Đặt vấn đề Vốn được mệnh danh là “lá phổi” của trái đất, rừng có vai trò rất quan trọng trong việc duy trì cân bằng sinh thái và sự đa dạng sinh học trên hành tinh của chúng ta. Trong những năm qua của thế kỉ XX, do nhiều nguyên nhân rừng nước ta vẫn trong tình trạng suy giảm về chất lượng, diện tích rừng ngày càng bị thu hẹp. Theo số liệu điều tra của viện quy hoạch rừng năm 1945 diện tích rừng tự nhiên nước ta là 14 triệu ha tương đương với độ che phủ là 43%, đến năm 1990 diện tích rừng tự nhiên nước ta chỉ còn 9,175 triệu ha, tương đương độ che phủ là 27,2%, giảm tới hơn một nửa tổng số diện tích. Nguyên nhân chủ yếu là do chiến tranh, đốt rừng làm rẫy, khai thác rừng bừa bãi.
Từ khi chính phủ có chỉ thị 268/TTg (1996) cấm khai thác rừng tự nhiên nên tốc độ rừng phục hồi đã trở nên khả quan hơn. Đến năm 2003 tổng diện tích rừng cả nước ta là 12 triệu ha. Từ đó nó cũng dần cung cấp cho con người nhiều sản phẩm, duy trì sự phát triển của động thực vật có giá trị kinh tế cao. Đồng thời rừng còn là một thế mạnh của khu vực miền núi trung du.
Để đạt được kết quả như trên, chính phủ đã có quyết định giao quyền sử dụng đất rừng cho các tổ chức, các cá nhân và các hộ gia đình trồng rừng, chăm sóc, quản lý và bảo vệ rừng. Chỉ thị số 286/TTg về việc tăng cường các biện pháp cấp bách để bảo vệ và phát triển rừng, quyết định số 960/TTg ngày 24/12/1996 về phát triển kinh tế - xã hội các tỉnh miền núi phía Bắc, Thông Tư Liên Tịch Bộ Nông Nghiệp và Phát Triển Nông Thôn - Bộ Tài Chính số 80/2003/ TTLT/ BNN-BTC ngày 3/9/2003 của Thủ Tướng Chính Phủ về hưởng quyền lợi, nghĩa vụ của hộ gia đình, cá nhân được giao, được thuê, nhận, khoán rừng về đất lâm nghiệp. Các quyết định này đã góp phần tích cực trong việc làm tăng diện tích đất rừng, giảm diện tích đất trống đồi núi trọc. 2 Để trồng rừng đạt hiệu quả, mang lại lợi nhuận kinh tế cao, một trong những khâu ảnh hưởng quyết định đến công tác trồng rừng là sản xuất cây giống đảm bảo phát triển nhanh.
Không sâu bệnh hại, rút ngắn được chu kỳ sản xuất, công chăm sóc rừng. Cùng với tập đoàn cây Lâm nghiệp như Keo Lai, Keo lá Tràm, Bạch đàn, Lát, Thông mã vĩ, Mỡ, Muồng, Tếch… Theo Thông tư 35/2010/BNN&PTNT ban hành danh mục bổ sung một số loài cây trồng rừng và lâm sản ngoài gỗ tại 63 huyện nghèo thuộc 21 tỉnh, theo Nghị quyết 30A/2008/NQ-CP của Thủ tướng Chính Phủ trồng rừng trên 6 vùng sinh thái cả nước thì cây Phay cũng là một trong những loài cây Lâm nghiệp có giá trị kinh tế cao. Cây Phay có tên khoa học: Duabanga granhis flora Roxb.ex DC, loài cây gỗ rắn, nặng thuộc nhóm VI, không mối mọt. Cây sinh trưởng nhanh, thân gỗ thẳng, thường mọc ở chân núi, ven khe suối, ven các khe ẩm, ưa đất sâu mát hoặc đất có lẫn đá, tán mọc vòng.
Mọc lẫn với các loài: Vàng anh, Vả, Dâu da đất. Phay tái sinh ngoài tự nhiên chỉ khi hạt chín rơi rụng và nếu gặp điều kiện thuận lợi thì mới mọc thành cây, cây chỉ mọc với số lượng ít và chất lượng cây không cao. Vì vậy chưa đáp ứng được khâu gây trồng trong công tác trồng rừng. Do đó, để đáp ứng công tác trồng rừng cần phải đẩy mạnh tốc độ sinh trưởng, giảm chi phí sản xuất và rút ngắn thời gian gieo ươm.
