Chương 1 TỎNG QUAN TÀI LIỆU 1.1 Sơ lược về cây dừa 1.1 Nguồn gốc Cây dừa thuộc giới Plantae, bộ Arecales, họ Arecaceae, chi Cocos, loài Cocos nucifera L. Theo một số học giả, cây dita có nguồn gốc ở khu vực Đông Nam A, một số ý kiến khác lại cho rang dita có nguồn gốc ở phía Tay Bắc Nam Mỹ. Dừa là một loại cây đặc trưng ở vùng nhiệt đới, phát triển tốt ở khu vực ở Đồng bằng ven biển. Cây dừa cung cấp thực pham cho con người, cung cấp nguyên liệu để sản xuất các mặt hàng như mĩ phẩm, thuốc, các mặt hàng thủ công mĩ nghệ.
Đây là loại cây trồng quan trọng ở nước ta, giúp tạo thêm việc làm, tang thu nhập cho nông dân va lao động vùng nông thôn. Ngoài ra, dừa còn có vai trò chắn gió, chắn sóng, tạo cảnh quan thu hút du lịch (Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Bến Tre, 2009).2 Phân bố cây dừa Dừa trồng được nhiều nơi trên thế giới, phát triển tốt ở các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới, phân bố trải dài từ 20 vĩ độ Bắc đến 20 vĩ độ Nam (ICC, 2020; FAO, 2020). Nhiệt độ thích hợp nhất dé dừa phát triển mạnh nâng suất cao từ 27°C đến 29°C, nhiệt độ dưới 20°C kéo dài năng suất dừa sẽ bị giảm, nhiệt độ dưới 15°C cây sẽ rối loạn sinh lí và rụng trái non. Dừa đòi hỏi độ ẩm đất tương đối từ 60 - 90%, độ âm dưới 60% dừa bị rụng trái non vì quá khô hạn.
Dừa là cây thích ánh sáng nếu trồng trong điều kiện ít ánh sáng cây sẽ lâu cho trái. Dừa sinh trưởng tốt nhất khi có tổng số giờ chiếu sáng trên một năm tir 2000 giờ trở lên. Lượng mưa bình quân hàng năm từ 1300 - 2300 mm, phân phối đều trong năm thì dừa sinh trưởng tốt, giai đoạn kiến thiết cơ bản cần lượng nước nhiều hon dé đảm bao cây sinh trưởng phát triển tốt. Dừa là loại cây đa niên có thời gian kiến thiết cơ bản từ 1 - 3 năm.
Sau thời gian kiến thiết cơ bản là thời gian kinh doanh 1 cây có thể cho năng suất từ 80 - 100 trái trên năm (Dương Tấn Lợi, 2004). Cây dừa có sức sống mãnh liệt, phân bố rộng, phát triển tốt ở khu vực Duyên hải Nam Trung Bộ, chủ yếu tập trung ở vùng đồng bằng ven biển. Dừa không kén đất, sinh trưởng tốt trên nhiều loại đất khác nhau. Cây dừa chịu được pH từ 5,2 đến 8 nhưng thích hợp nhất là 6 đến 7.
Dừa cũng cho năng suất cao trên nhiều loại đất khác nhau trừ đất phèn nặng và đất nhiễm mặn (Nguyễn Bảo Vệ và ctv, 2011).2 Tinh hình sản xuất trên thế giới và Việt Nam 1.1 Trên thế giới Theo FAO (2020), cây dừa được trồng trên 86 quốc gia với tổng diện tích 11,58 triệu ha, với sản lượng 61,52 triệu tan. An Độ, Philippines và Indonesia là 3 quốc gia có diện tích và sản lượng dừa cao nhất thế giới. Từ năm 2015 đến năm 2020, diện tích dừa trên thế giới đã giảm xuống từ 11,63 triệu ha lên 11,58 triệu ha, năng suất cũng tăng từ 50.691 kg/ha lên 53.148 kg/ha, kéo theo sản lượng cũng tăng từ 58,97 triệu tan lên 61,52 triệu tấn.2 Tại Việt Nam Diện tích dừa của Việt Nam đứng hang thứ 8 trong 86 nước trồng dừa trên thé giới với điện tích 163.543 ha, sản lượng 1.415 tan đứng hàng thứ 9 trên 86 quốc gia (FAO, 2020). Dừa được xếp hàng thứ tư trong các cây công nghiệp lâu năm với diện tích trồng lớn sau cao su, hồ tiêu, điều, tập trung tại các tỉnh Duyên hải miền Trung và ĐBSCL.
