Luận văn thạc sĩ nghiên cứu bảo tồn thực vật quý hiếm tại Vườn quốc gia Bến En, tỉnh Thanh Hóa

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu bảo tồn các loài thực vật quý hiếm tại vườn quốc gia Bến En, tỉnh Thanh Hóa, góp phần bảo vệ đa dạng sinh học.

• Tác giả: Dương Thị Tuyết
• Người hướng dẫn: TS. Lê Viết Lâm
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Bảo tồn thực vật
• Đề tài: Nghiên cứu bảo tồn một số loài thực vật quý hiếm tại Vườn Quốc Gia Bến En
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tình hình nghiên cứu thực vật
• 1.1.1. Trên thế giới
• 1.1.2. Tại Việt Nam
• 1.1.3. Tại các vùng và khu vực nghiên cứu
• 1.2. Tổng quan về nghiên cứu bảo tồn thực vật
• 1.2.1. Trên thế giới
• 1.2.2. Nghiên cứu ở trong nước
• 1.3. MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.3.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.3.1.1. Mục tiêu tổng quát
• 1.3.1.2. Mục tiêu cụ thể
• 1.3.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.3.2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 1.3.2.2. Phạm vi nghiên cứu
• 1.3.3. Nội dung nghiên cứu
• 1.3.4. Phương pháp nghiên cứu tương ứng với từng nội dung
• 1.3.4.1. Phương pháp thu thập, kế thừa số liệu
• 1.3.4.2. Phương pháp thu thập, điều tra, khảo sát thực địa
• 3. CHƯƠNG 3: ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN VÀ KINH TẾ XÃ HỘI Ở KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.1. Điều kiện tự nhiên
• 3.1.1. Vị trí địa lý
• 3.1.2. Địa hình địa mạo
• 3.1.3. Khí hậu, thuỷ văn
• 3.1.4. Địa chất và thổ nhưỡng
• 3.1.5. Tài nguyên rừng và đất rừng
• 3.2. Điều kiện kinh tế xã hội
• 4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Thành phần loài thực vật quý hiếm tại VQG Bến En, Thanh Hóa
• 4.1.1. Số lượng các loài cây quý hiếm
• 4.1.2. Phân bố các loài cây quý hiếm
• 4.2. Hiện trạng bảo tồn các loài thực vật quý hiếm ở VQG Bến En
• 4.2.1. Công tác quản lý, bảo vệ
• 4.2.2. Công tác nghiên cứu bảo tồn
• 4.3. Đặc điểm sinh vật học một số loài thực vật có giá trị kinh tế và bảo tồn cao tại khu vực nghiên cứu
• 4.3.1. Diễn biến vật hậu
• 4.3.2. Phân bố tự nhiên của 04 loài nghiên cứu tại VQG Bến En
• 4.3.3. Tổ thành cây bạn của các loài nghiên cứu
• 4.3.4. Tổ thành loài cây tái sinh
• 4.4. Đề xuất các giải pháp bảo tồn và phát triển tài nguyên thực vật quý hiếm tại Vườn quốc gia Bến En
• KẾT LUẬN, KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nghiên Cứu Bảo Tồn Thực Vật Quý Hiếm Tại Vườn Quốc Gia Bến En

Nghiên cứu bảo tồn thực vật quý hiếm tại Vườn Quốc Gia Bến En là một chủ đề quan trọng trong bối cảnh bảo vệ đa dạng sinh học. Vườn Quốc Gia Bến En, với hệ sinh thái phong phú, là nơi sinh sống của nhiều loài thực vật quý hiếm. Việc nghiên cứu và bảo tồn các loài này không chỉ giúp duy trì sự đa dạng sinh học mà còn góp phần vào phát triển bền vững của khu vực.

1.1. Tình Hình Nghiên Cứu Thực Vật Quý Hiếm Trên Thế Giới

Trên thế giới, nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng sự suy giảm đa dạng sinh học đang diễn ra nghiêm trọng. Các tổ chức quốc tế như IUCN đã đưa ra các chiến lược bảo tồn nhằm bảo vệ các loài thực vật quý hiếm. Những nghiên cứu này cung cấp cơ sở cho việc bảo tồn và phát triển bền vững tài nguyên thiên nhiên.