Trong sản xuất cây con từ hạt có nhiều yếu tố ảnh hưởng đến sinh trưởng của cây con trong giai đoạn vườn ươm, trong đó có hỗn hợp ruột bầu và sâu bệnh hại. Ruột bầu là nơi cung cấp chủ yếu dinh dưỡng cho cây trong giai đoạn nuôi dưỡng ở vườn ươm, tuy nhiên mỗi loài cây phù hợp với thành phần ruột bầu khác nhau. Đặc tính chống chịu sâu bệnh của mỗi loài cây cũng khác nhau. Thực tế có những kết quả nghiên cứu đầy đủ về tạo hỗn hợp ruột bầu và sâu bệnh hại ảnh đến sinh trưởng cây được áp dụng cho một số loài cây đã 3 sử dụng để trồng rừng trong cả nước.
Nhưng cây Phay chưa được nghiên cứu, đặc biệt trong gieo ươm. Xuất phát từ những vấn đề nói trên, tôi đã thực hiện đề tài: “Nghiên cứu ảnh hưởng của hỗn hợp ruột bầu và sâu bệnh hại đến sinh trưởng cây Phay (Duabanga granhis flora Roxb.ex DC) giai đoạn vườn ươm tại trường Đại Học Nông Lâm Thái Nguyên”. Từ đó tìm ra công thức hỗn hợp ruột bầu có tỷ lệ thích hợp nhất cho sinh trưởng và phát triển của cây Phay trong giai đoạn vườn ươm. Là cơ sở khoa học để phục vụ cho công tác tạo giống trồng rừng gỗ lớn với loài cây này.
Mục đích nghiên cứu Góp phần tạo giống cây Phay phục vụ trồng rừng sản xuất cây gỗ lớn. Nghiên cứu nhằm rút ngắn thời gian, giảm chi phí trong gieo ươm, tạo cây con đảm bảo cả về số lượng và chất lượng. Đồng thời phục vụ cung cấp giống cho công tác trồng rừng kinh doanh cũng như tái tạo rừng. Mục tiêu nghiên cứu - Lựa chọn được thành phần hỗn hợp ruột bầu có ảnh hưởng tốt nhất đến sinh trưởng của cây Phay giai đoạn vườn ươm.
- Đánh giá khả năng chống chịu sâu bệnh hại của cây phay ở các công thức hỗn hợp ruột bầu. Ý nghĩa nghiên cứu - Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học: + Giúp cho sinh viên làm quen với thực tế sản xuất biết áp dụng lý thuyết vào thực tế, tích lũy kinh nghiệm cho bản thân để áp dụng vào công việc sau này. + Kết quả nghiên cứu là cơ sở khoa học cho các nghiên cứu tiếp theo và xây dựng quy trình kỹ thuật gieo ươm cây Phay. 4 - Ý nghĩa trong thực tiễn: + Kết quả nghiên cứu vận dụng vào sản xuất để tạo hỗn hợp ruột bầu với công khi gieo ươm Phay.
+ Qua đây tìm được công thức phân bón thích hợp nhất cũng như tỷ lệ phân cho sinh trưởng của cây con trong giai đoạn vườn ươm. Đồng thời có thể phổ biến công thức này cho bà con cùng áp dụng. + Đề xuất xây dựng những biện pháp chăm sóc tạo giống, phòng trừ sâu bệnh hại cây con ở giai đoạn vườn ươm. Tạo cây con đảm bảo chất lượng tốt.
5 Phần 2 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 2. Cơ sở khoa học Theo bộ lâm nghiệp [1] cây con được tạo ra từ các vườn ươm phải đảm bảo cây giống được lựa chọn có những phẩm chất tốt phù hợp với điều kiện tự nhiên, khí hậu, đất đai để giảm bớt sự cạnh tranh của các loài cây khác với chúng. Việc chăm sóc cây con sẽ đảm bảo cho sự phát triển của cây con trong tương lai. Các loại phân bón hóa học được chăm sóc cây con trong thời gian ngắn.
