ml, "Analgin_C_ml": analgin_dose_ml},
                "afternoon_16h00": {"Kanatialin_ml": kanatialin_dose_ml, "Analgin_C_ml": analgin_dose_ml}
            }
        }

---

Dữ liệu thử nghiệm và kiểm chứng lâm sàng

Tình hình nhiễm bệnh theo lứa tuổi (Tổng mẫu: 694 lượt)

+-----------------------------------------------------------------------------------------+
|                  TỶ LỆ LỢN RỪNG MẮC BỆNH VIÊM PHỔI - MÀNG PHỔI THEO LỨA TUỔI            |
+---------------------+-----------------------+---------------------+---------------------+
| Nhóm tuổi (tháng)   | Số lượt kiểm tra      | Số con mắc bệnh     | Tỷ lệ mắc (%)       |
+---------------------+-----------------------+---------------------+---------------------+
| Sơ sinh - 2 tháng   | 105                   | 4                   | 3,81%               |
| 2 - 3 tháng         | 97                    | 8                   | 8,25%               |
| 3 - 4 tháng         | 91                    | 17                  | 18,68%              |
| 4 - 5 tháng         | 96                    | 25                  | 26,04%              |
| 5 - 6 tháng         | 94                    | 28                  | 29,79% (Đỉnh dịch)  |
| 6 - 7 tháng         | 116                   | 16                  | 13,79%              |
| 7 - 8 tháng         | 95                    | 10                  | 10,53%              |
+---------------------+-----------------------+---------------------+---------------------+
| TÍNH CHUNG          | 694                   | 108                 | 15,56%              |
+---------------------+-----------------------+---------------------+---------------------+

Nhận xét dịch tễ: Tỷ lệ mắc bệnh tăng vọt từ 3 tháng tuổi (18,68%) và đạt đỉnh điểm ở giai đoạn 5 - 6 tháng tuổi (29,79%). Đây là giai đoạn lợn cai sữa hoàn toàn, chuyển đổi từ thức ăn sữa mẹ sang thức ăn thô xanh kết hợp thức ăn tinh, đồng thời lượng kháng thể thụ động giảm xuống mức triệt tiêu.

Động thái dịch bệnh theo thời gian (Tháng 6 - Tháng 11/2015)

• Tháng 6 - 8 (Mùa hè - thu): Tỷ lệ mắc dao động ở mức 9,5% - 12,3%.
• Tháng 9 - 11 (Giao mùa lạnh, mưa ẩm): Tỷ lệ mắc tăng vọt lên 18,7% - 24,1%. Biên độ nhiệt ngày đêm chênh lệch lớn (>8°C) cùng độ ẩm không khí cao kích hoạt ổ vi khuẩn tiềm tàng tại hạch hạnh nhân (amidan) phát triển tràn vào phế quản.

---

So sánh hiệu quả điều trị giữa 2 phác đồ

+---------------------------------------------------------------------------------------------+
|                     KẾT QUẢ ĐIỀU TRỊ THỰC NGHIỆM TRÊN 108 LỢN BỆNH                          |
+------------------------------------+------------------------+-------------------------------+
| Chỉ số theo dõi                    | Lô 1 (Marphamox-LA)    | Lô 2 (Pneumotic + Kanatialin) |
+------------------------------------+------------------------+-------------------------------+
| Số lợn điều trị (con)              | 54                     | 54                            |
| Số con khỏi bệnh hoàn toàn (con)   | 51                     | 49                            |
| Tỷ lệ khỏi bệnh (%)                | 94,44%                 | 90,74%                        |
| Thời gian điều trị trung bình (ngày)| 3,42 ± 0,35            | 4,28 ± 0,42                   |
| Số ca tái nhiễm sau 30 ngày (con)  | 2                      | 5                             |
| Tỷ lệ tái nhiễm (%)                | 3,92%                  | 10,20%                        |
| Hiệu quả điều trị tái nhiễm lần 2  | 100% (2/2 con)         | 80,0% (4/5 con)               |
| Chi phí thuốc bình quân (VNĐ/con)  | 42.500 VNĐ             | 58.000 VNĐ                    |
| Số lần tiêm can thiệp / đợt trị    | 2 - 3 mũi              | 8 - 10 mũi                    |
+------------------------------------+------------------------+-------------------------------+

