Chương 1 TÔNG QUAN TÀI LIỆU 1.1 Giới thiệu sơ lược về cây dừa 1.1 Nguồn gốc và phân bố Cây dừa (Cocos nucifera L.) là một trong những loài thuộc giới Plantae, bộ Arecales, họ Arecaceae, chi Cocos. Nguồn sốc thực sự của cây dừa hiện vẫn chưa xác định và gây ra nhiều tranh cãi. Có một số ý kiến cho rằng nguồn gốc của cây dừa là tại vùng ven biển phía Tây của Trung Mỹ. Trong khi một số học giả lại cho rang nó có nguồn sốc ở khu vực Đông Nam thuộc Châu Á.
Trong khi đó, một số khác lại nhận định nó có nguồn gốc ở miền Tây Bắc của Nam Mỹ. Tại New Zealand, các nhà khoa học đã đưa ra những bằng chứng về các loài thực vật được cho là tô tiên của cây dừa đã được tìm thấy ở khu vực này từ trước đây khoảng 15 triệu năm. Tuy nhiên một số di tích có niên đại trước đó đã được các nhà khoa học phát hiện ở Rajasthan, Tamil Nadu và các sườn núi ở biên giới Kerala và Maharashtra miền Nam Án Độ (Grimwood và Ashman, 1975). Một số còn lại thì cho rằng nguồn gốc của cây dừa xuất phát từ vùng Indo - Pacific (An Độ - Thai Bình Dương).
Cây dừa còn được cho là có từ cách nay khoảng 80 triệu năm trước, ở khu vực Nam bán cầu Gondwana. Cùng với sự dịch chuyên của các mảng kiến tạo trái đất mà cây dừa di chuyên đến nhiều vùng khác nhau như Madagascar, Châu Phi, Nam Mỹ và các quốc gia Nam A như An Độ, Pakistan và Bangladesh. Con người được cho là đã bắt đầu biết sử dụng trái dừa từ cách đây hơn nửa triệu năm. Sau đó được các thủy thủ Châu Âu phát hiện ra và được trồng tại vùng biển Caribê vào thế kỷ mười sáu thì cuộc hành trình toàn cầu của cây dừa được hoàn tất (Pankaj T.
Parmar và ctv, 2021). Cho đến ngày hôm nay, mặc dù được xem là loại cây trồng phô biến trên toàn thế giới nhưng nguồn gốc thực sự của cây dừa vẫn là câu hỏi chưa thê tìm ra. Ngày nay, cây dừa đã trở thành cây trồng pho biến nhất tại khu vực nhiệt đới và cận xích đạo, chủ yếu từ 20° Bắc đến 20° Nam (ICC, 2020; FAO, 2020). Tuy nhiên, dừa tập trung nhiều nhất ở khu vực Châu Á - Thái Bình Dương như khu vực Đông Nam Á, Nam Mỹ, một số quốc gia như Ấn Độ, Uc và một sô quôc gia khác tại châu Phi.
Nhiệt độ tối ưu cho dừa sinh trưởng và phát triển tốt là từ 27°C đến 29°C. Nếu nhiệt độ dưới 20°C kéo dai sẽ làm giảm năng suất quả, nhiệt độ đưới 15°C cây bắt đầu bị rối loạn sinh lý và gây ra rụng trái non. Dừa là loại cây ưa ánh sánh nên nếu trồng trong điều kiện ánh sáng ít hoặc dưới bóng râm sẽ làm chậm thời gian ra trái của cây. Độ âm thích hợp cho dừa phát triển là từ 60 - 90%, độ âm thấp hơn sẽ có hiện tượng rụng trái non.
Là một trong những cây trồng truyền thống của ngành nông nghiệp, cây dừa rất đễ trồng và chăm sóc, cây phát triển tốt nhất ở khu vực đồng bằng và duyên hải (Grimwood va Ashman, 1975). Là loại cây đa niên có thời gian kiến thiết cơ bản từ 1 - 3 năm. Sau đó cho thu hoạch với năng suất 1 cây có thé đạt từ 80 - 100 trai/nam (Dương Tan Lợi, 2004). Ngoài ra cây dita còn được trồng trên nhiều loại đất khác nhau do đặc tính không kén đất, sinh trưởng tốt và cho năng suất cao trừ đất phèn nặng và đất nhiễm mặn (Nguyễn Bảo Vệ, 2011).2 Tình hình sản xuất trên thế giới và Việt Nam 1.1 Trên thế giới Hiệp hội Dừa Châu A và Thái Binh Dương (APCC) cho biết tổng diện tích dừa năm 2010 là 12,366 triệu ha và giảm còn 11,908 triệu ha năm 2016, trong đó diện tích dừa của các nước Châu A - Thái Bình Dương là gần 11 triệu ha, chiếm trên 85% tổng diện tích dừa toàn thế giới.
