Đặt vấn đề Cà chua (Lycopersicon esculentum Mill.) là loại rau ăn quả giàu dinh dưỡng giữ một vị trí quan trọng trên thế giới và Việt Nam. Trong quả chín có nhiều nguyên tố dinh dưỡng cần thiết cho sức khỏe con người như đường, vitamin (A, B, B2, C, PP), acid amin và các khoáng chất. Nên cà chua được sử dụng cho nhiều mục đích như ăn tươi, nấu chín, làm nguyên liệu cho sản xuất nước sốt cà chua, nước ép hoa quả, làm mắm chấm. Cà chua còn là loại rau có giá trị kinh tế cao.
Cà chua thuộc họ cà Solanaceae, họ cà rất mẫn cảm với khá nhiều loài sâu bệnh nên đã gây thiệt hại lớn cho các nhà sản xuất. Để bảo vệ năng suất cà chua, các nhà sản xuất đã không lựa chọn thuốc bảo vệ thực vật trong phòng trừ sâu bệnh hại, trong đó có các loại thuốc hóa học mang tính độc cao là nguy cơ tiềm ẩn gây bệnh hiểm nghèo cho cả người sản xuất và người tiêu dùng. Những hoạt động quá lạm dụng thuốc bảo vệ thực vật cùng với sự thiếu hiểu biết trong việc sử dụng thuốc với độ độc cao để diệt trừ sâu bệnh hại, trong khi cà chua là cây cho thu quả rải rác nên thời gian cách ly không đảm bảo, vì vậy độc tồn dư trong quả cao sẽ gây ảnh hưởng xấu đến sức khỏe của con người. Nhằm hạn chế độ độc tồn dư trong quả mà vẫn bảo vệ được hiệu quả sản xuất cho người sản xuất, việc nghiên cứu lựa chọn thuốc bảo vệ thực vật sinh học giới thiệu cho sản xuất là điều cần thiết.
Xuất phát từ nhu cầu thực tế trên và góp phần hoàn thiện qui trình quản lý cây cà chua tổng hợp - Intergrated Crop Management (ICM) để phát triển sản xuất cà chua theo hướng an toàn đáp ứng nhu cầu ngày tăng của con người cả về số lượng và 2 chất lượng, chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “Nghiên cứu ảnh hưởng của một số loại thuốc bảo vệ thực vật và biện pháp kĩ thuật trồng xen đến sinh trưởng, phát triển của giống cà chua TN386 vụ Xuân Hè 2014 tại Thái Nguyên”. Mục đích và yêu cầu 1. Mục đích Xác định được loại thuốc bảo vệ thực vật sinh học hợp lý đối với giống cà chua mới trong điều kiện trái vụ (vụ Xuân Hè) tại Thái Nguyên. Yêu cầu - Đánh giá ảnh hưởng của việc sử dụng một số loại thuốc BVTV khác nhau đến dịch hại, năng suất và chất lượng của cà chua vụ Xuân Hè 2014.
3 Phần 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Tình hình sản xuất, nghiên cứu cà chua trên thế giới và Việt Nam 2. Tình hình sản xuất cà chua trên thế giới Cà chua là cây rau ăn quả có giá trị dinh dưỡng và giá trị y học cao, theo Tạ Thu Cúc và cs (2000)[5], thành phần hóa học trong quả cà chua chín như sau: Nước 94 - 95%, chất khô 5 - 6%. Trong đó gồm các chất chủ yếu: đường (glucoza, fructoza, saccaroza) chiếm 55%; chất không hoà tan trong rượu (protein, xenlulo, pectin, polysacarit) chiếm 21%; Axit hữu cơ (xitric, malic, galacturonic, pyrolidoncaboxylic) chiếm 12%; chất vô cơ 7%; các chất khác (carotenoit, ascorbic axit, chất dễ bay hơi, amino axit.
