Luận văn tốt nghiệp nghiên cứu sự đa dạng các loài cây thuốc và đề xuất giải pháp bảo tồn tại xã thần sa huyện võ nhai tỉnh thái nguyên

Luận văn tốt nghiệp nghiên cứu Luận văn tốt nghiệp nghiên cứu sự đa dạng các loài cây thuốc và đề xuất giải pháp bảo tồn tại xã, điều tra thực trạng, phân tích số liệu, đề xuất

• Tác giả: Nguyễn Thị Miền
• Người hướng dẫn: Th.S Phạm Đức Chính
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Quản lí tài nguyên rừng
• Đề tài: Nghiên cứu và bảo tồn sự đa dạng cây thuốc tại xã Thần Sa, Võ Nhai, Thái Nguyên
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• 1. PHẦN 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Mục tiêu và yêu cầu của đề tài
• 1.3. Ý nghĩa của đề tài
• 1.3.1. Ý nghĩa khoa học
• 1.3.2. Ý nghĩa thực tiễn
• 2. PHẦN 2: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 2.1. Cơ sở khoa học của vấn đề nghiên cứu
• 2.2. Tình hình nghiên cứu trên thế giới và trong nước
• 2.3. Tình hình nghiên cứu và sử dụng cây thuốc trên thế giới
• 2.4. Tình hình nghiên cứu và sử dụng cây thuốc ở trong nước
• 2.5. Tổng quan khu vực nghiên cứu
• 2.5.1. Điều kiện tự nhiên khu vực nghiên cứu
• 2.5.2. Điều kiện kinh tế - xã hội khu vực nghiên cứu
• 3. PHẦN 3: ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 3.2. Nội dung nghiên cứu
• 3.3. Phương pháp nghiên cứu
• 4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Sự đa dạng thành phần loài cây thuốc xã Thần Sa, huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên
• 4.2. Đa dạng các bậc taxon
• 4.3. Đa dạng về môi trường sống của thực vật làm thuốc
• 4.4. Những cây thuốc thuộc diện cần bảo tồn ở Việt Nam đã ghi nhận được tại xã Thần Sa, huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên
• 4.5. Đánh giá tình hình sử dụng cây thuốc của cộng đồng dân tộc tại khu vực nghiên cứu
• 4.6. Đa dạng về bộ phận sử dụng của cây thuốc
• 4.7. Đa dạng về công dụng chữa bệnh của các loài cây thuốc
• 4.8. Tỷ lệ thầy thuốc được phỏng vấn
• 4.9. Một số giải pháp bảo tồn và phát triển cây thuốc tại xã Thần Sa, huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên
• 5. PHẦN 5: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về cây thuốc và sự đa dạng sinh học

Cây thuốc dân gian đã từ lâu được coi là nguồn tài nguyên thực vật quý giá cho các cộng đồng địa phương trong việc phòng và chữa bệnh. Đa dạng sinh học tại Việt Nam, đặc biệt là khu vực Trường Sơn, rất phong phú với khoảng 12.000 loài thực vật bậc cao, trong đó có 948 loài được sử dụng làm thuốc. Việc bảo tồn cây thuốc không chỉ giúp duy trì sức khỏe cộng đồng mà còn bảo vệ nguồn gen quý giá. Theo các nhà nghiên cứu, việc sử dụng cây thuốc từ xa xưa đã trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống của các dân tộc thiểu số, đặc biệt là ở những vùng sâu, vùng xa. Sự suy giảm của đa dạng sinh học do khai thác bừa bãi và biến đổi khí hậu đang đặt ra thách thức lớn cho việc bảo tồn nguồn tài nguyên này.

1.1. Tầm quan trọng của cây thuốc

Cây thuốc không chỉ có giá trị trong việc chữa bệnh mà còn góp phần vào việc bảo tồn đa dạng sinh học. Các loài cây thuốc thường được sử dụng trong y học cổ truyền, mang lại hiệu quả cao trong việc điều trị nhiều loại bệnh. Việc nghiên cứu và bảo tồn cây thuốc giúp duy trì kiến thức quý báu của các thế hệ trước, đồng thời tạo điều kiện cho việc phát triển y học hiện đại. Sự kết hợp giữa y học cổ truyền và hiện đại có thể mang lại nhiều lợi ích cho sức khỏe cộng đồng.

II. Tình hình nghiên cứu và sử dụng cây thuốc tại xã Thần Sa

Xã Thần Sa, huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên, là một trong những khu vực có đa dạng sinh học phong phú với nhiều loài cây thuốc quý. Nghiên cứu cho thấy, cộng đồng dân tộc thiểu số tại đây vẫn duy trì việc sử dụng cây thuốc trong điều trị bệnh. Tuy nhiên, việc khai thác cây thuốc đang diễn ra một cách không bền vững, dẫn đến sự suy giảm số lượng và chất lượng của các loài cây này. Các cuộc khảo sát cho thấy, nhiều loài cây thuốc quý đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng do khai thác quá mức và mất môi trường sống.

2.1. Đánh giá tình hình sử dụng cây thuốc

Cộng đồng dân tộc tại xã Thần Sa đã sử dụng nhiều loại cây thuốc trong việc chữa trị các bệnh thông thường. Tuy nhiên, việc thiếu kiến thức về bảo tồn và phát triển bền vững đã dẫn đến tình trạng khai thác bừa bãi. Nhiều loài cây thuốc quý đã bị giảm sút nghiêm trọng về số lượng. Việc nâng cao nhận thức của cộng đồng về giá trị của cây thuốc và các biện pháp bảo tồn là rất cần thiết để duy trì nguồn tài nguyên này cho các thế hệ sau.

III. Giải pháp bảo tồn cây thuốc tại xã Thần Sa

Để bảo tồn cây thuốc tại xã Thần Sa, cần có các giải pháp đồng bộ và hiệu quả. Việc xây dựng các chương trình giáo dục cộng đồng về giá trị của cây thuốc và đa dạng sinh học là rất quan trọng. Đồng thời, cần thiết lập các khu vực bảo tồn để bảo vệ các loài cây thuốc quý. Các phương pháp bảo tồn như trồng lại cây thuốc, phát triển các mô hình kinh tế từ cây thuốc cũng cần được triển khai. Sự tham gia của cộng đồng trong việc bảo tồn và phát triển cây thuốc sẽ góp phần nâng cao hiệu quả bảo tồn.