       SO SÁNH CÁC CHỈ SỐ LÂM SÀNG GIỮA 2 PHÁC ĐỒ
  Tỷ lệ khỏi (%)      [████████████████████████] 94.44% (Lô 1)
                      [███████████████████████ ] 90.74% (Lô 2)

  Tái nhiễm (%)       [█                       ] 3.92%  (Lô 1 - Thấp)
                      [███                     ] 10.20% (Lô 2)

  Thời gian trị (ngày)[███                     ] 3.42 ngày (Lô 1 - Nhanh hơn 20%)
                      [████                    ] 4.28 ngày (Lô 2)

---

Đổi mới và đóng góp kỹ thuật

Đổi mới công nghệ thú y (Technical Innovations)

1. Ứng dụng công nghệ kháng sinh phóng thích chậm trong chăn nuôi bán hoang dã: Đề tài là công trình tiên phong đánh giá hiệu lực của Amoxicillin dạng vi hạt tác dụng kéo dài 48h (Marphamox-LA) trên đối tượng lợn rừng lai. Giải pháp này giúp cắt giảm 75% số lần bắt giữ tiêm thuốc so với quy trình truyền thống.
2. Cơ chế hiệp đồng Acid Clavulanic: Vượt qua rào cản enzyme $\beta$-lactamase của các chủng A. pleuropneumoniae kháng thuốc, duy trì nồng độ kháng sinh tự do trong mô phổi cao hơn MIC90 liên tục trong 48 giờ.
3. Quy trình kết hợp đa tác tử: Tích hợp Bromhexine phá vỡ cấu trúc đờm nhầy Fibrin tại phế nang, mở đường cho Amoxicillin thâm nhập trực tiếp vào ổ hoại tử.

So sánh với các giải pháp hiện hành

+---------------------------------------------------------------------------------------------+
|                 SO SÁNH VỚI CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU TIỀN NHIỆM TẠI VIỆT NAM               |
+--------------------------+-----------------------+---------------------+--------------------+
| Công trình / Tác giả     | Đối tượng nghiên cứu  | Phác đồ chủ đạo     | Tỷ lệ khỏi bệnh    |
+--------------------------+-----------------------+---------------------+--------------------+
| Nguyễn Xuân Bình (2007)  | Lợn ngoại thương phẩm | Kháng sinh thông    | 85,0 - 88,5%       |
|                          |                       | thường (Tiêm 2 lần) |                    |
| Trịnh Quang Hiệp (2002)  | Lợn lai sau cai sữa   | Tylosin + Gentamycin| 82,3%              |
| Đề tài này (2015)        | Lợn rừng lai bán      | Marphamox-LA        | 94,44%             |
|                          | hoang dã              | (Tác dụng kéo dài)  | (Khỏi cao nhất)    |
+--------------------------+-----------------------+---------------------+--------------------+

Đóng góp khoa học và thực tiễn

• Khoa học: Cung cấp bộ dẫn liệu sinh học chính xác đầu tiên về dịch tễ và độ nhạy cảm lâm sàng của bệnh APP trên giống lợn rừng nuôi tại vùng trung du miền núi phía Bắc.
• Kinh tế: Giảm thiểu 26,7% chi phí thuốc thú y trực tiếp trên mỗi đầu lợn điều trị (42.500 VNĐ so với 58.000 VNĐ) và tiết kiệm hơn 60% công lao động của kỹ thuật viên thú y.

---

Ứng dụng thực tế và triển khai

Kịch bản triển khai tại trang trại quy mô 500 - 1000 lợn rừng

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|               QUY TRÌNH PHÒNG - TRỊ APP TỔNG THỂ TẠI CƠ SỞ BÁN HOANG DÃ           |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
| 1. An toàn sinh học & Vệ sinh môi trường:                                         |
|    - Phun tiêu độc chuồng trại định kỳ 2 lần/tuần bằng Formol 2% hoặc Crezin 5%.  |
|    - Thiết kế hệ thống bãi chăn thả có mái che/bóng mát, thoát nước nhanh.        |
| 2. Phòng bệnh bằng Vaccine:                                                       |
|    - Lợn con 21 & 51 ngày tuổi: Tiêm vaccine Dịch tả chủng C.                     |
|    - Lợn con 35 ngày tuổi: Tiêm vaccine Tai xanh (PRRS).                          |
|    - Lợn con 70 ngày tuổi: Tiêm vaccine Lở mồm long móng (LMLM).                  |
| 3. Xử lý khi có ca bệnh phát sinh:                                               |
|    - Cách ly ngay lợn ho, khó thở sang ô chuồng chăm sóc đặc biệt.                |
|    - Áp dụng Phác đồ Marphamox-LA: Tiêm bắp 1ml/8-10kg TT; nhắc lại sau 48 giờ.   |
|    - Trộn kháng sinh dự phòng (Amoxicillin bột) vào thức ăn cho toàn đàn nghi nhiễm|
+-----------------------------------------------------------------------------------+