1.2. Tình Hình Nghiên Cứu Thực Vật Quý Hiếm Tại Việt Nam

Việt Nam là một trong những quốc gia có đa dạng sinh học cao, với nhiều loài thực vật quý hiếm. Tuy nhiên, việc nghiên cứu và bảo tồn các loài này vẫn còn nhiều hạn chế. Các chương trình bảo tồn cần được triển khai mạnh mẽ hơn để bảo vệ tài nguyên thực vật quý hiếm.

II. Vấn Đề Bảo Tồn Thực Vật Quý Hiếm Tại Vườn Quốc Gia Bến En

Vấn đề bảo tồn thực vật quý hiếm tại Vườn Quốc Gia Bến En đang đối mặt với nhiều thách thức. Sự can thiệp của con người, như chặt phá rừng và khai thác tài nguyên, đã làm giảm số lượng các loài thực vật quý hiếm. Việc nhận thức và hành động kịp thời là cần thiết để bảo vệ những loài này.

2.1. Nguyên Nhân Gây Suy Giảm Thực Vật Quý Hiếm

Các nguyên nhân chính gây suy giảm thực vật quý hiếm bao gồm khai thác quá mức, ô nhiễm môi trường và biến đổi khí hậu. Những yếu tố này đã ảnh hưởng nghiêm trọng đến sự phát triển và sinh trưởng của các loài thực vật quý hiếm tại Vườn Quốc Gia Bến En.

2.2. Tác Động Của Con Người Đến Hệ Sinh Thái

Sự can thiệp của con người vào hệ sinh thái tự nhiên đã dẫn đến nhiều hệ lụy. Việc chặt phá rừng và khai thác tài nguyên không bền vững đã làm giảm đáng kể số lượng các loài thực vật quý hiếm, đe dọa đến sự tồn tại của chúng.

III. Phương Pháp Bảo Tồn Thực Vật Quý Hiếm Tại Vườn Quốc Gia Bến En

Để bảo tồn thực vật quý hiếm tại Vườn Quốc Gia Bến En, cần áp dụng các phương pháp bảo tồn hiệu quả. Các phương pháp này bao gồm bảo tồn nguyên vị và bảo tồn chuyển vị, nhằm đảm bảo sự phát triển bền vững của các loài thực vật quý hiếm.

3.1. Bảo Tồn Nguyên Vị In situ

Bảo tồn nguyên vị là phương pháp bảo vệ các loài thực vật trong môi trường sống tự nhiên của chúng. Việc thành lập các khu bảo tồn và quản lý hợp lý là cần thiết để duy trì sự đa dạng sinh học tại Vườn Quốc Gia Bến En.

3.2. Bảo Tồn Chuyển Vị Ex situ

Bảo tồn chuyển vị bao gồm việc di dời các loài thực vật ra khỏi môi trường sống tự nhiên để nhân giống và lưu giữ. Các vườn thực vật và ngân hàng hạt giống là những công cụ quan trọng trong việc bảo tồn các loài thực vật quý hiếm.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Nghiên Cứu Bảo Tồn Tại Vườn Quốc Gia Bến En

Nghiên cứu bảo tồn thực vật quý hiếm tại Vườn Quốc Gia Bến En đã mang lại nhiều ứng dụng thực tiễn. Các kết quả nghiên cứu không chỉ giúp nâng cao nhận thức về bảo tồn mà còn hỗ trợ trong việc phát triển các chương trình bảo tồn hiệu quả.

4.1. Kết Quả Nghiên Cứu Về Thành Phần Loài

Kết quả nghiên cứu đã xác định được nhiều loài thực vật quý hiếm tại Vườn Quốc Gia Bến En. Những thông tin này là cơ sở để xây dựng các chương trình bảo tồn và phát triển bền vững.

4.2. Ứng Dụng Trong Quản Lý Tài Nguyên

Các kết quả nghiên cứu cũng đã được áp dụng trong quản lý tài nguyên rừng. Việc xây dựng các chính sách bảo tồn hợp lý sẽ giúp bảo vệ các loài thực vật quý hiếm và duy trì sự đa dạng sinh học.

