Chương 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan nghiên cứu 1. Tổng quan nghiên cứu liên quan đến luận án Những nghiên cứu trước đây khi tiến hành nghiên cứu về thu hút nguồn vốn FDI có thể chia theo hai hướng nghiên cứu chính: - Hướng nghiên cứu thứ nhất: nghiên cứu môi trường đầu tư hay các yếu tố ảnh hưởng đến thu hút FDI của quốc gia, của một vùng hay của một tỉnh. Trong các nghiên cứu này các tác giả ngầm định rằng các quốc gia hay các địa phương không ảnh hưởng lẫn nhau trong quá trình thu hút FDI.
Các nghiên cứu của Asiedu (2006) và Moreira (2008) đã chỉ ra rằng các yếu tố ảnh hưởng đến thu hút Đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) vào châu Phi bao gồm: quy mô thị trường, bất ổn chính trị, tài nguyên thiên nhiên và chất lượng dịch vụ công. Asiedu (2006) đã sử dụng dữ liệu bảng cho 22 quốc gia từ năm 1984 đến năm 2000 để xem xét và đưa kết luận: các nguồn tài nguyên thiên nhiên, bất ổn chính trị, các chính sách của chính phủ, chất lượng của các tổ chức của nước chủ nhà vào FDI và quy mô thị trường có tác động nhiều chiều đến dòng vốn FDI. Trong khi đó, Moreira (2008) cho rằng quy mô thị trường và tốc độ tăng trưởng là một trong những yếu tố quyết định quan trọng nhất của FDI. Ngoài ra các yếu tố có ảnh hưởng đến quyết định đầu tư trực tiếp nước ngoài bao gồm: tài nguyên thiên nhiên có sẵn, lao động giá rẻ và chất lượng của lực lượng lao động, kết cấu hạ tầng chất lượng, độ mở của nền kinh tế, sự bất ổn về chính trị và kinh tế, chất lượng dịch vụ công của chính quyền địa phương.
Nghiên cứu của Shapiro (1988), Khachoo và Khan (2012) cho thấy quy mô thị trường, chi phí lao động, kết cấu hạ tầng có ảnh hưởng đến thu hút dòng vốn FDI. Shapiro (1988) cho rằng: quy mô thị trường, chi phí lao động, chất lượng lao động, kết cấu hạ tầng, dịch vụ hỗ trợ, độ mở thương mại ảnh hưởng đến thu hút dòng vốn FDI. Trong đó, quy mô thị trường của một khu vực càng lớn, thì càng thu hút được nhiều FDI hơn, với các điều kiện khác không thay đổi. Chi phí lao động cao sẽ có ảnh hưởng tiêu cực đến thu hút vốn FDI.
Đối với chất lượng lao động, nhà đầu tư nước ngoài 9 không chỉ quyết định đầu tư dựa trên chi phí lương mà còn tìm kiếm chất lượng lao động có thể ở mức giá cao hơn. Đối với kết cấu hạ tầng có tác động thuận chiều đối với thu hút FDI, kết cấu hạ tầng phát triển sẽ hấp dẫn FDI. Ngoài ra, độ mở thương mại có mối quan hệ thuận chiều với kết quả thu hút FDI. Khachoo và Khan (2012) thực hiện nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng dòng vốn FDI vào các nước đang phát triển.
Nhóm tác giả sử dụng mẫu của 32 nước đang phát triển với dữ liệu được lấy trong giai đoạn 1982 – 2008 để nghiên cứu tác động của quy mô thị trường, tổng trữ lượng, kết cấu hạ tầng, chi phí lao động và độ mở của thị trường đến dòng vốn FDI của các nước chủ nhà. Kết quả cho thấy quy mô thị trường, kết cấu hạ tầng, tổng trữ lượng và chi phí lao động có ảnh hưởng đến thu hút FDI vào các nước đang phát triển. Abdul và cộng sự (2014), Boateng và cộng sự (2015) lại đưa ra nhiều yếu tố ảnh hưởng đến thu hút FDI vào một quốc gia cụ thể khác với các nghiên cứu của Asiedu (2006), Moreira (2008), Shapiro (1988) và Khachoo và Khan (2012). Abdul và cộng sự (2014) trong nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến đầu tư trực tiếp nước ngoài vào Pakistan đã sử dụng phương pháp nghiên cứu định lượng thông qua dữ liệu thu thập dòng vốn FDI, vốn cổ phần, tổng thu nhập quốc dân, số liệu xuất khẩu, số liệu nhập khẩu, chi tiêu cho quân sự, nợ nước ngoài của Pakistan từ năm 1988 đến năm 2012.