Phân tích tài chính & Lợi ích kinh tế (Cost-Benefit Analysis)

Giả định một trang trại quy mô 200 lợn thịt, tỷ lệ mắc bệnh APP trung bình 15% (30 con mắc/lứa):

• Áp dụng phác đồ cũ (Pneumotic + Kanatialin):
  • Chi phí thuốc: $30 \times 58.000 = 1.740.000\text{ VNĐ}$
  • Lợn chết do stress tiêm (dự kiến 2 con): $2 \times 3.000.000 = 6.000.000\text{ VNĐ}$
  • Tổng thiệt hại: 7.740.000 VNĐ
• Áp dụng phác đồ mới (Marphamox-LA):
  • Chi phí thuốc: $30 \times 42.500 = 1.275.000\text{ VNĐ}$
  • Tỷ lệ chết giảm về 0 (nhờ giảm stress): $0\text{ VNĐ}$
  • Tổng chi phí: 1.275.000 VNĐ
• Hiệu quả ròng: Tiết kiệm 6.465.000 VNĐ/lứa, tỷ suất hoàn vốn can thiệp đạt ROI > 500%.

---

Hạn chế và hướng phát triển

Hạn chế kỹ thuật hiện tại

• Chưa định type huyết thanh chuyên sâu: Chưa thực hiện kỹ thuật PCR định danh chính xác serotype lọt vào đàn (trong số 12 serotype của biotype 1 và 2) do điều kiện trang thiết bị dã ngoại còn hạn chế.
• Phương thức cấp thuốc: Vẫn cần tiêm bắp cá thể đối với lợn ốm nặng; chưa có dạng bào chế Amoxicillin vi nang trộn thức ăn chịu nhiệt ổn định cho động vật hoang dã.

Hướng phát triển tương lai

1. Nghiên cứu Vaccine Tự thân (Autogenous Vaccine): Phân lập các chủng A. pleuropneumoniae độc lực cao tại chỗ để sản xuất vaccine vô hoạt đa giá đặc hiệu vùng.
2. Xây dựng hệ thống IoT giám sát âm thanh chuồng nuôi: Tích hợp microphone và cảm biến AI nhận diện sớm tần số tiếng ho của lợn rừng trong đêm để phát hiện dịch trước khi xuất hiện triệu chứng thở thể bụng.

---

Đối tượng hưởng lợi

+------------------------------------------------------------------------------------------+
|                            GIÁ TRỊ MANG LẠI CHO CÁC NHÓM ĐỐI TƯỢNG                       |
+------------------------+-----------------------------------------------------------------+
| Nhóm đối tượng         | Giá trị định lượng & Định tính                                  |
+------------------------+-----------------------------------------------------------------+
| Sinh viên / Học viên   | Nguồn tài liệu thực tế chuẩn mực về phương pháp nghiên cứu      |
| Chăn nuôi - Thú y      | lâm sàng và quy trình phân lô đối chứng sinh học.               |
| Bác sĩ thú y cơ sở     | Phác đồ điều trị rút gọn, hiệu quả cao (>94%), giảm áp lực      |
|                        | tiêm chích trên động vật hoang dã/bán hoang dã.                 |
| Chủ trang trại lợn rừng| Tiết kiệm 26,7% chi phí thuốc men, giảm tỷ lệ hao hụt đàn,      |
|                        | nâng cao tỷ lệ nuôi sống lên trên 95%.                          |
| Nhà nghiên cứu dịch tễ | Dữ liệu dịch tễ học thực địa tin cậy về biến thiên tỷ lệ nhiễm  |
|                        | APP theo lứa tuổi và mùa vụ tại Việt Nam.                       |
+------------------------+-----------------------------------------------------------------+

---

Câu hỏi thường gặp

1. Yêu cầu kỹ thuật quan trọng nhất khi tiêm Marphamox-LA cho lợn rừng là gì?

Cần sử dụng kim tiêm đủ dài (kim 16G hoặc 18G tùy thể trọng) để đưa thuốc vào sâu trong bắp thịt (vùng cơ cổ sau gốc tai). Lắc kỹ lọ thuốc trước khi rút để phân tán đều vi hạt amoxicillin trong dung môi dầu.