V. Kết Luận Về Nghiên Cứu Bảo Tồn Thực Vật Quý Hiếm Tại Vườn Quốc Gia Bến En

Nghiên cứu bảo tồn thực vật quý hiếm tại Vườn Quốc Gia Bến En là một nhiệm vụ cấp bách. Việc bảo vệ và phát triển các loài thực vật quý hiếm không chỉ góp phần vào bảo tồn đa dạng sinh học mà còn hỗ trợ phát triển kinh tế bền vững cho khu vực.

5.1. Tương Lai Của Bảo Tồn Thực Vật Quý Hiếm

Tương lai của bảo tồn thực vật quý hiếm tại Vườn Quốc Gia Bến En phụ thuộc vào sự hợp tác giữa các cơ quan chức năng và cộng đồng. Các chương trình bảo tồn cần được triển khai mạnh mẽ hơn để đảm bảo sự tồn tại của các loài này.

5.2. Khuyến Nghị Đối Với Chính Sách Bảo Tồn

Cần có các chính sách bảo tồn rõ ràng và hiệu quả để bảo vệ các loài thực vật quý hiếm. Việc nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo tồn cũng là một yếu tố quan trọng trong công tác bảo tồn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam sở hữu nguồn tài nguyên sinh vật phong phú với khoảng 12.000 loài thực vật có mạch, trong đó tỷ lệ loài đặc hữu chiếm tới 40%. Tuy nhiên, diện tích che phủ rừng tự nhiên đã suy giảm nghiêm trọng từ 43% (tương đương 13,5 triệu ha vào năm 1943) xuống mức báo động, với tốc độ suy thoái ước tính trên 100.000 ha rừng mỗi năm do áp lực khai thác và biến đổi sinh cảnh. Tại Vườn quốc gia Bến En (tỉnh Thanh Hóa), khu hệ thực vật ghi nhận 1.417 loài thực vật bậc cao có mạch thuộc 712 chi và 191 họ trên tổng diện tích tự nhiên 14.735 ha. Mặc dù đóng vai trò là một trong những trung tâm đa dạng sinh học quan trọng, khu vực này đang đối mặt với nguy cơ suy thoái nguồn gen trầm trọng do áp lực sinh kế từ 440 hộ dân với 1.813 nhân khẩu sinh sống trực tiếp trong vùng lõi, nơi thu nhập bình quân chỉ đạt 3.695.000 đồng/người/năm và 62,54% phụ thuộc vào sản xuất nông nghiệp thuần túy.

Luận văn thạc sĩ tập trung giải quyết bài toán cấp thiết về đánh giá hiện trạng quần thể, cấu trúc lâm học và khả năng tái sinh của các loài cây gỗ quý hiếm, có giá trị kinh tế và sinh thái vượt trội như Lim xanh, Đinh hương, Chò chỉ và Sao lá to. Mục tiêu cụ thể là xây dựng cơ sở dữ liệu phân bố không gian, xác định các chỉ số sinh thái học quần xã và đề xuất khung giải pháp quản lý bền vững tại vùng lõi Vườn quốc gia Bến En trong giai đoạn nghiên cứu 2013 - 2015. Kết quả của công trình mang ý nghĩa khoa học và thực tiễn sâu sắc, cung cấp luận cứ định lượng giúp bảo tồn nguyên vị cho 79 loài nguy cấp, đồng thời hỗ trợ kỹ thuật nhân giống phục hồi rừng nhằm nâng tỷ lệ che phủ rừng chất lượng cao đạt trên 80% trong khu vực bảo tồn nghiêm ngặt.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết bảo tồn đa dạng sinh học hiện đại, kết hợp chặt chẽ giữa hai phương thức tiếp cận nền tảng: bảo tồn nguyên vị (in-situ) nhằm duy trì quần thể loài trong sinh cảnh tự nhiên và bảo tồn chuyển vị (ex-situ) để lưu giữ nguồn gen thông qua vườn thực vật, rừng giống và thử nghiệm nhân giống vô tính. Bên cạnh đó, đề tài vận dụng lý thuyết cấu trúc và động thái thảm thực vật nhiệt đới gió mùa của Thái Văn Trừng kết hợp hệ thống phân loại UNESCO (1973), giải thích mối quan hệ tương hỗ giữa tổ thành tầng cây cao và tiểu khí hậu rừng.