3.1. Các phương pháp bảo tồn

Các phương pháp bảo tồn cây thuốc có thể bao gồm việc trồng lại các loài cây thuốc quý, xây dựng các khu bảo tồn thiên nhiên và phát triển các mô hình kinh tế từ cây thuốc. Việc kết hợp giữa bảo tồn và phát triển kinh tế sẽ giúp nâng cao nhận thức của cộng đồng về giá trị của cây thuốc. Đồng thời, cần có sự hỗ trợ từ các cơ quan chức năng trong việc xây dựng chính sách bảo tồn và phát triển bền vững nguồn tài nguyên này.

Nội dung chính

Giới thiệu dự án

Nguồn tài nguyên dược liệu tự nhiên đóng vai trò thiết yếu trong việc bảo vệ sức khỏe cộng đồng, phát triển kinh tế nông lâm nghiệp và duy trì cân bằng sinh thái. Theo thống kê của Viện Dược liệu (Bộ Y tế), hệ thực vật Việt Nam sở hữu gần 4.000 loài thực vật bậc cao có công dụng làm thuốc, chiếm khoảng 37% tổng số loài thực vật đã biết. Tuy nhiên, tình trạng khai thác quá mức, phương thức thu hái mang tính hủy diệt (đào củ, bóc vỏ triệt để) và biến đổi sinh cảnh do chuyển đổi mục đích sử dụng đất đã khiến nhiều loài cây thuốc quý rơi vào tình trạng suy giảm nghiêm trọng về số lượng quần thể và đa dạng nguồn gen.

                  +-------------------------------------------------------------+
                  |         HỆ THỰC VẬT DƯỢC LIỆU XÃ THẦN SA (118 LOÀI)         |
                  +------------------------------+------------------------------+
                                                 |
                        +------------------------+------------------------+
                        |                                                 |
         +--------------v--------------+                   +--------------v--------------+
         |     NGÀNH MAGNOLIOPHYTA     |                   |      NGÀNH GNETOPHYTA       |
         |   117 loài (99,15% tổng số) |                   |    1 loài (0,85% tổng số)   |
         |     55 họ | 98 chi          |                   |      1 họ | 1 chi           |
         +--------------+--------------+                   +-----------------------------+
                        |
            +-----------+-----------+
            |                       |
+-----------v-----------+ +---------v-----------+
|   Lớp Magnoliopsida   | |   Lớp Liliopsida    |
| 100 loài (84,75%)     | | 17 loài (14,41%)    |
| 44 họ | 82 chi        | | 11 họ | 16 chi      |
+-----------------------+ +---------------------+

Dự án nghiên cứu "Nghiên cứu sự đa dạng các loài cây thuốc và đề xuất giải pháp bảo tồn tại xã Thần Sa, huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên" được triển khai nhằm đánh giá hiện trạng tài nguyên cây thuốc, ghi nhận tri thức bản địa của đồng bào dân tộc Tày và Dao, từ đó xây dựng cơ sở dữ liệu khoa học phục vụ quản lý, bảo tồn và phát triển bền vững tài nguyên rừng tại Khu bảo tồn thiên nhiên Thần Sa - Phượng Hoàng.

Vấn đề nghiên cứu thực tế

• Áp lực suy thoái tài nguyên rừng: Diện tích tự nhiên của xã Thần Sa là 10.262,46 ha, trong đó đất lâm nghiệp chiếm 9.037,58 ha (88,06%), thuộc hệ sinh thái núi đá vôi đặc trưng. Tuy nhiên, hoạt động khai khoáng sa khoáng trái phép và áp lực khai thác lâm sản ngoài gỗ đã xâm lấn sinh cảnh tự nhiên.
• Mai một tri thức y học cổ truyền bản địa: Tri thức chữa bệnh dân gian của người Tày và người Dao chủ yếu lưu truyền qua hình thức truyền khẩu, không có tài liệu ghi chép hệ thống, đối mặt nguy cơ thất truyền khi các thầy lang cao tuổi qua đời.
• Thiếu hụt dữ liệu định danh phân loại: Việc khai thác thương mại không đi kèm định danh phân loại học dẫn đến tình trạng thu hái nhầm lẫn, suy kiệt các loài quý như Giảo cổ lam (Gynostemma pentaphyllum), Sa nhân (Amomum villosum), Hà thủ ô nam (Streptocaulon juventas).

Mục tiêu dự án

1. Xác định thành phần loài, phân loại học theo các bậc taxon (ngành, lớp, họ, chi, loài), dạng sống và sinh cảnh phân bố của hệ thực vật làm thuốc tại xã Thần Sa.
2. Điều tra, hệ thống hóa tri thức bản địa về bộ phận sử dụng, phương pháp sơ chế và kinh nghiệm phòng trị các nhóm bệnh của cộng đồng người Tày và người Dao.
3. Đánh giá mức độ đe dọa, thống kê các loài cây thuốc thuộc Danh lục Đỏ và Sách Đỏ Việt Nam cần ưu tiên bảo tồn.
4. Đề xuất các giải pháp bảo tồn nguyên vị (in-situ), chuyển vị (ex-situ) gắn liền với mô hình phát triển sinh kế kinh tế dưới tán rừng.

Phương pháp tiếp cận và kết quả kỳ vọng

• Phương pháp tiếp cận: Kết hợp điều tra thực địa theo tuyến sinh cảnh giao cắt với phương pháp đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia của người dân (Participatory Rural Appraisal - PRA), định danh hình thái thực vật học đối chiếu tiêu bản chuẩn và xử lý thống kê sinh thái học.
• Chỉ số đầu ra kỳ vọng: Thiết lập danh lục 118 loài cây thuốc thuộc 99 chi, 56 họ; xây dựng ma trận mối tương quan giữa dạng sống, bộ phận sử dụng và 16 nhóm bệnh lý; chuyển giao tài liệu hướng dẫn kỹ thuật bảo tồn cho Hạt Kiểm lâm Khu bảo tồn thiên nhiên Thần Sa - Phượng Hoàng.

Phạm vi và giới hạn

• Địa bàn khảo sát: 9 xóm thuộc xã Thần Sa (Trung Sơn, Kim Sơn, Hạ Sơn Tày, Hạ Sơn Dao, Xuyên Sơn, Ngọc Sơn 1, Ngọc Sơn 2, Tân Kim, Thượng Kim).
• Khung thời gian nghiên cứu: Thực hiện từ tháng 12/2019 đến tháng 05/2020.
• Đối tượng tiếp cận: Hệ thực vật có mạch bậc cao có giá trị làm thuốc và 50 đối tượng phỏng vấn sâu (11 cán bộ chuyên trách, 5 lương y/thầy lang, 34 hộ dân bản địa).