2. Tại sao tỷ lệ mắc bệnh lại tăng cao đột biến ở lứa tuổi 4 - 6 tháng?

Đây là "khoảng trống miễn dịch" khi kháng thể mẹ truyền qua sữa đầu đã cạn kiệt, trong khi hệ miễn dịch chủ động của lợn chưa hoàn thiện. Kết hợp với việc tách đàn, thay đổi khẩu phần thức ăn và mật độ nuôi nhốt tăng, lợn dễ bị nhiễm khuẩn.

3. Có thể dùng Marphamox-LA để điều trị dự phòng cho toàn đàn không?

Không nên tiêm diện rộng cho lợn khỏe để tránh nguy cơ lờn thuốc. Thay vào đó, khi phát hiện ca bệnh trong đàn, nên cách ly cá thể bệnh để tiêm Marphamox-LA, đồng thời trộn kháng sinh phổ rộng dạng bột (như Amoxicillin 50% hoặc Doxycycline) vào cám cho toàn bộ ô chuồng trong 3 - 5 ngày.

4. Bệnh viêm phổi - màng phổi (APP) khác gì so với bệnh Suyễn lợn (Mycoplasma)?

APP do vi khuẩn Actinobacillus pleuropneumoniae gây ra tiến triển cấp tính, gây sốt cao (>40.5°C), ho ướt, thở thể bụng dữ dội, chảy dịch bọt lẫn máu ở mũi và gây chết nhanh với bệnh tích phổi hoại tử fibrin dính màng phổi. Suyễn lợn do Mycoplasma hyopneumoniae tiến triển mãn tính, ho khan kéo dài, ít gây sốt và không có bệnh tích viêm dính màng phổi.

5. Chi phí đầu tư cho phác đồ mới có cao hơn phác đồ cũ không?

Tổng chi phí rẻ hơn đáng kể. Mặc dù giá 1 lọ Marphamox-LA cao hơn kháng sinh đơn chất, nhưng do chỉ tiêm 2 mũi (cách nhau 48h) và không phải dùng kết hợp nhiều loại kháng sinh cùng lúc, chi phí thực tế chỉ là 42.500 VNĐ/con so với 58.000 VNĐ/con ở phác đồ đa kháng sinh.

---

Kết luận

Đề tài tốt nghiệp của tác giả Nguyễn Văn Chiến đã giải quyết trọn vẹn một bài toán dịch tễ và điều trị thực tiễn cấp bách tại cơ sở chăn nuôi lợn rừng bán hoang dã. Nghiên cứu đã chứng minh rõ nét:

• Tỷ lệ mắc bệnh viêm phổi - màng phổi trên đàn lợn rừng lai là 15,56%, tập trung cao điểm ở giai đoạn 4 - 6 tháng tuổi (lên tới 29,79%) và vào các tháng giao mùa lạnh ẩm cuối năm.
• Phác đồ sử dụng kháng sinh tác dụng kéo dài Marphamox-LA kết hợp Bromhexine vượt trội hoàn toàn so với phác đồ đa kháng sinh truyền thống về mọi chỉ tiêu: tỷ lệ khỏi bệnh đạt 94,44%, thời gian hồi phục nhanh (3,42 ngày), tỷ lệ tái nhiễm thấp (3,92%), giảm thiểu stress bắt giữ và tiết kiệm 26,7% chi phí điều trị.

Đây là cơ sở khoa học và cẩm nang kỹ thuật giá trị cao, sẵn sàng chuyển giao và nhân rộng cho các mô hình chăn nuôi lợn đặc sản, lợn bán hoang dã và các trang trại quy mô công nghiệp trên toàn quốc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề Chăn nuôi là ngành kinh tế quan trọng của Việt Nam, là nguồn cung cấp thực phẩm chủ yếu cho ngƣời dân. Đây cũng là ngành kinh tế giúp cho nông dân tăng thu nhập, giải quyết đƣợc nhiều công ăn việc làm cho ngƣời lao động, là một trong hai ngành sản xuất chủ yếu của nông nghiệp, với đối tƣợng sản xuất là các loại động vật nuôi nhằm cung cấp các sản phẩm đáp ứng nhu cầu của con ngƣời. Ngành chăn nuôi cung cấp các sản phẩm có giá trị kinh tế cao nhƣ thịt, trứng, sữa, mật ong. nhằm đáp ứng các nhu cầu tiêu dùng thiết yếu hàng ngày của ngƣời dân.