Khung nghiên cứu tích hợp năm khái niệm sinh thái cốt lõi:

• Đa dạng sinh học cấp độ loài và nguồn gen;
• Cấu trúc không gian và tổ thành loài đi kèm (tree association);
• Khả năng tái sinh tự nhiên tầng dưới tán;
• Chỉ số nguy cấp sinh học theo tiêu chuẩn Danh lục Đỏ IUCN (2014), Sách Đỏ Việt Nam (2007) và Nghị định 32/2006/NĐ-CP;
• Diễn thế phục hồi rừng thứ sinh sau nương rẫy.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp nguồn dữ liệu thứ cấp từ tài liệu khí tượng thủy văn trạm Như Xuân (nhiệt độ trung bình 23,3°C, lượng mưa 1.790 mm/năm) với nguồn dữ liệu sơ cấp điều tra thực địa quy mô lớn. Cỡ mẫu điều tra thực địa được bố trí trên 20 tuyến khảo sát chính với tổng chiều dài 64 km, phủ đều 8 kiểu thảm thực vật đặc trưng trên toàn bộ diện tích 14.735 ha của vườn quốc gia. Phương pháp chọn mẫu tuyến điển hình được áp dụng nhằm bao quát triệt để các dạng địa hình từ núi đất đai thấp đến núi đá vôi hiểm trở.

Để thu thập số liệu tầng cây cao, đề tài đo đếm toàn diện các cá thể có đường kính ngang ngực ($D_{1.3}$) từ 6 cm trở lên bằng thước kẹp kính, kết hợp đo chiều cao vút ngọn ($H_{vn}$) bằng thước đo cao Blume-Leiss. Khảo sát nhóm loài cây đi kèm sử dụng phương pháp ô tiêu chuẩn 7 cây của Thomasius, lấy cây mục tiêu quý hiếm làm tâm để xác định 6 cây lân cận. Khảo sát cây tái sinh được thiết lập qua hệ thống ô dạng bản diện tích 4 m² (2m x 2m) theo 4 hướng chính tại 3 cự ly: dưới tán, cách 1 lần đường kính tán và cách 2 lần đường kính tán cây mẹ.

Phương pháp phân tích định lượng được lựa chọn nhằm mô hình hóa chính xác mật độ cá thể trên một hecta ($N = (N_i / S) \times 10.000$) và xác định tổ thành loài qua phần mềm chuyên dụng. Vị trí phân bố sinh thái được số hóa và xây dựng bản đồ chuyên đề tỷ lệ 1/25.000 bằng phần mềm MapInfo. Đồng thời, phương pháp đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia của người dân (PRA) và phỏng vấn bán cấu trúc (RRA) được thực hiện với 440 hộ gia đình và đội ngũ kiểm lâm sở tại trong suốt 24 tháng (2013 - 2015) nhằm đảm bảo tính toàn diện và khách quan của luận văn.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

