Đặt vấn đề Thạch đen còn được gọi là sương sáo. Có tên khoa học Mesona chinensis Benth, thuộc họ hoa môi Lamiacea. Đây là loại cây thân thảo thấp, chiều cao trung bình từ 40- 60 cm. Ở Việt Nam Thạch đen được trồng tại huyện Thạch An (Cao Bằng), Tràng Định (Lạng Sơn), Bảo Lộc (Lâm Đồng), Sa Đéc (Đồng Tháp), Châu Đốc (An Giang), Bình Minh (Vĩnh Long)… Thạch đen có tác dụng giải nhiệt, giúp hạ huyết áp, trị cảm mạo, đau khớp, chống lão hóa, rất tốt cho người cao tuổi.
Thạch đen là cây ưa đất dốc nhẹ, đất ven suối ẩm thuộc loại đất thịt pha cát màu xám hoặc xám vàng, không lẫn đá. Vốn đầu tư trồng Thạch đen không lớn, dễ chăm sóc, dễ bảo quản, có thể để được 2 - 3 năm. Do là cây trồng phù hợp điều kiện thổ nhưỡng cũng như tập quán sản xuất nên từ lâu, Thạch đen được nông dân trồng với diện tích khá lớn. Từ những năm 1980 cây Thạch đen đã trở thành hàng hóa.
Nhiều gia đình thu được hàng chục triệu nhờ trồng cây Thạch đen. Trung bình 1ha cây Thạch đen sẽ cho thu hoạch hơn 4 tấn, với giá bán dao động từ 25.000 đồng/1kg như hiện nay thì người dân thu được từ 100 đến 120 triệu đồng/ha, nếu trồng thâm canh năng suất có thể đạt từ 10 - 15 tấn/ha hiệu quả kinh tế thu được từ 250 - 300 triệu đồng/ha. Theo tính toán của người dân, trên cùng một diện tích canh tác, trồng cây Thạch đen cho thu nhập cao gấp 10 lần trồng lúa nương. Do vậy nhiều vùng đã bỏ trồng lúa, hoa màu khác và thay vào đó là trồng Thạch đen.
Đây được coi là một loài cây xóa đói giảm nghèo đang mang lại hiệu quả kinh tế cao cho bà con. Tuy nhiên, hiện nay quy trình kỹ thuật trồng cây Thạch đen chưa được đầu tư nghiên cứu đúng mức về các giải pháp kỹ thuật trong đó có việc nghiên h 2 cứu về mật độ trồng hợp lý nhằm nâng cao hiệu quả kinh tế trong sản xuất. Chính vì lý do trên nên việc thực hiện đề tài: “ Nghiên cứu ảnh hưởng của mật độ trồng đến sinh trưởng, phát triển và năng suất Thạch đen tại Thái Nguyên vụ Xuân Hè năm 2018” là hết sức cần thiết trong giai đoạn hiện nay. Mục tiêu của đề tài Tìm ra mật độ trồng thích hợp cho cây Thạch đen sinh trưởng, phát triển cho năng suất, hiệu quả kinh tế cao tại Thái Nguyên.
Yêu cầu của đề tài - Đánh giá được mật độ trồng ảnh hưởng đến sinh trưởng, phát triển của Thạch đen. - Đánh giá được mật độ trồng ảnh hưởng đến năng suất, hiệu quả kinh tế của cây Thạch đen.4 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài - Xác định được ảnh hưởng giữa mật độ trồng đến sinh trưởng và năng suất cây Thạch đen. - Đề tài có ý nghĩa thực tế, giúp nâng cao năng suất và hiệu quả kinh tế Thạch đen, tránh gây lãng phí đầu tư về giống và công lao động - Báo cáo kết quả của đề tài có thể làm tài liệu tham khảo có giá trị cho cán bộ kỹ thuật, giáo viên, sinh viên, học viên trong các trường về nông nghiệp. h 3 PHẦN 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2.
Khái quát chung về cây thạch đen 2. Nguồn gốc và phân loại Cây Thạch đen có tên gọi khác là cây sương sáo. Tên khoa học: Mesona chinesis Benth, có nguồn gốc ở Đông và Đông Nam Châu Á, phân bố nhiều ở Đông Nam Trung Quốc, Đài Loan và khu vực Đông Nam Á. Loài này mọc mạnh trên các khu vực đất đỏ, đất cát và đất khô.