Một xu hƣớng tiêu dùng có tính qui luật chung là khi xã hội phát triển thì nhu cầu tiêu dùng về các sản phẩm chăn nuôi ngày càng tăng lên so với các sản phẩm nông nghiệp nói chung. Chăn nuôi là ngành cung cấp nhiều sản phẩm làm nguyên liệu quí giá cho các ngành công nghiệp chế biến thực phẩm và dƣợc liệu. Chăn nuôi là ngành ngày càng có vai trò quan trọng trong việc cung cấp các sản phẩm đặc sản tƣơi sống và sản phẩm chế biến có giá trị cho xuất khẩu. Tuy nhiên dịch bệnh xảy ra ngày một nhiều làm cho năng suất chăn nuôi giảm.

Đặc biệt là các bệnh truyền nhiễm nhƣ bệnh lở mồm long móng, tụ huyết trùng, đóng dấu. và một bệnh nguy hiểm đáng quan tâm là bệnh viêm phổi - màng phổi, ngoài việc thiệt hại về kinh tế còn ảnh hƣởng tới sức khỏe con ngƣời và đời sống xã hội của cả quốc gia. Bệnh viêm phổi - màng phổi ở lợn vẫn đang là một trong những bệnh hoành hành nhiều nhất ở một số nƣớc trên thế giới và có ảnh hƣởng đáng kể đến hiệu quả kinh tế của trại. Bệnh do vi khuẩn Actinobacillus pleuropneumoniae gây ra và đây luôn là mối hiểm họa nghiêm trọng đối với nhiều trại lợn vì tỉ lệ chết cao khi dịch bệnh nổ ra (lên đến 15%).

e 2 Bệnh thƣờng xảy ra ở nửa giai đoạn sau của quá trình tăng trƣởng của lợn nên gây ra thiệt hại nặng cho các nhà chăn nuôi, đòi hỏi phải có liệu pháp điều trị hợp lý và ảnh hƣởng không nhỏ đến hiệu suất của đàn lợn (tăng trọng thấp hơn nhƣng lại tăng tỉ số chuyển hóa thức ăn). Xuất phát từ tình hình dịch bệnh thực tế của các nƣớc trong khu vực và trên thế giới, tạo điều kiện cho ngành chăn nuôi lợn trong nƣớc ngày càng phát triển, việc nghiên cứu một cách đầy đủ về vi khuẩn Actinobacillus pleuropneumoniae và khả năng gây bệnh của chúng là một vấn đề cần thiết và cấp bách. Các kết quả có đƣợc từ nghiên cứu sẽ giúp hiểu rõ hơn về vai trò gây bệnh của vi khuẩn này, từ đó giúp các nhà chăn nuôi chủ động đƣợc các biện pháp phòng trị bệnh có hiệu quả. Vì vậy, chúng em tiến hành thực hiện đề tài: “Nghiên cứu bệnh viêm phổi - màng phổi do vi khuẩn Actinobacillus pleuropneumoniae trên đàn lợn rừng nuôi tại Chi nhánh công ty nghiên cứu & phát triển động thực vật bản địa và thử nghiệm một số phác đồ điều trị”.

Mục tiêu nghiên cứu - Xác định tỷ lệ lợn rừng bị mắc bệnh viêm phổi - màng phổi tại trại chăn nuôi động vật bán hoang dã thuộc Chi nhánh công ty nghiên cứu & phát triển động thực vật bản địa. - Thử nghiệm hiệu quả của một số phác đồ điều trị làm cơ sở cho việc điều trị bệnh viêm phổi - màng phổi tại trại. Ý nghĩa khoa học và cơ sở thực tiễn - Các kết quả nghiên cứu của đề tài là cơ sở khoa học góp phần phục vụ cho các nghiên cứu về bệnh viêm phổi - màng phổi tiếp theo của trại và làm tƣ liệu nghiên cứu về bệnh viêm phổi - màng phổi tại Chi nhánh công ty nghiên cứu và phát triển động thực vật bản địa. - Các kết quả nghiên cứu điều trị bệnh và đánh giá hiệu quả điều trị bằng một số phác đồ góp phần phục vụ sản xuất ở trại để kiểm soát và khống chế bệnh viêm phổi - màng phổi ở trong đàn lợn rừng nuôi tại cơ sở.

e 3 Phần 2 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 2. Tổng quan tài liệu 2. Cơ sở khoa học của đề tài 2. Vai trò và chức năng sinh lý của bộ máy hô hấp của lợn Đối với tất cả các loài động vật thì một trong những yếu tố quyết định đến sự sống là có đủ lƣợng O2.