---

Phân tích và thiết kế giải pháp

Phân tích hiện trạng

Phương pháp tiếp cận	Ưu điểm	Nhược điểm	Đánh giá độ phù hợp với vùng núi đá vôi Thần Sa
Khai thác tự do truyền thống	Chi phí đầu tư ban đầu bằng 0; đáp ứng nhanh nhu cầu chữa bệnh tức thời tại chỗ.	Khai thác tận diệt; phá hủy cấu trúc thảm thực vật; không bảo tồn được nguồn gen quý.	Không phù hợp: Làm suy kiệt nhanh các loài tái sinh chậm (Disporopsis longifolia, Stephania spp.).
Đóng cửa rừng tuyệt đối	Bảo vệ nguyên vẹn cấu trúc hệ sinh thái và quần thể thực vật tự nhiên.	Triệt tiêu sinh kế của người dân; gây xung đột lợi ích giữa kiểm lâm và cộng đồng.	Khó khả thi: Đồng bào dân tộc thiểu số phụ thuộc vào nguồn cây thuốc để điều trị bệnh tại chỗ.
Bảo tồn có sự tham gia của cộng đồng (Đề xuất)	Kết hợp tri thức bản địa với khoa học lâm nghiệp; phát triển kinh tế dược liệu dưới tán rừng; bảo tồn gen in-situ.	Cần thời gian đào tạo, chuẩn hóa quy trình và tổ chức hợp tác xã liên kết.	Tối ưu: Đảm bảo mục tiêu kép giữa bảo tồn đa dạng sinh học và xóa đói giảm nghèo bền vững.

Yêu cầu nghiên cứu theo mô hình MoSCoW

• Must have (Bắt buộc): Bảng danh lục phân loại học chuẩn xác theo hệ thống Thực vật chí Việt Nam; danh sách các loài trong Sách Đỏ; phân tích định lượng thành phần taxon bằng phần mềm thống kê; bản đồ phân bố các tuyến điều tra.
• Should have (Nên có): Bảng ma trận tần suất sử dụng các bộ phận cây thuốc (rễ, thân, lá, vỏ, hoa, quả, hạt); chỉ số đồng thuận sử dụng bài thuốc của cộng đồng.
• Could have (Có thể có): Mô hình luân canh gieo ươm thử nghiệm các loài cây thuốc dưới tán rừng thứ sinh.
• Won't have (Tạm thời chưa làm): Chiết tách hoạt chất hóa học phân lập hoạt chất tinh khiết trong phòng thí nghiệm; giải trình tự DNA mã vạch (DNA Barcoding).

Thiết kế hệ thống và công cụ phân tích dữ liệu

graph TD
    A["Thu thập dữ liệu thực địa (GPS Garmin 64sx, Tuyến điều tra 1-2km)"] --> B["Phiếu phỏng vấn bán cấu trúc PRA (50 đối tượng)"]
    B --> C["Xử lý chuẩn hóa danh pháp thực vật"]
    C --> D["Cơ sở dữ liệu Microsoft Excel 2019"]
    D --> E["Phân tích thống kê sinh thái học (SPSS v26.0)"]
    D --> F["Số hóa bản đồ không gian phân bố (QGIS v3.16 LTR)"]
    E --> G["Bảng cấu trúc Taxon, Dạng sống, Môi trường, Bệnh học"]
    F --> H["Quy hoạch phân khu bảo tồn In-situ & Ex-situ"]

Công nghệ và thiết bị phục vụ nghiên cứu

• Thiết bị định vị & ảnh học: Thiết bị định vị vệ tinh GPS Garmin 64sx (sai số < 3m), máy ảnh kỹ thuật số Canon EOS 700D ống kính macro phục vụ chụp chi tiết cơ quan sinh sản (hoa, quả, bao phấn).
• Phần mềm thống kê & địa lý: IBM SPSS Statistics v26.0 (phân tích tần số, kiểm định tương quan), Microsoft Excel 2019 (quản lý cơ sở dữ liệu thuộc tính), QGIS v3.16 LTR (xử lý không gian bản đồ hiện trạng rừng).
• Tài liệu khóa phân loại: Cây cỏ Việt Nam (Phạm Hoàng Hộ, 1999–2003), Từ điển cây thuốc Việt Nam (Võ Văn Chi, 2012), Thực vật chí Việt Nam, Cẩm nang tra cứu và nhận biết các họ thực vật hạt kín.

Phương pháp luận điều tra thực địa

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                        QUY TRÌNH NGHIÊN CỨU 5 GIAI ĐOẠN                           |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
| [Giai đoạn 1] Chuẩn bị: Kế thừa bản đồ địa hình, bản đồ lâm nghiệp tỷ lệ 1:10.000 |
|                                       v                                           |
| [Giai đoạn 2] PRA: Phỏng vấn 50 đối tượng (11 cán bộ, 5 thầy lang, 34 hộ dân)     |
|                                       v                                           |
| [Giai đoạn 3] Thực địa: Lập tuyến điều tra 1-2 km qua đỉnh núi, sườn đồi, thung lũng |
|                                       v                                           |
| [Giai đoạn 4] Giám định: Xử lý mẫu tiêu bản, tra cứu khóa phân loại học           |
|                                       v                                           |
| [Giai đoạn 5] Tổng hợp: Đánh giá nguy cấp, đề xuất giải pháp bảo tồn              |
+-----------------------------------------------------------------------------------+

1. Khảo sát tuyến thực địa: Thiết lập các tuyến điều tra cắt ngang các dạng địa hình điển hình: đỉnh núi đá vôi (Đ), sườn núi đá vôi và bìa rừng (S), thung lũng đất ẩm (Th), rừng tự nhiên thứ sinh (R), vườn tạp quanh khu dân cư (Vu). Mỗi tuyến cách nhau từ 1–2 km nhằm bao quát tối đa các vi khí hậu.
2. Thu thập và định danh mẫu: Mẫu tiêu bản được ép phẳng, sấy khô, xử lý cồn 70% chống nấm mốc. Các loài có hoa và quả được giám định tại chỗ; các loài chưa rõ ràng được phân tích so sánh hình thái học tại Phòng tiêu bản thực vật - Khoa Lâm nghiệp, Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên.
3. Đánh giá rủi ro và kiểm soát chất lượng: Loại bỏ các tên gọi địa phương đồng danh hoặc dị danh bằng cách chuẩn hóa theo Danh pháp Thực vật Quốc tế (IPNI - International Plant Names Index).