Ba quốc gia sản xuất hàng đầu trên thế giới là: Indonesia, Philippines, và An Độ - chiếm tới 3/4 sản lượng toàn cầu (Hiệp hội dừa Bến Tre, 2018). Theo FAO (2021), đến nay cây dừa được trồng trên 93 quốc gia với tổng diện tích đạt 11,3 triệu ha, sản lượng đạt 63,7 triệu tan. Trong đó, chau A với điện tích 9,6 triệu ha và sản lượng đạt 54 triệu tan chiếm gần 85% tổng diện tích và sản lượng dừa toàn thé giới. Ba quốc gia đứng đầu về diện tích và sản lượng dừa trên thế giới là: Indonesia (2,8 triệu ha; 17,16 triệu tan), Philippines (3,6 triệu ha; 14,72 triệu tan), An Độ (2,2 triệu ha; 14,30 triệu tấn) - chiếm gan 73% sản lượng toàn cầu.
Tiếp theo là Srilanka 2,50 triệu tấn, Brazil 2,46 triệu tấn, Việt Nam 1,87 triệu tấn, Papua New Guinea 1,81 triéu tan, Myanmar 1,24 triệu tan, Mexico 1,12 triệu tấn.2 Tại Việt Nam Tại Việt Nam, dừa được xem là một trong số những mặt hàng xuất khẩu chủ lực, đóng góp ngày càng quan trong trong sự phát triển kinh tế của đất nước. Với điện tích khoảng 167.642 ha, sản lượng dat 1.180 tan, Việt Nam đứng thứ 8 về diện tích và thứ 6 về sản lượng dừa trên thế giới (FAO, 2021). Dừa được phân bố tại hầu khắp các tỉnh, thành phố trên cả nước, nhưng tập trung với quy mô lớn tại hai vùng: Đồng bằng Sông Cửu Long, tiêu biểu là tỉnh Bến Tre và Duyên hải miền Trung, tỉnh Bình Định (Tạp chí Kinh tế Nông nghiệp, 2021). Trong đó, Đồng bằng Sông Cửu Long là vùng sản xuất dừa lớn nhất cả nước với quy mô khoảng 130 nghìn ha, chiếm hon 80% diện tích dừa (Sở Công thương Bến Tre, 2021).
Các tỉnh có diện tích dừa lớn: Trà Vinh với 20 nghìn ha, Tiền Giang trên 14 nghìn ha, Vĩnh Long trên 7 nghìn ha. Tình trạng quy mô sản xuất hiện nay vẫn còn nhỏ lẻ, chưa tập trung nên dù được Cộng đồng Dừa quốc tế (ICC) đánh giá có năng suất va chất lượng cao nhất thế giới, nhưng giá trị mà cây đừa mang lại chưa tương xứng với nhận định trên (Tạp chí Kinh tế Nông nghiệp, 2021). PHAN BO DIỆN TÍCH DỪA VIỆT NAM NĂM 2021 Hình 1.1 Phân bố diện tích dừa Việt Nam năm 2021 (Hiệp hội dita Bến Tre, 2022) Bến Tre với điện tích trên 77,2 nghìn ha, là tỉnh có diện tích và sản lượng dừa lớn nhất cả nước, chiếm 41% tổng điện tích trồng diva cả nước, tương đương với 1% diện tích dừa thế giới. Bến Tre hiện đang có 525 doanh nghiệp đầu tư lĩnh vực đừa, với 6 tổng số vốn đầu tư khoảng 20.
Với hon 200 mặt hàng sản phẩm từ dừa được sản xuất, chế biến phục vụ tiêu dung trong nước và xuất khẩu (Tạp chí Kinh tế Nông nghiệp, 2021). Thị trường xuất khẩu của các sản phẩm từ dừa tiếp tục được giữ vững và không ngừng mở rộng. Mo Cay Nam (22%) Hình 1.2 Phan bố diện tích dừa tinh Bến Tre năm 2021 (Hiệp hội dita Bến Tre, 2022) Hiện sản phẩm dừa Bến Tre có mặt trên 90 quốc gia và vùng lãnh thé; trong đó, chủ yếu là Hoa Kỳ, EU, Trung Đông, châu Phi, Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản, Australia (Báo điện tử Chính phủ, 2022). Kim ngạch xuất khẩu các sản phâm từ dừa của tỉnh năm 2021 đạt trên 395,2 triệu USD, tăng 9,3% so với cùng kỳ và chiếm trên 30,3% tong kim ngạch xuất khâu toàn tinh (báo Đồng Khởi, 2022).