Trong đó, ĐBSCL chiếm gần 80% diện tích dita cả nước với điện tích khoảng 130. Các tinh có diện tích trồng dừa lớn là: Bến Tre (trên 72.000 ha), Trà Vinh (gần 20.000 ha), Tiền Giang (trên 14.000 ha), Vĩnh Long (trên 7. Từ đó, dừa được xác định là cây trồng quan trọng cung cấp nguồn nguyên liệu cho nhiều ngành công nghiệp. Tại Bến Tre, hiện có gần 200.000 hộ dân trồng dừa.
Sản xuất dừa vẫn còn nhỏ lẻ, chưa tập trung. Tuy nhiên dừa vẫn là cây cho thu nhập chính của nhiều vùng. Theo nghiên cứu của Viện nghiên cứu dầu và cây có dầu, tại các vùng trồng dừa ở Bến Tre, Trà Vinh, thu nhập từ cây dừa chiếm 50% thu nhập của người dân (Sở Công Thương Bến Tre, 2021). Các sản phẩm chế biến đã khai thác gần như toàn diện các nhóm sản phẩm chính như nhóm sản phẩm xơ dừa, gáo dừa, cơm dừa và nước dừa.
Một số doanh nghiệp đã quan tâm xây dựng mối liên kết với người trồng dừa nhằm giúp người trồng dừa tiêu thụ dừa với giá tốt hơn nhờ giảm bớt các chi phí trung gian. Thị trường của các sản phẩm từ dừa cũng ngày càng được mở rộng nhờ đạt các chứng nhận, tiêu chuẩn về chất lượng. Các hoạt động sản xuất và chế biến tạo thêm nhiều việc làm cho người lao động, giúp ôn định kinh tế địa phương, đóng góp vào ngân sách, đồng thời tăng thêm giá trị cho ngành dừa nói riêng và nền kinh tế Việt Nam nói chung (Nguyễn Trung Chương, 2015).3 Các loài sâu hại chính trên dừa Sâu hại là nguyên nhân chính làm giảm năng suất và chất lượng dừa. Cây dừa có thân cao, tan lá rộng, tạo điều kiện trú ẩn lí tưởng cho các loài sâu hại, đồng thời khiến cho việc phát hiện và phòng trừ gặp khó khăn.
Hiện nay, có hon 800 loài sâu hại tấn công các bộ phận như thân, lá, hoa, quả tại các vùng canh tác dừa tập trung vả cây dừa ngoài tự nhiên (Shameer va ctv, 2017). Trong đó, bọ dừa (Brontispa longissima Gestro), đuông dừa (Rhynchophorus ferruginenus) và sâu đầu đen hại dừa (Opisina arenosella) là những loài sâu hại gây thiệt hại nghiêm trọng nhất ở các vùng trồng dừa lớn trên thế giới (Kumara và ctv, 2015).4 Sau đầu đen Opisina arenosella Walker 1.1 Nguồn gốc và phân bố Sâu đầu đen Opisina arenosella là loài sâu hại có nguồn gốc từ An Độ va Sri Lanka, được ghi nhận lần đầu tiên ở Sri Lanka vào giữa thế kỷ 19 (Green, 1898). Phạm vi tự nhiên của chúng kéo dai từ An Độ đến Sri Lanka (Perera, 1987), Myanmar (Ghosh, 1923), Bangladesh (Alam, 1962). Sâu đầu đen O.
arenosella đang lây lan và gây hại nặng tại Thái Lan và miền Nam Trung Quốc (Yan và ctv, 2015). Tại Việt Nam, loài sâu đầu đen O. arenosella đã được phát hiện vào tháng 7 năm 2020 tại tỉnh Bến Tre, đến thang 8 năm 2021 đã ghi nhận 603 ha diện tích dừa bị O. arenosella gay hại (Bộ Khoa học và Công nghệ, 2021).2 Đặc điểm hình thái - sinh học Trứng: có màu vang nhạt, dân chuyên sang mau nâu đỏ khi sắp nở, trứng nở sau 4 —5 ngày (Chomphukhiao va ctv, 2011).
Au trùng: thường có 5 đến 8 tuổi. Au trùng mới nở có màu đỏ cam, sau đó chuyển sang màu vàng nhạt, đầu màu nâu sam, có ba đường màu nâu chạy đọc theo chiều dai của thân (Chomphukhiao va ctv, 2011). Au trùng tạo nơi trú an từ tơ và chất thai, chúng thường lần trốn khi có nguy hiểm. Khi gần hóa nhộng, ấu trùng tạo ra một lớp vỏ bảo vệ từ tơ bao phủ toàn bộ cơ thé.