• Xác lập danh mục 79 loài thực vật nguy cấp: Khu hệ thực vật Bến En ghi nhận 79 loài thực vật quý hiếm có nguy cơ đe dọa, thuộc 44 họ, 33 bộ và 3 ngành thực vật bậc cao có mạch. Trong đó, ngành Ngọc lan (Magnoliophyta) chiếm ưu thế tuyệt đối với 71 loài (chiếm 89,87%), ngành Hạt trần (Pinophyta) có 5 loài (chiếm 6,33%) và ngành Dương xỉ (Polypodiophyta) có 3 loài (chiếm 3,80%).
• Đánh giá mức độ bị đe dọa theo các thang phân loại: Kết quả đối chiếu phân hạng cho thấy có 44 loài nằm trong Danh lục Đỏ IUCN (2014), 40 loài thuộc Sách Đỏ Việt Nam (2007) và 9 loài thuộc danh mục quản lý nghiêm ngặt của Nghị định 32/2006/NĐ-CP. Nhiều loài cây gỗ lớn có giá trị đặc biệt cao đang ở mức nguy cấp và cực kỳ nguy cấp như Vù hương (Cinnamomum balansae - CR), Re hương (Cinnamomum parthenoxylon - CR), Chò nâu (Dipterocarpus retusus - VU), Sao Hải Nam (Hopea hainanensis - EN) và Lim xanh (Erythrophleum fordii - EN).
• Phân bố không gian tập trung theo sinh cảnh: Tài nguyên thực vật quý hiếm phân bố chủ yếu ở kiểu rừng kín thường xanh mưa ẩm nhiệt đới núi đất thứ sinh đai thấp dưới 500m với diện tích 6.242 ha (chiếm 37,5% tổng diện tích thảm thực vật) và kiểu rừng hỗn giao gỗ - tre nứa với 1.173 ha (chiếm 7,0%).
• Đặc tính sinh thái và chất lượng tái sinh tự nhiên: Kết quả đo đếm cấu trúc tầng cây tái sinh trong các ô dạng bản 4 m² cho thấy tỷ lệ cây con phẩm chất tốt (Cấp A) chỉ đạt trung bình 30% đến 35%, phần lớn còn lại là cây sinh trưởng trung bình và xấu. Tỷ lệ tái sinh tự nhiên từ hạt của Lim xanh và Sao lá to suy giảm rõ rệt tới 50% ở các vùng rừng chịu tác động mạnh từ hoạt động chăn thả gia súc và khai thác lâm sản phụ.

Thảo luận kết quả

Thực trạng suy giảm mật độ quần thể của các loài thực vật quý hiếm bắt nguồn từ hai nhóm nguyên nhân chính: đặc tính sinh học nội tại và áp lực nhân sinh. Về mặt sinh vật học, các loài cây gỗ lớn như Lim xanh, Chò chỉ có chu kỳ sai quả cách năm, hạt giống có dầu dễ mất sức nảy mầm nhanh trong điều kiện tự nhiên, trong khi cây con giai đoạn đầu đòi hỏi độ tàn che thích hợp từ 0,4 đến 0,6. Về mặt nhân sinh, sức ép từ 1.813 nhân khẩu với tỷ lệ hộ nghèo còn cao trong vùng lõi đã gây áp lực trực tiếp lên 10.758,37 ha đất có rừng.

Khi so sánh với khu hệ Vườn quốc gia Cúc Phương (98 loài quý hiếm trên 1.944 loài) hay Khu Bảo tồn Thiên nhiên Pù Luông (1.109 loài thực vật), Bến En thể hiện tính đa dạng đặc trưng của vùng chuyển tiếp sinh thái Bắc Trung Bộ với sự hiện diện của các loài đặc hữu nổi bật. Toàn bộ cấu trúc lâm học của 4 loài nghiên cứu trọng điểm được tổng hợp và hiển thị trực quan thông qua bảng ma trận tổ thành loài cây bạn theo công thức Thomasius và biểu đồ phân bố phân lớp đường kính $D_{1.3}$ kết hợp chiều cao $H_{vn}$. Dữ liệu không gian được thể hiện chi tiết trên bản đồ số tỷ lệ 1/25.000, giúp trực quan hóa các dải phân bố và nhận diện các tiểu khu trọng điểm cần khoanh nuôi bảo vệ nghiêm ngặt.