Từ lâu cây dừa đã trở thành một phần không thẻ thiếu trong đời sống người dân. Dừa được tỉnh xác định là cây trồng chủ lực cung cấp nguồn nguyên liệu cho nhiều ngành công nghiệp và chế biến giúp tạo thêm nhiều việc làm cho người lao động, 6n định kinh tế địa phương va góp phần vào ngân sách quốc gia.3 Các loài sâu hại trên dừa Dừa là cây trồng đễ chăm sóc tuy nhiên với đặc điểm thân cây cao, tán lá rộng là điều kiện lí tưởng cho các loai sâu hại trú ân và gây hại. Đồng thời cũng khiến cho việc phát hiện và phòng trừ gặp nhiều khó khăn. Sâu hại được xem là nguyên nhân chính làm 7 giảm năng suất và chất lượng dừa.
Đã ghi nhận được hơn 800 loài sâu hại tấn công các bộ phận như thân, lá, hoa, quả của cây dừa (Shameer và ctv, 2017). Trong đó, bọ dừa (Brontispa longissima) được ghi nhận gây hại nặng ở một số tỉnh của Indonesia (Hosang và ctv, 2004). Ngoài ra, theo Hiệp Hội Dừa Bến Tre (2013), việc canh tác dừa gặp nhiều khó khăn do tình trạng hạn mặn và dịch bọ dừa (Brontispa longissima) bùng phát. Đến giữa tháng 07/2020 sâu đầu đen hại dừa (Opisina arenosella Walker) được ghi nhận xuất hiện gây hại.
Đây là loài dịch hại đặc biệt nghiêm trọng trên các vườn dừa ở Sri Lanka (Perera va ctv, 1987). Cần nhanh chóng xây dựng các biện pháp quản lý dé kiểm soát kịp thời, hiệu quả nhằm giảm tối thiểu tôn thất về năng suất và chất lượng do chúng gây ra.2 Sâu đầu đen hại dừa Opisina arenosella Hình 1.3 Phân bố sâu đầu đen trên thé giới (CABI, 2021) Sâu đầu đen hại dừa có tên khoa học là Opisina arenosella thuộc họ Xyloryctidae (Mohan, 2010). Là một loài sâu hại nghiêm trọng có nguồn gốc từ phía Nam An Độ và Sri Lanka (Howard và ctv, 2001). Được ghi nhận xuất hiện gây hại lần đầu tiên tại thành phố Coimbatore phía Nam Ấn Độ vào năm 1907.
Sau đó sâu phát tán qua các thành phố Andhra Pradesh, Bapatala năm 1909 và nhanh chóng lan rộng ra một số quốc gia và vùng lãnh thổ như Bangladesh, Myanmar, Karnataka, Pakistan, Sri Lanka, Indonesia và Thái Lan (Kumara, 2015). Tại Thai Lan, O. arenosella lần đầu tiên xuất hiện và gây hại từ năm 2008 với diện tích bị nhiễm là 200 - 320 ha, sau đó tăng lên 48. Sâu đầu den lần đầu tiên xâm nhập và bùng phát ở miền Nam Trung Quốc vào năm 2013 (Jin, 2016) và tan công nghiêm trọng hau hết cây ho Co như dừa (Cocos nucifera L.), cọ hoàng thảo (Roystonea regia), cọ quạt Trung Quốc (Livistona chinensis) và chà là (Phoenix dactylifera).
Sâu có thể làm giảm một nửa sản lượng dừa hoặc tệ hơn làm giảm ra hoa đậu quả, tăng khả năng rụng quả, cây chậm phát triển và co thắt ở thân (Lever, 1969). Giữa tháng 07/2020, Việt Nam ghi nhận sự xuất hiện và gây hại của sâu đầu đen tại xã Phú Long, huyện Bình Đại và xã Hữu Định, huyện Châu Thành tỉnh Bến Tre, với diện tích nhiễm ban đầu khoảng 30 ha, mức độ gây hại có vườn trên 70%.