Trong mỗi phút, cơ thể động vật cần 6 - 8ml O2 và thải ra 250ml CO2. Để có đủ lƣợng O2 thiết yếu này và thải ra đƣợc lƣợng CO2 ra khỏi cơ thể thì cơ thể phải thực hiện động tác hô hấp. Quá trình hô hấp của cơ thể lợn đƣợc chia nhƣ sau: - Hô hấp ngoài: Là quá trình trao đổi khí giữa cơ thể và môi trƣờng đƣợc thực hiện ở phổi thông qua các phế nang. - Hô hấp trong: Là quá trình sử dụng O2 ở mô bào.

- Quá trình vận chuyển CO2, O2 từ phổi đến mô bào và ngƣợc lại. Động tác hô hấp đƣợc điều khiển bằng cơ chế thần kinh thể dịch và đƣợc thực hiện bởi các cơ quan hô hấp. Cơ quan hô hấp của lợn gồm đƣờng dẫn khí (mũi, hầu, họng, khí quản, phế quản) và phổi. Dọc đƣờng dẫn khí có hệ thống thần kinh và hệ thống mạch máu phân bố dày đặc, có tác dụng sƣởi ấm không khí trƣớc khi vào đến phổi.

Trên niêm mạc đƣờng hô hấp có nhiều tuyến tiết dịch nhờn để giữ bụi và dị vật có lẫn trong không khí. Niêm mạc đƣờng hô hấp cũng có lớp lông rung luôn chuyển động hƣớng ra ngoài do đó có thể đẩy các dị vật hoặc bụi ra ngoài. Cơ quan thụ cảm trên niêm mạc đƣờng hô hấp rất nhạy cảm với các thành phần lạ có trong không khí. Khi có vật lạ, cơ thể có phản xạ ho, hắt hơi… nhằm đẩy vật lạ ra ngoài, không cho xâm nhập vào sâu trong đƣờng hô hấp.

Khí O2 sau khi vào phổi và khí CO2 thả ra đƣợc trao đổi tại phế nang. e 4 Phổi lợn bao gồm rất nhiều phế nang làm tăng diện tích bề mặt trao đổi khí. Một động tác hít vào và thở ra đƣợc gọi là một lần hít thở. Tần số hô hấp là số lần thở/phút.

Mỗi loài động vật khác nhau trong điều kiện bình thƣờng có tần số hô hấp khác nhau: Lợn: 10-20 lần/phút Bò: 12-20 lần/phút Ngựa: 8-10 lần/phút Trong trƣờng hợp gia súc mắc bệnh hoặc gặp phải một số kích thích thì tần số hô hấp sẽ thay đổi có khi tăng lên hoặc giảm xuống. Hiểu biết về bệnh viêm phổi - màng phổi ở lợn Bệnh viêm phổi - màng phổi lợn là một bệnh đƣờng hô hấp lây lan mạnh, bệnh thƣờng gây chết lợn, chủ yếu là lợn choai. Đặc trƣng của bệnh là ho, khó thở, thở thể bụng, tần số hô hấp tăng cao. Lợn chết với bệnh tích phổi bị gan hóa và viêm dính thành ngực.

* Mầm bệnh Vi khuẩn Actinobacillus pleuropneumoniae thuộc họ Pasteurellae, thuộc giống Actinobacillus, trƣớc đây còn có tên là Haemophilus parahaemolyticus hay H. pleuropneumoniae, đã đƣợc chứng minh là nguyên nhân chính gây nên bệnh viêm phổi - màng phổi truyền nhiễm ở lợn. - Đặc tính hình thái và tính chất nuôi cấy Vi khuẩn A. pleuropneumoniae là loại cầu trực khuẩn nhỏ, gram (-), kích thƣớc 0,3 - 0,5x0,6 - 1,4 m, không di động, không sinh nha bào và có hình thành giáp mô.