Ở Việt Nam cây Thạch đen mọc hoang dại ở vùng rừng núi và về sau này được trồng ở nhiều vùng đồng bằng như ở đồng bằng sông Cửu Long và Miền Đông Nam Bộ. Hiện nay Thạch đen được trồng nhiều ở Lạng Sơn, Cao Bằng, Bảo Lộc (Lâm Đồng), Sa Đéc (Đồng Tháp), Châu Đốc(An Giang)… Phân loại khoa học (Scientific classification): Bộ (Order): Hoa môi (Lamiales); Họ (Family): Hoa môi/Bạc hà (Lamiaccac); Chi (Genutis): Cỏ thach (Mesone); Loài (Species): Mesona chinensis [7]. Đặc điểm hình thái của cây Thạch đen - Thân: Cây Thạch đen là loài cây hòa thảo, thân có bốn cạnh, hình đứng mềm, bên ngoài thân có phủ một lớp lông thô, rậm. Cây có chiều dài trung bình từ 40 - 60cm, tùy điều kiện chăm sóc và thổ nhưỡng có thể dài tới 1m.
Cây Thạch đen có khả năng phân nhánh nhiều từ gốc, nhánh tỏa ra phủ kín trên mặt đất giống như cây bạc hà. - Chồi và lá: Lá cây Thạch đen mọc ra từ các mấu, chồi mọc ra từ nách lá. Lá Thạch đen thuộc loại lá đơn, mọc đối, dày, màu xanh nhạt, hình trứng hoặc trứng thuôn, thon hẹp ở gốc, nhọn ở chóp. Lá dài từ 3 – 6 cm, rộng 1 – 2 cm, cuống lá dài 1 – 2 cm.
Hai mặt lá đều có phủ một lớp lông mỏng, mép lá hình răng cưa. - Hoa và quả Hoa mọc thành cụm dày đặc ở đầu cành, khá dày đặc vào lúc hoa nở rộ, cuống hoa có thể dài tới 10 – 12 cm, có lông. Đài hoa có lông, 3 răng ở môi trên; tràng trắng hay hồng nhạt, môi trên 3 thùy, môi dưới to; nhị 2, thò dài, chỉ nhị tím. Quả của cây thạch đen nhỏ, nhẵn, thon dài khoảng 0,7 mm.
Cây Thạch đen ra hoa vào cuối thu, đầu mùa đông. - Hệ rễ Rễ cây thạch đen có dạng chùm, rễ tỏa rộng và ăn nông. Rễ của cây Thạch đen có thể mọc từ gốc, thân khi tiếp xúc trực tiếp với đất ẩm. Do vậy, khi cây Thạch đen phát triển, thân cây dài có thể có nhiều đốt thân mọc rễ cắm xuống để hỗ trợ hút chất dinh dưỡng [5].
Nhóm điều kiện sinh thái. Thạch đen là cây chịu ảnh hưởng lớn của các điều kiện sinh thái, nguyên sản của cây Thạch đen là vùng khí hậu nhiệt đới. Nghiên cứu điều kiện sinh thái của cây Thạch đen là đề cập đến các điều kiện sống thích hợp nhất về các mặt như khí hậu, đất đai… của cây Thạch đen. Nắm vững những yêu cầu sinh h 5 thái của cây Thạch thì sẽ giúp nó sinh trưởng, phát triển tốt.
Sau đây ta xét một số điều kiện sinh thái chủ yếu: - Đất đai và địa hình Thạch đen là cây không yêu cầu khắt khe về đất. Tuy nhiên để cây Thạch đen sinh trưởng, phát triển tốt, có khả năng cho năng suất cao và ổn định thì Thạch đen nên được trồng ở những nơi đất tốt. Đất trồng Thạch đen tốt phải đạt yêu cầu đất xốp, đất cát, có tầng đất dày, không lẫn đá, nhiều mùn, gần nguồn nước tưới, có khả năng thoát nước tốt (không úng, lầy) và có độ dốc thoải. Từ những yêu cầu đó ta thấy ở nước ta có nhiều vùng có đất đai thích hợp với cây Thạch đen, đặc biệt là vùng núi phía Bắc.