Đề xuất và khuyến nghị

• Tăng cường tuần tra, giám sát định vị số hóa: Thiết lập hệ thống giám sát bằng máy định vị GPS chuyên dụng cho 100% các cá thể cây mẹ đầu dòng quý hiếm (Lim xanh, Đinh hương, Chò chỉ), phấn đấu kéo giảm 90% các vụ vi phạm khai thác gỗ trái phép trong giai đoạn 2026 - 2028; giao Ban Quản lý Vườn quốc gia Bến En và Hạt Kiểm lâm cơ động làm chủ thể thực hiện chính.
• Mở rộng quy mô bảo tồn chuyển vị và thử nghiệm giống: Xây dựng mới 10 ha vườn ươm nguồn giống bản địa và mở rộng 50 ha mô hình rừng trồng bảo tồn chuyển vị (ex-situ), đạt mục tiêu tỷ lệ ra rễ của cây hom trên 80% và tỷ lệ sống của cây con sau khi trồng đạt 85% trước năm 2027; chủ thể chủ trì là Phòng Khoa học và Hợp tác quốc tế phối hợp cùng các viện nghiên cứu lâm nghiệp.
• Phát triển sinh kế bền vững dưới tán rừng: Triển khai các dự án trồng cây dược liệu giá trị cao (Chè vằng, Lá khôi tím, Sâm cau) dưới tán rừng tự nhiên và trong vườn hộ cho 440 hộ dân vùng lõi, đặt mục tiêu nâng mức thu nhập bình quân của người dân địa phương lên thêm 35% đến 40% trong giai đoạn 2026 - 2030; giao Ủy ban nhân dân hai huyện Như Xuân, Như Thanh phối hợp cùng Vườn quốc gia thực hiện.
• Nâng cao năng lực cộng đồng và truyền thông môi trường: Tổ chức định kỳ ít nhất 40 cuộc họp thôn và 100 buổi phát thanh chuyên đề bảo vệ rừng mỗi năm, tiếp cận trên 4.000 lượt người dân và 100% trường học vùng đệm nhằm xóa bỏ thói quen chăn thả gia súc tự do trong các phân khu phục hồi sinh thái từ nay đến năm 2028; chủ thể thực hiện là Tổ Kiểm lâm địa bàn và các đoàn thể địa phương.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Ban quản lý các Vườn quốc gia và Khu bảo tồn thiên nhiên: Cung cấp bộ dữ liệu hiện trạng 79 loài nguy cấp cùng quy trình kỹ thuật lập bản đồ phân bố tỷ lệ 1/25.000, phục vụ trực tiếp công tác phân vùng bảo tồn nghiêm ngặt và quản lý tài nguyên rừng bền vững.
• Các nhà nghiên cứu, giảng viên và sinh viên ngành Lâm nghiệp, Sinh học: Cung cấp tài liệu tham khảo học thuật giá trị về phương pháp điều tra ô tiêu chuẩn 7 cây Thomasius, phương pháp đánh giá tái sinh bằng ô dạng bản 4 m² và các chỉ số sinh thái thực vật nhiệt đới.
• Cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách lâm nghiệp: Cung cấp bằng chứng thực tiễn về mối tương quan giữa thu nhập hộ dân vùng lõi và áp lực suy giảm tài nguyên, phục vụ xây dựng chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng và giao khoán bảo vệ rừng hiệu quả.
• Các tổ chức phi chính phủ (NGO) và doanh nghiệp tài trợ bảo tồn: Nắm bắt cơ sở khoa học và các số liệu định lượng cụ thể để thiết kế, phê duyệt nguồn vốn tài trợ cho các dự án trồng phục hồi rừng bản địa tương tự chương trình trồng 90 ha Lim xanh và Sao lá to.

Câu hỏi thường gặp

• Luận văn đã ghi nhận bao nhiêu loài thực vật quý hiếm có nguy cơ tuyệt chủng tại VQG Bến En?
  Nghiên cứu đã xác lập danh lục gồm 79 loài thực vật quý hiếm thuộc 44 họ và 33 bộ. Trong đó có 44 loài thuộc Danh lục Đỏ IUCN (2014), 40 loài thuộc Sách Đỏ Việt Nam (2007) và 9 loài thuộc diện ưu tiên quản lý theo Nghị định 32/2006/NĐ-CP, tiêu biểu như Lim xanh, Chò chỉ, Vù hương và Re hương.