Dƣới kính hiển vi điện tử quan sát thấy vi khuẩn có lông hay còn gọi là pili có kích thƣớc 0,5 - 2x60 - 450 nm. pleuropneumoniae là một vi khuẩn khó tính, khó nuôi cấy. Chủ yếu sinh trƣởng trong môi trƣờng đƣợc bổ sung 5% huyết thanh ngựa, và trong điều kiện có 5 - 10% CO2. Vi khuẩn không mọc trên môi trƣờng thạch máu e 5 thông thƣờng trừ khi thạch máu đƣợc bổ sung NAD và chúng mọc xung quanh các khuẩn lạc của tụ cầu do Staphylococcus aureus trong quá trình phát triển trên thạch máu đã phá huỷ hồng cầu có trong máu và sản sinh ra chất NAD.

Do đó cần cấy vài đƣờng tụ cầu kèm trên đĩa thạch máu khi phân lập vi khuẩn A. pleuropneumoniae trên môi trƣờng này. Vi khuẩn hình thành khuẩn lạc 0,5 - 1 mm sau 24h nuôi cấy trên thạch máu có cấy kèm tụ cầu và hình thành vùng dung huyết , nhất là khi sử dụng máu cừu (Kilian và cs, 1978 [15]) và ngƣời ta thấy hiện tƣợng này liên quan tới sự có mặt ba chất làm tan tế bào: Apx I; Apx II; Apx III (Nguyễn Lê Hoa, 2001) [3]. pleuropneumoniae có thể phân biệt đƣợc với H.

parasuis bởi sự xuất hiện dung huyết xung quanh đƣờng cấy tụ cầu trên thạch máu, vì vi khuẩn Haemophilus khi nuôi cấy trên thạch máu không gây ra hiện tƣợng dung huyết. Nhƣng với Haemophilus sp. (nhóm phụ) cần có NAD nhƣ Haemophilus sp. nhóm C (Trịnh Quang Hiệp, 2002) [4] nay đã đƣợc xếp vào nhóm Actinobacillus nhƣ A.

Trong môi trƣờng nuôi cấy, vi khuẩn đòi hỏi yếu tố V để phát triển, nó phát triển tốt trên môi trƣờng thạch Chocolate nhƣng vi khuẩn không mọc trên môi trƣờng MacConkey. pleuropneumoniae có khả năng lên men các loại đƣờng: Xylose, Ribose, Glucose, Fructose, Maltose,.và không lên men: Trehalose, Arabinose, Lactose, Raffinose, Mannitol,. Phản ứng sinh Indol, Oxidase, Catalase, Urease, CAMP Test dƣơng tính. - Sức đề kháng A.

pleuropneumoniae có sức đề kháng kém. Vi khuẩn chỉ tồn tại trong môi trƣờng tự nhiên trong một thời gian ngắn. Tuy nhiên khi đƣợc bảo vệ bởi chất nhầy hoặc các chất hữu cơ khác thì vi khuẩn có thể sống sót trong vài ngày. Trong nƣớc sạch ở nhiệt độ 40C, vi khuẩn có thể sống đƣợc 30 ngày, nhiều giờ trong khí dung và có thể tồn tại đƣợc trong 4 ngày ở mô phổi và e 6 chất thải ở nhiệt độ phòng.

Nó bị diệt nhanh chóng ở điều kiện khô và các chất sát trùng thông thƣờng (Nielsen R. pleuropneumoniae là nguyên nhân chính gây nên bệnh viêm phổi - màng phổi. Có thể chia thành 2 biotype dựa trên nhu cầu sử dụng NAD của vi khuẩn (Nguyễn Ngọc Nhiên, 1996) [7]). Biotype 1 của vi khuẩn khi nuôi cấy trên môi trƣờng nhân tạo phụ thuộc vào NAD, biotype 2 không phụ thuộc vào NAD nhƣng cần có các pyridine nucleotide đặc hiệu hoặc các chất tiền thân của pyridine nucleotide để tổng hợp NAD cần thiết cho sự phát triển của chúng.

Biotype 1 có độc lực cao hơn biotype 2. Đến nay, trong biotype 1, đã tìm thấy đƣợc 12 serotype, chúng đƣợc phân loại theo type huyết thanh từ 1 - 12 (riêng serotype 5 đƣợc chia làm 5A và 5B). Trong biotype 2, serotype 2, 4, 7, 9 có chung nhóm quyết định kháng nguyên nhƣ biotype 1.