Kết quả nghiên cứu thực nghiệm cho thấy rằng các yếu tố như: tích lũy tài sản, xuất khẩu, tổng thu nhập quốc dân có ảnh hưởng tích cực đến thu hút FDI vào Pakistan. Boateng và cộng sự (2015) trong nghiên cứu các yếu tố tác động đến dòng chảy FDI vào Na Uy cho rằng dòng FDI chảy vào Na Uy chịu tác động trực tiếp bởi 07 nhóm yếu tố bao gồm: GDP, lạm phát, tỷ giá, dòng tiền, tỷ lệ thất nghiệp, lãi suất, độ mở thương mại. Bằng phương pháp nghiên cứu định lượng, thông qua bộ dữ liệu về dòng FDI chảy vào Na Uy từ năm 1986 đến 2009, kết quả nghiên cứu cho thấy rằng FDI chịu tác động bởi các nhóm yếu tố sau: GDP, lạm phát, tỷ giá, dòng tiền, tỷ lệ thất nghiệp, lãi suất, độ mở thương mại. Đối với các nghiên cứu trong nước, hai nghiên cứu khác nhau của hai tác giả Nguyễn Viết Bằng và cộng sự (2016) và Nguyễn Đức Nhuận (2017) đã cùng chỉ ra rằng dòng vốn FDI đều chịu ảnh hưởng của 8 yếu tố, đó là: lợi thế ngành đầu tư, thương hiệu địa phương, chi phí đầu vào cạnh tranh, kết cấu hạ tầng đầu tư, chính sách 10 đầu tư, chất lượng dịch vụ công, nguồn nhân lực, môi trường sống và làm việc.
Nguyễn Viết Bằng và cộng sự (2016) bằng phương pháp nghiên cứu định lượng thông qua khảo sát 365 nhà đầu tư nước ngoài tại tỉnh Đồng Nai đã cho thấy: có 08 yếu tố tác động đến quyết định của nhà đầu tư, trong đó 2 yếu tố ảnh hưởng nhiều nhất là nguồn nhân lực và kết cấu hạ tầng đầu tư. Nguyễn Đức Nhuận (2017) đã sử dụng phương pháp nghiên cứu định lượng thông qua khảo sát 330 nhà đầu tư trực tiếp nước ngoài vào vùng kinh tế Đồng bằng sông Hồng. Kết quả nghiên cứu cho thấy các yếu tố như: kết cấu hạ tầng đầu tư, chi phí đầu vào cạnh tranh, chính sách đầu tư, lợi thế ngành đầu tư, môi trường sống và làm việc, chất lượng dịch vụ công, nguồn nhân lực, thương hiệu địa phương tác động đến thu hút FDI vào vùng Đồng bằng Sông Hồng. Các nghiên cứu như: Pham (2002), Meyer và Nguyen (2005), Anwar và Nguyen (2010), Nguyễn Minh Tiến (2015) đều đã chỉ ra rằng nguồn vốn FDI vào các địa phương ở Việt Nam đều chịu tác động từ các yếu tố chính như quy mô hay dung lượng thị trường, chất lượng lao động và chất lượng cơ sở hạ tầng.
Pham (2002) đã sử dụng nguồn dữ liệu từ Tổng cục Thống kê, Chính phủ và Word Bank trong giai đoạn 1988-1998 để phân tích FDI vào các tỉnh thành của Việt Nam. Trong giai đoạn 1988- 1998, một số lượng lớn vốn FDI đã chảy từ các khu vực vào các tỉnh thành ở Việt Nam. Những dòng vốn này đã đóng góp vào sự tăng trưởng kinh tế ở khu vực bằng cách tăng lượng vốn đầu tư và sản lượng công nghiệp. Tuy nhiên, vì dòng vốn FDI phân bố không đều giữa các tỉnh và khu vực có thể làm cho khoảng cách giàu nghèo của các tỉnh rộng hơn.