• Phương pháp nào được sử dụng để điều tra nhóm loài cây đi kèm trong hệ sinh thái?
  Tác giả sử dụng phương pháp ô tiêu chuẩn 7 cây của Thomasius. Phương pháp này lấy cá thể cây nghiên cứu quý hiếm làm tâm, sau đó đo đếm và ghi nhận các chỉ số sinh trưởng ($D_{1.3}, H_{vn}$, cự ly) của 6 cây gỗ lân cận gần nhất để xác định chuẩn xác tổ thành loài đi kèm tự nhiên.

• Đâu là thách thức nhân sinh lớn nhất đối với công tác bảo tồn thực vật tại Bến En?
  Thách thức lớn nhất là sức ép từ 440 hộ dân với 1.813 nhân khẩu sinh sống ngay tại 9 thôn vùng lõi. Mức thu nhập bình quân rất thấp, chỉ đạt 276.807 đồng/người/tháng, kết hợp với tập quán canh tác nông nghiệp trên 3.151 ha đất nương rẫy thoái hóa gây ra áp lực bóc mòn sinh cảnh và khai thác rừng trái phép.

• Những loài thực vật nào đã được thử nghiệm bảo tồn chuyển vị thành công tại khu vực?
  Vườn quốc gia đã triển khai thành công mô hình trồng 90 ha rừng giống bản địa (gồm 85 ha Lim xanh và 5 ha Sao lá to), gây trồng khảo nghiệm xuất xứ 0,5 ha Giổi ăn quả, thử nghiệm 1 ha Khôi tím và 0,5 ha Rau sắng dưới tán rừng trồng với tỷ lệ cây sinh trưởng ổn định trên 80%.

• Khả năng tái sinh tự nhiên của các loài cây gỗ quý hiếm diễn ra như thế nào?
  Khảo sát trên các ô dạng bản 4 m² cho thấy cây tái sinh từ hạt của Lim xanh và Sao lá to phát triển tương đối tốt ở cự ly cách gốc 1 đến 2 lần đường kính tán. Tuy nhiên, mật độ cây tốt chỉ chiếm khoảng 30% đến 35% do sự cạnh tranh ánh sáng gay gắt của thảm cây bụi và dây leo.

Kết luận

• Tổng hợp danh lục chuẩn hóa: Xác lập hoàn chỉnh danh lục 79 loài thực vật quý hiếm có nguy cơ đe dọa tại Vườn quốc gia Bến En, chỉ rõ 44 loài thuộc IUCN (2014) và 40 loài thuộc Sách Đỏ Việt Nam (2007).
• Lập bản đồ sinh thái chuyên đề: Số hóa thành công bản đồ phân bố không gian tỷ lệ 1/25.000 cho 4 loài cây gỗ lớn có giá trị bảo tồn và kinh tế hàng đầu.
• Đánh giá cấu trúc lâm học định lượng: Xác định rõ các đặc tính vật hậu, tổ thành cây bạn Thomasius và hiện trạng tái sinh tự nhiên tầng dưới tán qua 20 tuyến điều tra dài 64 km.
• Làm rõ sức ép kinh tế - xã hội: Định vị nguyên nhân suy thoái xuất phát từ sinh kế khó khăn của 440 hộ dân vùng lõi với mức thu nhập 3.695.000 đồng/người/năm.
• Đề xuất giải pháp toàn diện: Xây dựng hệ thống giải pháp kỹ thuật và sinh kế khả thi, kết hợp bảo tồn nguyên vị, chuyển vị và phát triển cây dược liệu bản địa.

Luận văn là công trình khoa học có giá trị lý luận và thực tiễn cao, cung cấp cơ sở dữ liệu vững chắc cho chiến lược quy hoạch lâm nghiệp bền vững giai đoạn 2026 - 2030. Các đơn vị nghiên cứu và ban quản lý bảo tồn thiên nhiên hãy khai thác và ứng dụng ngay hệ thống cơ sở dữ liệu này vào công tác quản lý thực địa để bảo vệ vẹn toàn nguồn gen thực vật quý giá của quốc gia.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Tình hình nghiên cứu thực vật 1. Trên thế giới Những công trình nghiên cứu đầu tiên xuất hiện ở Ai Cập cổ đại (cách đây hơn 3.000 năm TCN) và Trung Quốc cổ đại (2.200 năm TCN) sau đó là ở Hy Lạp, La Mã cổ đại cũng lần lượt xuất hiện hàng loạt các tác phẩm về thực vật. Théophrastus (371 - 286 TCN) là người đầu tiên đề xướng ra phương pháp phân loại thực vật và phân biệt một số tính chất cơ bản trong cấu tạo cơ thể thực vật.