Vì vậy cà chua đã trở thành một trong những cây trồng thông dụng và được gieo trồng rộng rãi ở khắp thế giới. Số liệu thống kê tình hình sản xuất cà chua trên thế giới trong những năm gần đây được thể hiện trong bảng 2.1: Diện tích, năng suất và sản lƣợng cà chua toàn thế giới giai đoạn từ năm 2008 - 2012 Diện tích Năng suất Sản lƣợng Năm (ha) (tạ/ha) (tấn) 2008 4.834 Nguồn: FAOSTAT & FAO Statistics Division 2015 [25].1 cho ta thấy: Về diện tích:Diện tích trồng cà chua trên thế giới có xu hướng tăng lên qua các năm. Cụ thể năm 2008 thế giới trồng được 4.179 ha thì đến 4 năm 2009 tăng lên 298. Năm 2010 diện tích trồng cà chua giảm nhẹ là 4.
Nhưng từ năm 2011 đến nay lại tiếp tục tăng lên và đạt 4. Như vậy, diện tích trồng cà chua năm 2012 đã tăng lên 554.501 ha so với năm 2008. Về năng suất: Năng xuất cà chua trên thế giới có biến động qua các năm từ 2008 - 2012. Cụ thể năm 2008 năng suất cà chua chỉ đạt 332,018 tạ/ha đến năm 2009 là 339,334 tạ/ha tăng 7,316 tạ/ha.
Đến năm 2010 năng suất cà chua giảm nhẹ còn 334,836 tạ/ha. Năm 2012 năng suất cà chua thế giới đạt 336,812 tạ/ha tăng 4,794 tạ/ha so với năm 2008. Về sản lượng: Cùng với sự tăng lên về diện tích cùng với sự biến động về năng suất, sản lượng cà chua cũng có sự thay đổi qua các năm. Năm 2008 sản lượng cà chua thế giới đạt 141.419 tấn thì đến năm 2009 đạt 154.
Năm 2010 do cả diện tích và năng suất đều giảm nên sản lượng cà chua thế giới chỉ đạt 152. Sản lượng cà chua thế giới đạt cao nhất năm 2012 là 161.834 tấn, so với năm 2008 sản lượng cà chua tăng 20.2: Diện tích, năng suất và sản lƣợng cà chua của các châu lục trên thế giới năm 2012 Diện tích Năng suất Sản lƣợng Châu (ha) (tạ/ha) (tấn) Châu Á 2.590 Châu Đại Dương 8.739 Nguồn: FAOSTAT & FAO Statistics Division 2015 [25]. Theo bảng thống kê của FAO cho thấy, năm 2012 đứng đầu về diện tích cà chua là châu Á với diện tích 2.757 ha, sản lượng lớn nhất đạt 5 2397. Tuy nhiên năng suất cà chua của châu lục này lại gần như thấp nhất với 346,553 tạ/ha chỉ cao hơn châu Phi 169,057 tạ/ha.
Châu Âu là châu lục có diện tích trồng cà chua gần như thấp nhất chỉ có 452.905 ha, nhưng lại đứng đầu về năng suất 452.905 tạ/ha, nên sản lượng cà chua của châu lục này khá cao đạt 24.948 tấn, đứng đầu thế giới. Sản lượng cà chua của một số nước sản xuất lớn trên thế giới được thể hiện ở bảng 2.3: Sản lƣợng cà chua của một số nƣớc sản xuất cà chua lớn trên thế giới trong những năm gần đây Đơn vị: tấn Năm STT Quốc gia 2009 2010 2011 2012 1 Trung Quốc 45.4 Thổ Nhĩ Kỳ 10.000 8 Tây Ban Nha 4.600 Nguồn: FAOSTAT & FAO Statistics Division 2015 [25] Theo số liệu bảng 2.3 cho thấy: Trung Quốc là nước có sản lượng cà chua lớn nhất, trong vòng 4 năm từ năm 2009 đến năm 2012 sản lượng cà chua của nước này tăng liên tục từ 45. Kế tiếp là Ấn Độ với 17.000 tấn năm 2012, tăng lên 6.200 tấn so với năm 2009 (11. Tuy nhiên, một số nước có sản lượng cà chua tăng giảm 6 thất thường như Mỹ, Ai Cập, Italia, Tây Ban Nha, Iran, Hi Lạp sản lượng tăng vào năm 2010 - 2011 nhưng lại giảm vào năm 2011 - 2012.