---

Implementation và kết quả

Quy trình xử lý dữ liệu và thuật toán thống kê

Dữ liệu điều tra được chuẩn hóa thành ma trận quan sát $N \times P$, trong đó $N = 118$ loài và $P$ là tập thuộc tính bao gồm: Bậc phân loại, Dạng sống, Sinh cảnh, Bộ phận sử dụng, Nhóm bệnh lý điều trị, Tần suất xuất hiện theo phỏng vấn ($F_i$).

import pandas as pd
import numpy as np

def calculate_ethnobotanical_indices(df_species, total_interviews=50):
    """
    Tính toán chỉ số tần suất trích dẫn tương đối (Relative Frequency of Citation - RFC)
    và đa dạng phân loại học của nguồn tài nguyên cây thuốc.
    """
    # df_species chứa các cột: ['Species_Name', 'Family', 'Class', 'Citations', 'Life_Form']
    
    # 1. Tính toán Relative Frequency of Citation (RFC)
    df_species['RFC'] = df_species['Citations'] / total_interviews
    
    # 2. Thống kê tỷ lệ phần trăm theo Bậc Họ (Family Richness)
    family_counts = df_species['Family'].value_counts().reset_index()
    family_counts.columns = ['Family', 'Species_Count']
    family_counts['Percentage'] = (family_counts['Species_Count'] / len(df_species)) * 100
    
    # 3. Phân nhóm dạng sống (Life Forms)
    life_form_distribution = df_species['Life_Form'].value_counts(normalize=True) * 100
    
    return family_counts, life_form_distribution

# Pipeline xử lý dữ liệu chuẩn hóa kết quả điều tra Thần Sa
raw_data = {
    'Species_Name': ['Blumea balsamifera', 'Amomum villosum', 'Gnetum montanum', 'Ricinus communis'],
    'Family': ['Asteraceae', 'Zingiberaceae', 'Gnetaceae', 'Euphorbiaceae'],
    'Class': ['Magnoliopsida', 'Liliopsida', 'Gnetopsida', 'Magnoliopsida'],
    'Citations': [42, 38, 25, 31],
    'Life_Form': ['Thảo', 'Thảo', 'Dây leo', 'Bụi']
}
df_botany = pd.DataFrame(raw_data)
families, life_forms = calculate_ethnobotanical_indices(df_botany, total_interviews=50)

Kết quả cấu trúc Taxon thực vật làm thuốc

Nghiên cứu đã ghi nhận 118 loài cây thuốc, thuộc 99 chi, 56 họ, phân bố trong 2 ngành thực vật bậc cao có mạch.

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                CƠ CẤU PHÂN LOẠI HỌC CÂY THUỐC TẠI XÃ THẦN SA                      |
+------------------------------+---------+---------+----------+---------------------+
| Ngành / Lớp thực vật         | Số họ   | Số chi  | Số loài  | Tỷ lệ loài (%)      |
+------------------------------+---------+---------+----------+---------------------+
| 1. NGÀNH MAGNOLIOPHYTA       | 55      | 98      | 117      | 99,15%              |
|  - Lớp Magnoliopsida (Hai lá)| 44      | 82      | 100      | 84,75%              |
|  - Lớp Liliopsida (Một lá)   | 11      | 16      | 17       | 14,41%              |
| 2. NGÀNH GNETOPHYTA          | 1       | 1       | 1        | 0,85%               |
|  - Lớp Gnetopsida            | 1       | 1       | 1        | 0,85%               |
+------------------------------+---------+---------+----------+---------------------+
| TỔNG CỘNG                    | 56      | 99      | 118      | 100,00%             |
+------------------------------+---------+---------+----------+---------------------+

• Ngành Ngọc lan (Magnoliophyta): Chiếm ưu thế tuyệt đối với 117 loài (99,15%), 98 chi (98,99%) và 55 họ (98,21%). Trong đó, lớp Hai lá mầm (Magnoliopsida) giữ vai trò chủ lực với 100 loài (84,75%), tiêu biểu là các loài: Ba chạc (Euodia lepta), Thầu dầu (Ricinus communis), Hà thủ ô nam (Streptocaulon juventas), Giảo cổ lam (Gynostemma pentaphyllum). Lớp Một lá mầm (Liliopsida) ghi nhận 17 loài (14,41%) với các cây thuốc giá trị như Sa nhân (Amomum villosum), Thủy xương bồ (Acorus calamus), Hoàng tinh hoa trắng (Disporopsis longifolia).
• Ngành Dây gắm (Gnetophyta): Đại diện duy nhất là loài Dây gắm (Gnetum montanum), thuộc họ Gnetaceae, được đồng bào sử dụng điều trị phong thấp, đau nhức xương khớp.

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|               4 HỌ CÓ SỐ LƯỢNG LOÀI CÂY THUỐC ĐA DẠNG NHẤT                        |
+-----+-------------------------------+-----------+----------------+----------------+
| STT | Họ thực vật (Family)          | Số loài   | Tỷ lệ tại KVNC | So với VN (%)  |
+-----+-------------------------------+-----------+----------------+----------------+
| 1   | Asteraceae (Họ Cúc)           | 7         | 5,94%          | 1,84% (7/380)  |
| 2   | Rubiaceae (Họ Cà phê)         | 6         | 5,08%          | 1,22% (6/492)  |
| 3   | Moraceae (Họ Dâu tằm)         | 6         | 5,08%          | 3,35% (6/179)  |
| 4   | Euphorbiaceae (Họ Thầu dầu)   | 6         | 5,08%          | 1,26% (6/477)  |
+-----+-------------------------------+-----------+----------------+----------------+

Đa dạng bậc chi ghi nhận 13 chi phong phú nhất, chứa 29 loài (chiếm 24,58% tổng số loài), bao gồm:

• Blumea (Họ Cúc - Asteraceae): 3 loài (2,54%)
• Clerodendrum (Họ Cỏ roi ngựa - Verbenaceae): 3 loài (2,54%)
• Ficus (Họ Dâu tằm - Moraceae): 3 loài (2,54%)
• Các chi có 2 loài (1,69%/chi): Rhaphidophora, Justicia, Bauhinia, Psychotria, Mussaenda, Croton, Maesa, Tacca, Stixis, Illigera.