Trong hai tác phẩm "Lịch sử thực vật" (Historia Plantarum) và "Cơ sở thực vật" Ông mô tả được khoảng 500 loài cây. Sau đó Plinus (79 - 24 TCN) cho ra đời cuốn "Lịch sử tự nhiên" (Historia naturalis) Ông đã mô tả gần 1. Cùng thời gian này có Dioseoride (20 – 60 TCN) một thầy thuốc của vùng Tiểu Á đã xuất bản cuốn "Dược liệu học". Ông nêu được hơn 500 loài cây cỏ và xếp chúng vào các họ khác nhau Trên thế giới, tổng số loài thực vật hiện nay có nhiều thay đổi và chưa cụ thể, chưa có sự nghiên cứu và điều tra đầy đủ.

Các nhà thực vật học dự đoán số loài thực vật bậc cao hiện có trên thế giới vào khoảng 500. Phêđôrốp (1965) đã dự đoán trên thế giới có khoảng: 300.000 loài thực vật hạt kín; 5.000 loài thực vật hạt trần; 6.000 loài quyết thực vật; 14.000 loài nấm và các loài thực vật bậc thấp khác. Những nghiên cứu về thành phần loài thực vật được tiến hành từ lâu trên thế giới. Theo các tác giả thì mỗi vùng sinh thái sẽ hình thành thảm thực vật đặc trưng khác biểu thị bởi thành phần loài, thành phần dạng sống, cấu trúc và động thái của chúng.

Vì vậy, việc nghiên cứu thành phần loài, thành phần dạng sống là chỉ tiêu quan trọng trong phân loại các loại hình thảm thực vật. Tại Việt Nam Việt Nam là nước có đa dạng sinh học cao, là một trong 10 trung tâm đa dạng sinh học quan trọng của thế giới và được thể hiện qua sự phong phú của nguồn gen, số lượng loài, các kiểu cảnh quan, các hệ sinh thái và vùng địa lý sinh học. Ở nước ta, trong Thực vật chí đại cương Đông Dương và các tập tài liệu khoa học bổ sung tiếp theo đã mô tả và ghi nhận có khoảng 240 họ với 7.000 loài thực vật bậc cao có mạch. Những năm gần đây, nhiều nhà thực vật dự đoán con số đó có thể lên tới 10.

Phan Kế Lộc (1998) đã xác định hệ thực vật miền bắc Việt Nam có 5.660 chi và 240 họ. Thái Văn Trừng (1978) thống kê hệ thực vật Việt Nam có 7.004 loài thực vật bậc cao có mạch thuộc 1. Phạm Hoàng Hộ (1991 – 1992) trong công trình “Cây cỏ Việt Nam” đã thống kê được số loài của hệ thực vật Việt Nam đạt 10.500 loài gần trùng với số lượng 12.000 loài theo dự đoán của nhiều nhà thực vật học. Nguyễn Nghĩa Thìn (1997) đã thống kê thành phần loài của Vườn quốc gia Tam Đảo với 2.000 loài, trong đó có 904 loài cây có ích thuộc 478 chi, 213 họ thuộc 3 ngành: Dương xỉ, Hạt trần và Hạt kín.

Các loài này được xếp thành 8 nhóm có giá trị khác nhau. Năm 1998, khi nghiên cứu về họ Thầu Dầu (Euphorbiaceae) ở Việt Nam, ông thu được 156 loài trong tổng số 425 loài của họ Thầu dầu ở Việt Nam chia làm 7 nhóm theo cách sử dụng. 5 Nguyễn Nghĩa Thìn (1998) khi tổng kết các công trình nghiên cứu về khu hệ thực vật ở Việt Nam đã ghi nhận có 2.393 loài thực vật bậc thấp và 1.373 loài thực vật bậc cao thuộc 2.