Trong những năm gần đây, tình hình sản xuất và tiêu thụ cà chua trên thế giới đã gia tăng nhanh chóng. Nguyên nhân dẫn đến sự gia tăng này là do cà chua có giá trị kinh tế cao, khả năng thích ứng rộng, dễ canh tác, thị trường tiêu thụ rộng lớn và ổn định. Mặt khác với sự quan tâm của người tiêu dùng đến rau quả, đặc biệt là chính sách giảm thuế, thúc đẩy đầu tư và tăng cường xúc tiến thương mại của các nước, cà chua nhanh chóng trở thành cây trồng được ưa chuộng ở nhiều quốc gia trên thế giới. Tình hình nghiên cứu cà chua trên thế giới Trên thế giới hiện nay đã có rất nhiều công trình nghiên cứu chọn tạo những giống cà chua có năng suất và chất lượng cao, thích hợp cho từng vùng sinh thái, từng mùa vụ và mục đích sử dụng.
Các nhà khoa học đã sử dụng nguồn gen di truyền của các loài hoang dại và bán hoang dại, nhằm khai thác khả năng chống chịu tốt với nhiều điều kiện ngoại cảnh bất thuận. Bằng nhiều con đường khác nhau như: lai tạo, chọn lọc, gây đột biến … Để tạo ra các giống cà chua có nhiều đặc điểm như mong muốn. Ở Mỹ, công tác chọn chọn tạo giống cà chua được tiến hành từ rất sớm, đến nay đã thu được nhiều thành tựu đáng kể. Trường Đại học Califocnia đã chọn ra được những giống cà chua mới như: UC-105, UC- 134, UC-82 có năng suất cao hơn hẳn VF-145 và có nhiều đặc điểm tốt như: tính chống chịu nứt quả cao và quả cứng (Hồ Hữu An và cs,1996) [1].
Bên cạnh những giống mới được chọn tạo ra hàng năm, các giống cũ (giống địa phương) ở Mỹ lại được duy trì và thường xuyên xuất hiện, vừa được dùng trong sản xuất vừa làm nguồn vật liệu lai tạo. Trong đó một số giống thích hợp trồng trong vụ nóng như: Costoluto genvese, Super, Blachk krin v. 7 Trung tâm nghiên cứu và phát triển rau châu Á (AVRDC) từ những ngày đầu thành lập (1972) đã bắt đầu chương trình chọn tạo, nhằm tăng cường khả năng thích ứng của cà chua với vùng điều kiện nóng ẩm. Hầu hết các giống AVRDC lai tạo là các giống đã được cải thiện trong tập đoàn từ năm 1974 đến nay đều có khả năng chịu nhiệt cũng như chống chịu sâu bệnh tốt.
Viện nghiên cứu và phát triển nông nghiệp Malaysia (MARDI) đã phối hợp với AVRDC và trung tâm nghiên cứu Nông nghiệp nhiệt đới (TARC) ở Nhật Bản để xúc tiến chương trình cải tiến giống cà chua triển vọng. Đã chọn được 6 dòng có khả năng chịu nhiệt và chống chịu vi khuẩn: MT1, MT2, MT3, MT5, MT6, MT10. Để phát triển sản xuất cà chua, ở Indonesia nhiều chương trình đã tập trung nghiên cứu giống cà chua cho năng suất cao, chống chịu bệnh héo xanh vi khuẩn (Pseudomonas solanacearum). Thí nghiệm đã tiến hành lai giữa các giống địa phương với giống nhập nội có khả năng chống chịu bệnh héo xanh vi khuẩn.
Kết quả cho thấy: Berlian và Mutiara là 2 giống vừa cho năng suất cao, vừa có khả năng chống chịu với bệnh héo xanh vi khuẩn (Hardy C. Nhiều nghiên cứu thử nghiệm giống cà chua đã được tiến hành ở AVRDC, trường đại học Kasetsart, thuộc phân viện Kamphaengsean, Thái Lan. Trong đó nhiều mẫu giống được đánh giá có nhiều đặc điểm tốt như: CHT - 92, CHT - 104 và CHT - 165 là những giống cà chua Anh Đào có năng suất cao, chống chịu bệnh tốt, màu sắc quả đẹp, hương vị ngon và quả chắc [10]. Cùng với nghiên cứu của các nhà khoa học, công ty giống S&G seeds của Hà Lan đã đưa ra giống tốt như Rambo (GC775), có đặc tính là quả dẹt, to, thịt quả dày, quả chắc, có khả năng bảo quản rất lâu.