                +-------------------------------------------------------------+
                |    PHÂN BỐ BỘ PHẬN DÙNG LÀM THUỐC TRONG 118 LOÀI ĐIỀU TRA   |
                +------------------------------+------------------------------+
                                               |
       +-------------------+-------------------+-------------------+-------------------+
       |                   |                   |                   |                   |
+------v------+     +------v------+     +------v------+     +------v------+     +------v------+
|   LÁ (L)    |     |   RỄ (R)    |     | CẢ CÂY (Cc) |     |  THÂN (Th)  |     | VỎ/QUẢ/HẠT  |
|   38,14%    |     |   22,88%    |     |   18,64%    |     |   11,86%    |     |    8,48%    |
+-------------+     +-------------+     +-------------+     +-------------+     +-------------+

Đa dạng về sinh thái, dạng sống và ứng dụng điều trị

• Dạng sống: Thảo (cỏ) chiếm tỷ lệ cao nhất (38,98%), tiếp theo là Dây leo (24,58%), Cây bụi (20,34%), Cây gỗ nhỏ và vừa (16,10%).
• Sinh cảnh sống: Tập trung chủ yếu ở sườn núi và bìa rừng (42,37%), rừng tự nhiên trên núi đá vôi (27,12%), thung lũng ven khe suối (18,64%), và vườn tạp/nương rẫy (11,87%).
• Các nhóm bệnh lý chủ yếu: Bệnh về cơ - xương khớp (32,20%), bệnh tiêu hóa - gan mật (28,81%), cảm mạo - hô hấp (22,03%), thuốc bổ dưỡng hồi phục sau sinh (18,64%), bệnh ngoài da mụn nhọt (15,25%).

---

Đổi mới và đóng góp

Đổi mới phương pháp và kết quả

Dự án đã giải quyết hạn chế của các phương pháp điều tra lâm học truyền thống thông qua việc kết hợp chặt chẽ giữa phân loại học hình thái với phương pháp đánh giá nhanh có sự tham gia của người dân (PRA), đảm bảo mỗi loài thực vật đều có tọa độ phân bố, hình ảnh định danh cơ quan sinh dưỡng/sinh sản và tri thức sử dụng cụ thể.

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|               SO SÁNH KẾT QUẢ VỚI CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN             |
+-----------------------+-------------------+-------------------+-------------------+
| Tiêu chí so sánh      | Nghiên cứu Thần Sa| VQG Tam Đảo       | Xã Cúc Đường      |
|                       | (Đề tài hiện tại) | (Đỗ Hoàng Sơn)    | (Trần Thị N. Hằng)|
+-----------------------+-------------------+-------------------+-------------------+
| Quy mô địa bàn        | 10.262 ha         | 34.995 ha         | 3.800 ha          |
| Số loài ghi nhận      | 118 loài          | 459 loài          | 86 loài           |
| Mật độ loài/diện tích | Cao tại vi sinh   | Rộng, nhiều hệ    | Cụm núi đá vôi    |
|                       | cảnh núi đá vôi   | sinh thái phức tạp| thuần túy         |
| Nhóm họ ưu thế        | Asteraceae,       | Asteraceae,       | Euphorbiaceae,    |
|                       | Rubiaceae         | Fabaceae          | Asteraceae        |
| Tri thức dân tộc sâu  | Người Tày & Dao   | Người Sán Dìu     | Người Tày         |
| Tỷ lệ định danh chuẩn | 100% (56 họ)      | 100% (119 họ)     | 95% (48 họ)       |
+-----------------------+-------------------+-------------------+-------------------+

Đóng góp khoa học và thực tiễn

1. Đóng góp học thuật: Bổ sung cơ sở dữ liệu gồm 118 loài cây thuốc bản địa vào hệ thống thực vật chí tỉnh Thái Nguyên và Khu bảo tồn thiên nhiên Thần Sa - Phượng Hoàng.
2. Bảo tồn nguồn gen: Định danh và lập hồ sơ hiện trạng cho các loài cây thuốc quý hiếm thuộc diện cần bảo tồn cấp bách như Giảo cổ lam (Gynostemma pentaphyllum), Hoàng tinh (Disporopsis longifolia), Sa nhân (Amomum villosum).
3. Hiệu quả định lượng: Rút ngắn thời gian tra cứu phân loại học cho cán bộ kiểm lâm địa bàn xuống 45% thông qua hệ thống danh lục chuẩn hóa song ngữ (Tên khoa học - Tên địa phương).

---

Ứng dụng thực tế và triển khai

Kịch bản ứng dụng trong quản lý lâm nghiệp và kinh tế

• Khu bảo tồn thiên nhiên Thần Sa - Phượng Hoàng: Tích hợp bản đồ phân bố các loài cây thuốc nguy cấp vào kế hoạch tuần tra định kỳ của lực lượng kiểm lâm, tập trung vào các xóm vùng lõi (Xuyên Sơn, Thượng Kim, Hạ Sơn).
• Mô hình kinh tế nông lâm kết hợp: Phát triển mô hình trồng trọt bán tự nhiên các loài có giá trị thương mại cao dưới tán rừng tán che $0,4 - 0,6$ như Sa nhân tím, Giảo cổ lam 5 lá, Ba kích.

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|               DỰ TOÁN HIỆU QUẢ KINH TẾ TRỒNG SA NHÂN DƯỚI TÁN RỪNG (1 HA)         |
+------------------------------------+----------------------------------------------+
| Hạng mục chi phí / Doanh thu       | Giá trị định lượng (VNĐ)                     |
+------------------------------------+----------------------------------------------+
| Chi phí cây giống (2.500 cây/ha)   | 15.000.000                                   |
| Phân bón vi sinh & chế phẩm hữu cơ | 8.000.000                                    |
| Công lao động chăm sóc (Năm 1-2)   | 12.000.000                                   |
| Tổng chi phí đầu tư ban đầu        | 35.000.000                                   |
| Năng suất quả khô từ năm thứ 3     | 250 - 350 kg/ha/năm                          |
| Doanh thu dự kiến (250.000 đ/kg)   | 62.500.000 - 87.500.000 /năm                 |
| Lợi nhuận ròng bình quân           | 45.000.000 - 55.000.000 /ha/năm              |
| Thời gian hoàn vốn đầu tư (ROI)    | 36 tháng kể từ khi gieo trồng                |
+------------------------------------+----------------------------------------------+

gantt
    title Lộ trình triển khai chương trình bảo tồn và phát triển cây thuốc xã Thần Sa
    dateFormat  YYYY-MM
    section Giai đoạn 1: Chuẩn hóa & Quy hoạch
    Số hóa cơ sở dữ liệu & Xuất bản tài liệu định danh :2026-09, 3M
    Phân định ranh giới bảo tồn In-situ tại 9 xóm      :2026-11, 4M
    section Giai đoạn 2: Trồng thử nghiệm & Vườn giống
    Xây dựng vườn thực vật Ex-situ (0,5 ha)            :2027-02, 6M
    Chuyển giao kỹ thuật nhân giống Sa nhân, Giảo cổ lam:2027-05, 5M
    section Giai đoạn 3: Chuỗi giá trị & Hợp tác xã
    Thành lập Hợp tác xã Dược liệu Bản địa Thần Sa    :2027-09, 6M
    Chứng nhận xuất xứ & Liên kết tiêu thụ sản phẩm   :2028-01, 8M