Tác giả phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến sự phân bố dòng vốn FDI vào các khu vực đã chỉ ra rằng: cơ sở hạ tầng, chất lượng nguồn nhân lực và quy mô thị trường địa phương là những nhân tố quan trọng nhất quyết định sự phân bố của dòng vốn FDI. Meyer và Nguyen (2005) nghiên cứu chiến lược đầu tư nước ngoài và các tổ chức quốc gia trong các thị trường mới nổi, minh chứng trường hợp của Việt Nam. Meyer và Nguyen (2005) cho rằng các nhà đầu tư nước ngoài khi đầu tư vào các thị trường mới nổi phải đưa ra các quyết định chiến lược về địa điểm và cách thức thiết lập hoạt động. Những quyết định này phải phù hợp với các điều kiện thể chế khác nhau không chỉ giữa các quốc gia, mà còn trong nền kinh tế nước chủ nhà.
Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng: cơ sở hạ tầng giao thông, quy mô thị trường (tăng trưởng 11 GDP) và giáo dục là những nhân tố quan trọng nhất quyết định sự phân bố của dòng vốn FDI. Anwar và Nguyen (2010) sử dụng số liệu về FDI vào 61 tỉnh thành của Việt Nam trong giai đoạn 1996-2005 để kiểm tra mối quan hệ giữa FDI và tăng trưởng kinh tế. Phân tích này dựa trên mô hình SEM, kết luận rằng về tổng thể tồn tại mối liên hệ 2 chiều qua lại lẫn nhau giữa FDI và tăng trưởng kinh tế ở Việt Nam. Kết quả nghiên cứu cũng cho thấy, các yếu tố quyết định đến thu hút FDI bao gồm: dung lượng thị trường, sự phát triển cơ sở hạ tầng và điều kiện thị trường lao động.
Nguyễn Minh Tiến (2015) đã sử dụng bộ dữ liệu thứ cấp thu thập từ 43 tỉnh thành của Việt Nam từ năm 1997 đến năm 2012. Thông qua phương pháp ước lượng Moment tổng quát (hồi quy GMM Arellano-Bond) với bộ dữ dữ liệu bảng và dựa trên ước lượng PMG. Tác giả đã nghiên cứu tác động của FDI và các yếu tố lên tăng trưởng kinh tế của 6 vùng kinh tế của Việt Nam trong giai đoạn 1997-2012. Kết quả cho thấy giữa các vùng có những đặc tính hội tụ và đặc trưng đối với các tác động của các yếu tố lên tăng trưởng kinh tế, mức độ hội tụ và đặc trưng giữa các vùng có sự khác biệt.
Kết quả nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, các yếu tố quyết định đến thu hút FDI bao gồm: quy mô thị trường, nguồn nhân lực, độ mở thương mại, kết cấu hạ tầng, lao động có kỹ năng, chính sách kinh tế vĩ mô, ổn định kinh tế vĩ mô. Các nghiên cứu của Lê Hoàng Bá Huyền (2015), Phan Thị Quốc Hương (2015), Lê Tuấn Lộc và Nguyễn Thị Tuyết (2013) đã phân chia các yếu tố ảnh hưởng đến thu hút FDI thành các nhóm yếu tố. Lê Hoàng Bá Huyền (2015) cho rằng, dòng vốn FDI chịu tác động bởi 06 nhóm yếu tố, bao gồm: nhóm yếu tố về chính sách, chính phủ; nhóm yếu tố về văn hóa - xã hội; nhóm yếu tố về kinh tế và thị trường; nhóm yếu tố về tài chính; nhóm yếu tố về nguồn lực và nhóm yếu tố về kết cấu hạ tầng đầu tư. Nghiên cứu đã sử dụng phương pháp nghiên cứu định lượng thông qua việc thu thập dữ liệu thứ cấp của 41 doanh nghiệp FDI trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa từ năm 2001 đến năm 2012.
Kết quả nghiên cứu cho thấy: dòng vốn FDI chịu tác động bởi 02 nhóm yếu tố là: nhóm yếu tố về kinh tế và thị trường và nhóm yếu tố kết cấu hạ tầng đầu tư.