Đất trước khi trồng phải được cày bừa kỹ, sạch cỏ dại. Đối với đất nương rẫy, đất đồi sau khi cày bừa kỹ, sạch cỏ dại thì tiến hành làm hốc theo đường đồng mức (đường hình vành nón). Đối với đất bằng, đất ruộng thì tiến hành làm rãnh thoát nước xung quanh khu đất, lên luống rộng 1 – 1,5 m, cao 15 – 20 cm. Làm rãnh ngang luống có kích thước rộng 5 -7 cm, sâu 7 -10 cm hoặc bổ hốc trồng có kích thước dài 15cm, rộng 5 – 10 cm, sâu 7 – 10 cm.
Về thành phần cơ giới, Thạch đen ưa các loại đất từ pha cát đến đất đồi, độ mùn cao. Thạch đen được trồng trên những loại đất có thành phần cơ giới nhẹ sản phẩm thạch có màu đen đẹp, hương thơm tự nhiên , vị mát. Muốn Thạch đen có chất lượng cao và hương vị đặc biệt thì Thạch đen phù hợp trồng ở độ cao nhất định, thông thường Thạch đen chỉ phù hợp với đất rẫy có độ dốc < 250. Cây ưa đất dốc nhẹ, đất ven suối ẩm thuộc loại đất thịt pha cát màu xám hoặc xám vàng có tầng sâu dày, không lẫn đá.
Trồng Thạch đen trên đất ruộng cây phát triển tốt, cho năng suất cao. Tuy nhiên về chất lượng thạch, vị ngọt, mát và hàm lượng chất tan trong cây Thạch đen thấp hơn so với trồng trên đất rẫy, có độ dốc phù hợp. - Điều kiện khí hậu Các điều kiện khí hậu có ảnh hưởng lớn nhất đến sự sinh trưởng và phát triển của cây Thạch đen là nhiệt độ, ẩm độ. Cây Thạch đen phát triển tốt ở h 6 nhiệt độ từ 200 - 250C, lượng mưa bình quân từ 1.000 mm, độ ẩm không khí là 80 – 85%, độ ẩm đất là từ 70 – 80%.
Ánh sáng cũng là nhân tố ảnh hưởng tới quá trình sản xuất Thạch đen, cây Thạch đen là cây ưa sáng. Cũng như các thực vật khác, không khí rất cần đối với đời sống cây Thạch đen, chỉ cần một sự thay đổi nhỏ về hàm lượng CO2 cũng có ảnh hưởng tới sự quang hợp của cây thạch. Sự lưu thông không khí, gió nhẹ và có mưa rất có lợi cho sự sinh trưởng của cây thạch. Như vậy, điều kiện sinh thái có ảnh hưởng lớn tới sự phát triển của cây Thạch đen, tới năng suất và chất lượng Thạch đen.
Do đó, cần nắm bắt được các nhân tố đó để có những giải pháp cho cây Thạch đen phát triển tốt, cho năng suất và chất lượng cao hơn [10]. Nhóm nhân tố kỹ thuật - Giống Việc lựa chọn giống đối với cây Thạch đen là việc quan trọng trong quá trình sản xuất cây Thạch đen. Có giống khỏe và sạch bệnh có thể tạo điều kiện cho cây sinh trưởng, phát triển mạnh và giảm bớt chi phí đầu tư chăm sóc và phòng trừ dịch bệnh. Do vậy, việc nghiên cứu các biện pháp giữ và tạo nguồn giống cho sản xuất đối với cây Thạch đen là rất cần thiết.
Thạch đen chỉ được nhân giống bằng vô tính, nguồn giống chủ yếu bằng gốc thân của vụ trước. - Phòng trừ cỏ dại cho cây Thạch đen: Cây Thạch đen là cây thân mềm, cây lớn sẽ lan ra khắp bề mặt luống. Do vậy việc hạn chế cỏ dại để cây có thể tạo ra các rễ phụ tại thân, cành hỗ trợ quá trình hấp thụ dinh dưỡng. Sử dụng các biện pháp như chăm sóc tốt tạo điều kiện cho cây thạch đen nhanh phủ kín mặt đất vừa chống xói mòn vừa hạn chế tốt cỏ dại, vừa có tác dụng giữ ẩm và hạn chế cỏ bằng việc phủ rơm hoặc nilon khi trồng có hiệu quả cao, không tốn nhiều thời gian làm cỏ.