Bón phân này cần kết hợp với các biện pháp lâm sinh như: Nhổ cỏ, tưới nước, phòng trừ sâu bệnh phải thường xuyên phát huy tối đa hiệu lực của phân bón. Theo Võ Minh Kha (1996) [5] phân bón là chất dùng để cung cấp một trong nhiều chất cần thiết cho cây. Phân bón có thể là hợp chất hữu cơ hoặc vô cơ có chứa một hay nhiều chất dinh dưỡng thiết yếu được đưa vào trong sản xuất nông nghiệp với mục đích chính là cung cấp chất dinh dưỡng cho cây trồng nhằm giúp chúng sinh trưởng phát triển tốt cho năng suất cao. Theo Lê Văn Tri (2004) [12] có hai cách bón phân cho cây trồng: Bón phân qua rễ và bón phân qua lá.
+ Bón phân qua rễ: Lượng phân bón trực tiếp vào đất, chất dinh dưỡng được ngấm vào đất. Bộ rễ của cây hút chất dinh dưỡng từ đất chuyển lên các bộ phận lên trên mặt đất của cây (thân, lá, hoa quả) cây trồng phát triển bình thường. + Bón phân qua lá: Lá, thân, cành, quả, cây, lượng phân hòa tan vào nước ở một nồng độ cho phép. Phun ướt đẫm lá và thân cây quả, chất dinh dưỡng được ngấm qua lá.
6 Bón phân vào đất (qua rễ) cây hấp thụ thường không hết nên giữ lại trong đất hoặc tự rửa trôi. Còn bón phân qua lá nồng độ bón phân qua lá thường nhỏ. Nếu bón nồng độ cao thì cây tự xót và chết. Nếu bón nồng độ quá thấp thì hiệu quả không rõ.
Vì vậy trong một đời cây phải bón nhiều lần ở những nồng độ thích hợp. Trong vườn ươm hầu hết phân bón được trộn với đất trong hỗn hợp ruột bầu, tùy theo tính chất đất, đặc tính sinh thái học của cây con mà tỷ lệ pha trộn hỗn hợp ruột bầu cho phù hợp. Theo Nguyễn Văn Sở (2004) [11] thành phần hỗn hợp ruột bầu là một trong những yếu tố quan trọng ảnh hưởng rất lớn đến sinh trưởng cây con trong vườn ươm. Hỗn hợp ruột bầu tốt phải đảm bảo những điều kiện lý tính và hóa tính giúp cây sinh trưởng khoẻ mạnh và nhanh.
Một hỗn hợp ruột bầu nhẹ, thoáng khí, khả năng giữ nước cao nhưng nghèo chất khoáng cũng không giúp cây phát triển tốt. Ngược lại, một hỗn hợp ruột bầu chứa nhiều chất khoáng, nhưng cấu trúc đất nặng, khó thấm nước và thoát nước cũng ảnh hưởng xấu đến cây con. Thành phần hỗn hợp ruột bầu bao gồm: Đất, phân bón (hữu cơ, vô cơ) và chất phụ gia để đảm bảo điều kiện lý hóa tính của ruột bầu. Đất được chọn làm ruột bầu là đất tốt, có khả năng giữ ẩm và thoát nước tốt, thành phần cơ giới từ cát pha đến thịt nhẹ, pH trung tính, không mang mầm mống sâu bệnh hại.
Theo Nguyễn Xuân Quát (1985) [10] để giúp cây con sinh trưởng và phát triển tốt, vấn đề bổ sung thêm chất khoáng và cải thiện tính chất của ruột bầu bằng cách bón phân là rất cần thiết. Trong giai đoạn vườn ươm, những yếu tố được đặc biệt quan tâm là đạm, lân, kali và các chất phụ gia. Trong sản xuất nông nghiệp: Đất là giá thể, môi trường sống trực tiếp của bộ rễ và là nguồn cung cấp nước, chất dinh dưỡng cho cây. Đất tốt cây sinh trưởng tốt ra hoa kết quả sớm, sản lượng - chất lượng quả hạt cao, chu kì 7 sai quả ngắn và ngược lại.
Đất tốt là đất giàu dinh dưỡng chủ yếu là N-P-K và các nguyên tố vi lượng cần thiết đồng thời các thành phần đó có một tỷ lệ thích hợp [4].