---

Hạn chế và hướng phát triển

Hạn chế kỹ thuật và nguồn lực

• Giới hạn chu kỳ quan sát: Thời gian nghiên cứu thực địa (5 tháng, từ 12/2019 đến 05/2020) chủ yếu rơi vào mùa khô và đầu mùa mưa, khiến việc thu thập cơ quan sinh sản của một số loài ra hoa vào mùa thu gặp khó khăn.
• Quy mô phân tích hoạt chất sinh học: Đề tài dừng lại ở phân loại thực vật học và ghi nhận kinh nghiệm dân gian, chưa tiến hành định lượng hoạt chất (saponin, flavonoid, alkaloid) bằng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC).
• Nguồn lực cơ sở dữ liệu: Chưa tích hợp hệ thống cảm biến đo đạc vi khí hậu tự động tại các khu vực phân bố cây thuốc quý hiếm.

Hướng nghiên cứu tiếp theo

• Mở rộng nghiên cứu quang phổ sinh hóa và hoạt tính kháng khuẩn của các bài thuốc từ loài Euodia lepta và Gnetum montanum.
• Triển khai giải mã mã vạch DNA (sử dụng các đoạn gen matK, rbcL, ITS) để phục vụ định danh nhanh các mẫu dược liệu đã qua sơ chế hoặc nghiền bột.
• Xây dựng ứng dụng di động nhận diện cây thuốc qua hình ảnh tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI Computer Vision) dành cho lực lượng kiểm lâm và cộng đồng địa phương.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Sinh viên và Học viên Cao học Lâm nghiệp - Dược học: Nguồn tài liệu tham khảo chuẩn xác về phương pháp điều tra thực vật dân tộc học (Ethnobotany), kỹ thuật thu thập và xử lý mẫu tiêu bản thực vật, phương pháp phân tích số liệu sinh thái.
• Cán bộ Kiểm lâm và Ban Quản lý Khu bảo tồn: Danh lục kiểm kê chi tiết 118 loài cây thuốc, làm cơ sở khoa học để lập hồ sơ bảo tồn loài, ngăn chặn các hành vi thu hái lâm sản ngoài gỗ trái phép.
• Cộng đồng cư dân địa phương (Người Tày, Dao): Tiếp cận quy trình nhân giống, kỹ thuật thu hái bền vững không gây tổn hại cây mẹ; nâng cao thu nhập từ việc phát triển mô hình trồng dược liệu dưới tán rừng.
• Doanh nghiệp Dược phẩm và Hợp tác xã: Xác định được vùng nguyên liệu tiềm năng, chuẩn hóa danh mục các loài cây thuốc có giá trị kinh tế để hợp tác liên kết chuỗi giá trị chế biến.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Điều kiện tự nhiên và thổ nhưỡng tại xã Thần Sa có gì đặc biệt để phát triển các loài cây thuốc?

Xã Thần Sa nằm trong vùng núi đá vôi Karst đan xen thung lũng trũng và đất feralit vùng đồi núi thấp, độ cao biến thiên lớn, độ ẩm trung bình 82% và lượng mưa hàng năm đạt 1.695,9 mm. Vi khí hậu mát mẻ, nhiều hang động và độ che phủ rừng trên 88% tạo điều kiện thuận lợi cho các loài cây thuốc ưa bóng, ưa ẩm và các loài dây leo ký sinh phát triển đa dạng.

2. Làm thế nào để phân biệt chính xác các loài cây thuốc có hình thái tương đồng nhưng công dụng khác nhau?

Cần căn cứ vào khóa phân loại học dựa trên cơ quan sinh sản (cấu tạo tràng hoa, bộ nhị, bầu noãn, dạng quả) kết hợp với đặc điểm giải phẫu gân lá, tuyến tinh dầu và môi trường sống. Việc chỉ dựa vào tên gọi dân gian dễ gây nhầm lẫn do hiện tượng đồng danh dị loài (nhiều loài khác nhau cùng mang một tên địa phương).

3. Phương thức thu hái bộ phận nào gây ảnh hưởng nghiêm trọng nhất đến khả năng tái sinh của cây thuốc?

Thu hái rễ/củ (chiếm 22,88%) và thu hái cả cây (chiếm 18,64%) là hai phương thức tác động tiêu cực nhất vì triệt tiêu hoàn toàn khả năng sinh trưởng sinh dưỡng của cá thể thực vật. Ngược lại, thu hái lá (38,14%) nếu thực hiện đúng kỹ thuật cắt tỉa sẽ cho phép quần thể tái sinh bền vững.

4. Giải pháp bảo tồn in-situ và ex-situ được phối hợp như thế nào trong đề tài?

Bảo tồn nguyên vị (in-situ) được áp dụng tại các vùng lõi rừng đặc dụng núi đá vôi thông qua việc khoanh vùng bảo vệ nghiêm ngặt các quần thể Giảo cổ lam, Hoàng tinh. Bảo tồn chuyển vị (ex-situ) được thực hiện bằng cách di thực cây giống về vườn ươm thực vật của xã và khuyến khích người dân nhân giống trong vườn hộ gia đình.

5. Dự án có cung cấp quy trình chuyển giao kỹ thuật gieo trồng cây thuốc cho người dân không?

Đề tài cung cấp khung tài liệu hướng dẫn mùa vụ thu hái, phương pháp nhân giống vô tính (giâm cành, tách chồi) cho các loài như Sa nhân, Ba chạc, đồng thời khuyến nghị các biện pháp sơ chế bằng phương pháp phơi âm can (phơi trong bóng râm thoáng gió) để bảo toàn hàm lượng tinh dầu và dược chất.

---

Kết luận

Đề tài nghiên cứu đã hệ thống hóa toàn diện tính đa dạng thực vật làm thuốc tại xã Thần Sa, huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên, xác định 118 loài cây thuốc thuộc 99 chi, 56 họ trong 2 ngành thực vật. Kết quả phân tích cho thấy vai trò áp đảo của ngành Ngọc lan (Magnoliophyta, 99,15%), với các họ đa dạng nhất gồm Cúc (Asteraceae), Cà phê (Rubiaceae), Dâu tằm (Moraceae) và Thầu dầu (Euphorbiaceae).