Giai đoạn ấu trùng của O. arenosella kéo dai từ 36 đến 54 ngày (Mohamed va ctv, 1982). Nhộng: có mau nâu đỏ, giai đoạn nhộng kéo dài khoảng 8 ngày. Thành trùng: có màu xám, kích thước của thành trùng cái cái lớn hơn thành trùng đực (Chomphukhiao và ctv, 2011).
Thành trùng cái giao phối, sau đó đẻ trứng vào ngày thứ 2 sau khi nở và đẻ nhiều nhất vào ngày thứ 4 sau khi giao phối. Thành trùng cái có thê đẻ số lượng cao nhất lên đến 273,63 trứng (Kumara và ctv, 2015). Tuổi thọ của thành trùng đực và cái lần lượt là 13,42 và 13,38 ngày khi được nuôi bằng lá dừa. Tổng tuổi thọ là 55,75 ngày (Chomphukhiao va ctv, 2011).3 Đặc tinh gây hai Sâu đầu đen O.
arenosella tan công ở tat cả các giai đoạn phát triển của cây dừa. Au trùng thường gây hại ở mặt dưới của lá dita, ăn hết lớp biểu bì dudi và trung bì, để lại lớp biểu bì phía trên nguyên vẹn. Âu trùng tạo nơi trú an từ tơ và chat thai, làm lá bị khép lại, khiến cho việc sử dụng thuốc hóa học dé phòng trừ giảm hiệu quả. Khi mật độ sâu đầu đen cao, các vườn dừa bị gây hại nặng, lá dừa bị khô, xơ xác, màu nâu xám.
arenosella còn gây hại trên qua dita, gây hai phần vỏ, khiến qua bị rụng, co thắt thân và chậm phát triển, ảnh hưởng lớn đến năng suất và giá trị thương mại (Lever, 1969; Mohandas, 1992).4 Điều kiện phát sinh, phát triển Sâu đầu đen O. arenosella là một loại sâu bướm đa chủng nhiệt đới có chu kỳ các thế hệ rời rạc với 5 hoặc 6 thế hệ mỗi năm (Muralimohan và Srinivasa, 2008; Ramkumar và ctv, 2006). Sự xuất hiện của thành trùng và hành vi giao phối xảy ra ở một khoảng thời gian xác định trong ngày, cũng như trong một mùa nhất định. Ở con cái, hành vi sinh sản bao gồm sản xuất và phát tan pheromone tình dục thông qua hành vi gọi, thu hút các bạn tình tiềm năng nhằm tăng khả năng tiếp cận và giao phối với con 6 đực (Kingan và ctv, 1993).
Xác định mô hình xuất hiện thành trùng, thu hút con cái vả mô hình hành vi của sự rụng trứng rất quan trọng, bước đầu giám sát quản lý dịch hại dựa trên các biện pháp hóa học. Tuy nhiên, có rất ít thông tin về hành vi giao phối và đẻ trứng. Nghiên cứu của Kumara và ctv (2015) về chu kì xuất hiện thành trùng, hành vi gọi, giao phối và đẻ trứng của O. arenosella cho thay con đực xuất hiện sau khi con cái xuất hiện ba ngày và thanh trùng chi xuất hiện tại một số thời điểm xác định trong pha tối, khá nhạy cảm với pha sáng.
Trong pha tối con cái trở nên tăng động sau 30 — 60 phút, trước khi bat đầu hành vi gọi bạn tình con cái tăng tốc độ gập cánh, sau đó cố gắng bay, tìm vị trí thích hợp tiến hành giải phóng pheromone thu hút bạn tình. Tỷ lệ thu hút bạn tình của con cái giảm dan từ ngày 1 đến ngày thứ 4. Sau khi giao phối hai ngày, con cái bắt đầu đẻ trứng và chết sau 8 — 10 ngày. Hành vi đẻ trứng của con cái chỉ xuất hiện vào pha tối, ghi nhận con cái bắt đầu đẻ trứng sau 3 giờ trong pha tối.45 Ký chủ Sâu đầu đen Opisina arenosella được xem là loài sâu ăn lá gây hại nguy hiểm trên cây dừa và nhiều loài thuộc họ Cau (Arecaceae), cũng như một số cây ký chủ phụ như chuối.