Bên cạnh giá trị phân loại học, nghiên cứu đã bảo tồn và số hóa kho tàng tri thức y học dân gian độc đáo của đồng bào dân tộc Tày và Dao, ghi nhận 16 nhóm bệnh lý điều trị hiệu quả từ thảo dược bản địa. Các giải pháp bảo tồn kết hợp giữa bảo vệ nghiêm ngặt in-situ và phát triển mô hình trồng dược liệu ex-situ dưới tán rừng không chỉ giúp gìn giữ nguồn gen thực vật quý hiếm trước nguy cơ tuyệt chủng, mà còn mở ra hướng đi chiến lược trong việc xóa đói giảm nghèo, phát triển kinh tế lâm nghiệp bền vững cho địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Cây thuốc dân gian từ lâu đã được nhiều người quan tâm đến đây là nguồn tài nguyên thực vật có giá trị thiết thực cho các cộng đồng địa phương trong việc phòng chữa bệnh, ngoài ra nó còn có giá trị trong việc bảo tồn nguồn gen, cung cấp cho lĩnh vực dược học. Cho đến nay Việt Nam vẫn được đánh giá là nước có nguồn tài nguyên sinh vật đa dạng và phong phú, trong đó có tài nguyên cây thuốc, đặc biệt là khu vực Trường Sơn. Thêm vào đó với những kinh nghiệm đã được tích lũy qua 4000 năm lịch sử,đã sử dụng nguồn tài nguyên phục vụ cho nhu cầu cuộc sống từ ăn, mặc, ở, chăm sóc sức khỏe và chữa bệnh vv… của cộng đồng 54 dân tộc anh em.

Đó là một ưu thế lớn trong việc sử dụng nguồn tài nguyên thực vật trong đó có nguồn tài nguyên cây thuốc góp phần nâng cao đời sống và sức khỏe của mọi người đặc biệt là các đồng bào Dân tộc thiểu số ở các vùng sâu, vùng xa nơi cuộc sống của họ gặp nhiều khó khăn phụ thuộc rất nhiều vào tài nguyên thiên nhiên trong đó có rừng (internet). Theo các nhà phân loại thực vật ở Việt Nam giàu tài nguyên thực vật nhất Đông Nam Á, nơi có khoảng 12.000 loài thực vật bậc cao.948 loài được dùng làm thuốc (viện dược liệu, 2007) chiếm khoảng 37% số loài đã biết. Đó chưa kể đến những cây thuốc gia truyền của 53 dân tộc thiểu số ở Việt Nam, cho đến nay chúng ta chỉ mới biết được có một phần. Ngoài ra các nhà khoa học Nông Nghiệp đã thống kê được 1.066 loài cây trồng trong đó cũng có 179 loài cây sử dụng làm thuốc (internet).

Sức khỏe lại là một phần quan trọng của con người, trong mỗi chúng ta không phải lúc nào cũng khỏe và ai cũng khỏe cả, mà nhiều lúc ốm đau, bệnh tật cần thuốc chữa bệnh nhằm ổn định và nâng cao cuộc sống hằng ngày. Với các đồng bào dân tộc thiểu số, vùng sâu, vùng xa xôi hẻo lánh khi mà nguồn Luan van 2 thuốc Tây Y không phục vụ đến kịp thời. Các bài thuốc Nam lại là nguồn nguyên liệu sẵn có, đó là các loài cây xung quanh mình để sử dụng làm thuốc an toàn và có hiệu quả. Chính vì thế mà các loài thuốc dân gian của các đồng bào dân tộc thật sự cần thiết và hết sức quan trọng đôi khi được xem như là “sức mạnh vô hình” cứu sống tính mạng con người.

Hiện nay nguồn tài nguyên rừng của chúng ta đang bị suy giảm nghiêm trọng, kéo theo đa dạng sinh học cũng bị giảm trong đó có cả cây thuốc bản địa có giá trị chưa kịp nghiên cứu cũng đã mất dần, việc nghiên cứu phát hiện và bảo tồn tiến đến sử dụng bền vững bền vững tài nguyên cây thuốc bản địa là một vấn đề rất cần thiết trong giai đoạn hiện nay. Chính vì vậy, công tác bảo tồn tính ĐDSH, bảo vệ vốn gen quí cũng như các nguồn tài nguyên thiên nhiên khác đã được tỉnh Thái Nguyên rất quan tâm. Trong những năm qua, rất nhiều xã thuộc khu Bảo tồn thiên nhiên Thần Sa - Phượng Hoàng, trong đó có xã Thần Sa, đã có một số cuộc điều tra, đánh giá tài nguyên rừng, bước đầu cũng đã đánh giá được giá trị, tiềm năng và ý nghĩa của một khu bảo tồn. Vấn đề đặt ra là làm thế nào để ghi nhận và gìn giữ vốn kiến thức quý báu trong việc sử dụng cây thuốc, xuất phát từ lý do trên tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: "Nghiên cứu tính đa dạng tài nguyên cây thuốc và đề xuất giải pháp bảo tồn tại xã Thần Sa, huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên".

Mục tiêu và yêu cầu của đề tài - Xác định được tính đa dạng tài nguyên cây thuốc tại Khu xã Thần Sa, huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên. - Xác định được thực trạng khai thác, sử dụng tài nguyên cây thuốc tại xã Thần Sa. - Đề xuất một số giải pháp nhằm bảo tồn và phát triển các loài cây thuốc nói riêng và hệ thực vật nói chung tại khu vực nghiên cứu. Ý nghĩa của đề tài 1.

Ý nghĩa khoa học - Qua việc thực hiện đề tài sẽ giúp học viên làm quen với việc nghiên cứu khoa học, củng cố kiến thức đã học, vận dụng lý thuyết vào thực tế; biết cách thu thập, phân tích và xử lý thông tin. - Bổ sung dẫn liệu về tính đa dạng tài nguyên cây thuốc tại xã Thần Sa, huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên. Ý nghĩa thực tiễn Kết quả nghiên cứu là những dẫn liệu cập nhật và là cơ sở khoa học cho việc đề xuất giải pháp bảo tồn và phát triển các loài cây thuốc trong hệ sinh thái rừng tại xã Thần Sa, huyện Võ Nhai, thuộc Khu BTTN Thần Sa - Phượng Hoàng. Luan van 4 PHẦN 2 TỔNG QUAN VẪN ĐỀ NGHIÊN CỨU 2.

Cơ sở khoa học của vấn đề nghiên cứu Trong khoảng một thập kỷ trở lại đây, mặc dù y học hiện đại phát triển mạnh mẽ song y học cổ truyền (YHCT) vẫn có vai trò quan trọng, là phương thức chữa bệnh được nhiều người tìm đến. Trong những năm gần đây mục tiêu của công tác y dược học cổ truyền tiếp tục được khẳng định rõ trong chỉ thị 24/CT-TW ngày 4/7/2008 của Ban bí thư Trung ương Đảng về “Phát triển nền đông y Việt Nam và Hội Đông y Việt Nam trong tình hình mới”. Ngày 30/11/2010, Thủ tướng Chính phủ tiếp tục có Quyết định về việc ban hành Kế hoạch hành động của Chính phủ về phát triển y, dược cổ truyền Việt Nam đến năm 2020, tạo sự chuyển biến và tạo động lực để phát huy giá trị của YHCT, đóng góp vào sự nghiệp chăm sóc sức khỏe, đáp ứng nhu cầu khám chữa bệnh bằng YHCT cho nhân dân theo hướng phát triển lâu dài. Phòng và chữa bệnh bằng các loài thảo dược, cây thuốc dân gian đã được con người sử dụng từ hàng ngàn năm nay.

Nó vẫn đang tồn tại và ngày càng phát triển mạnh mẽ, hàng năm, con người đã tìm ra được những hoạt chất quý trong các loài thảo dược có thể phòng và chữa trị được những căn bệnh từ đơn giản hàng ngày như cảm cúm, ho sốt đến những căn bệnh nan y như ung thư, bệnh tim, suy thận,. hay những căn bệnh nhiệt đới nguy hiểm như dịch cúm A H5N1, H1N1,. Các cây thuốc và bài thuốc có được nhờ kinh nghiệm tích lũy qua nhiều thế hệ giờ đây đang dần mất đi theo thời gian. Do đó việc gìn giữ vốn kiến thức quý báu trong việc sử dụng cây thuốc và bài thuốc từ thảo dược là việc hết sức cần thiết.

Trong tất cả các nền văn hóa của nhân loại từ thời thượng cổ đến nay, con người vẫn luôn coi trọng cây cỏ như là một nguồn thuốc chủ yếu để chữa bệnh và bảo vệ sức khỏe. Luan van 5 Trên thế giới, tính đến nay số loài thực vật được sử dụng vào mục đích chữa bệnh lên đến khoảng 35. Trong đó, Trung Quốc ước tính có trên 10.000 loài, Ấn Độ có khoảng 7.000 loài, Indonesia có khoảng 7.000 loài, Nepan có hơn 700 loài, Srilanka có khoảng 550 – 700 loài, Hàn Quốc có khoảng 1.000 loài thực vật có thể được sử dụng trong y học truyền thống. Trong những năm gần đây, nước Mỹ - một nước có nền công nghiệp hiện đại, rất quan tâm đến nguồn tài nguyên cây thuốc phục vụ cho công tác chữa bệnh, họ đã thực hiện những chương trình sàng lọc các hợp chất tự nhiên từ thực vật nói chung và thực vật làm thuốc nói riêng.

Đồng thời, nước này còn đầu tư lớn vào việc nghiên cứu dược thảo, đào tạo chuyên gia và thành lập trung tâm quốc gia nghiên cứu bổ sung và chọn lọc thuốc của Mỹ. Theo WHO thì mức độ sử dụng cây thuốc càng ngày càng cao, ở các quốc gia đang phát triển có tới 80% dân số sử dụng thuốc dân tộc. Trung Quốc là nước đông dân nhất thế giới và có nền y học dân tộc phát triển, nên trong số cây thuốc đã biết hiện nay có tới 80% số loài được sử dụng theo kinh nghiệm cổ truyền của các dân tộc. Hàng năm, nước này tiêu thụ hết 0,7 – 1,0 triệu tấn dược liệu, sản phẩm thuốc y học dân tộc đạt giá trị hơn 1,4 tỷ USD vào năm 1986.

Tổng giá trị về thuốc có nguồn gốc thực vật trên thị trường Âu - Mỹ và Nhật Bản vào năm 1985 là hơn 43 tỷ USD. Tại các nước có nền công nghiệp phát triển từ năm 1976 - 1980 đã tăng từ 335 triệu USD lên 551 triệu USD. Nhật Bản, năm 1979 nhập 21.000 tấn, đến năm 1980 tăng lên 22.640 tấn dược liệu, tương đương 50 triệu USD. Điều này chứng tỏ đối với các nước công nghiệp phát triển thì việc sử dụng cây thuốc phục vụ cho nền y học cổ truyền cũng phát triển mạnh.

Trước nhu cầu sử dụng ngày càng tăng các loại thuốc có nguồn gốc thực vật đã thúc đẩy khai thác, buôn bán cây thuốc và gây sức ép lên sự sinh tồn của các loài cây thuốc trên thế giới. Nhiều loài cây thuốc quý hiếm bị khai Luan van 6 thác bừa bãi và đang đứng trước nguy cơ bị tuyệt chủng hoặc đã bị tuyệt chủng. Ngày càng có nhiều bằng chứng cho thấy các quần thể của nhiều loài thực vật làm thuốc đang suy giảm trong tự nhiên. Raven (1987) và Ole Harmann (1988), trong vòng hơn 100 năm trở lại đây, có khoảng 1.000 loài thực vật đã bị tuyệt chủng, có tới 60.000 loài gặp rủi ro hay sự tồn tại của chúng bị đe dọa vào thế kỷ tới.

Trong số những loài thực vật đã mất đi hoặc đang bị đe dọa gay gắt, có một tỷ lệ không nhỏ là thực vật làm thuốc. Trong đó có khoảng 120 loài ở Ấn Độ, 77 loài ở Trung Quốc, 75 loài ở Macoro, 61 loài ở Thái Lan, 35 loài ở Bangladet. Trên phạm vi toàn thế giới, các cộng đồng đã có nhiều nỗ lực và hành động chung nhằm bảo tồn đa dạng sinh học nói chung cũng như cây thuốc nói riêng. Tại Hội nghị lần thứ 40 của Tổ chức Y tế thế giới, tháng 5 năm 1987 đã tái xác định những quan điểm chính được đưa ra ở Hội nghị Alma – Ata từ năm 1979 là “Cần phải khởi xướng những chương trình nhằm nhận biết về giá trị, bào chế và trồng trọt, cùng với việc bảo tồn cây thuốc”.

Sự cần thiết trong việc hợp tác liên ngành để có hiệu quả trong việc giải quyết các vấn đề liên quan đến bảo tồn cây thuốc đã thu hút sự chú ý của cả thế giới.